SHPËRNDAJE

 
ku të filloj. Më lejo ta kujtoj se edhe Herodoti, që tërë jetën e shkoi duke shënuar virtytet e popujve të lashtë, e ka cekur se njerëzit, që nga barinjtë e thjeshtë e deri te perandorët e shumëfuqishëm, kishin frikë nga vdekja dhe, në orvatjet e tyre të pandërprera për ta pasqyruar frikën, shpikën lloj lloj nimfash e pseudozotash që do t’ u falnin diçka më të bukur e më madhështore se jeta. Kështu erdhi deri te miti mbi Evën dhe Ademin, që simbolizojnë çiftin e parë të njerëzimit.
Eva dhe Ademi jetonin në Parajsë. Ata i kishte krijuar vetë i Madhi Zot sipas shembëlltyrës së tij dhe u kishte dhënë urdhër të jenë të urtë, të shumëzohen dhe të sundojnë mbi peshqit e detit, zogjët e qiellit dhe çdo qenie tjetër që jetonte në Tokë. Këto privilegje ishin me vend sepse ata ishin të dëgjueshëm dhe s’ i kishin shkelur urdhërat e Krijuesit tone. Paçka se edhe Parajsa, njësoj si çdo nocion tjetër, duhej të kishte një ekuivalencë. Mjerisht, përderisa Eva dhe Ademi ishin të dëgjueshëm dhe shumëzoheshin si të gjitha qeniet tjera, mitologjia, ajo shkencë kanakare e njerëzimit, ishte shterrpë dhe s’ ndiente nevojë për ndonjë shpikje tjetër, që ishte poaq e përjetshme sa Parajsa.
Por shtigjet e të Madhit Zot janë të ndërlikuar. Atë çast që Eva dhe Ademi, të nxitur nga i mallkuari Shejtan, u trimëruan deri n’ atë gradë, sa t’ i shkelnin edhe urdhërat e Krijuesit të Gjithësive, durimi i tij mori fund dhe ai urdhëroi të bëhej Ferri. Edhe ky është i madh, eventualisht poaq i madh sa Parajsa, por nuk është i rrafshtë e ngjyrë smeraldi si lëndinat e veshura me lisa e gjelbrim, përskaj të cilave rrjedhin lumenj të pasur me qumësht e me mjaltë. Ferri është një pus i i gjallë, të cilit askush s’ ia ka matur gurmazin. Sheik Muhamed al Albani, që konsiderohet si bibliografi, historiografi dhe shpjeguesi më imirë i fesë islame, na mëson se Ferri është më i thellë se imagjinata jonë dhe, po ta hedhësh një gurë në gurmazin e tij, duhen plot shtatëdhjetë vjet deri sa ai ta prekë fundin e tij.Po, pra. Ferri është një qenie e gjallë dhe flet, dëgjon, vigjëlon dhe xhindoset kur e kupton se dikush po tallet me urdhërat e të Madhit Zot.
Dje mbrëma, deri sa po i kujtoja ditët e para me Lilianën, sekretaren e shoqatës “Makedonia”, papandehur më pushtoi një mjegull e trashë zhgënjimi dhe, kundër dëshirës se mëparshme për të dalë e për t’ u përzjerë me popullin, e hoqa trikon nga trupi dhe u krodha në heshtjen e sallonit të errët. E ndieva në zemër, e ndieva në shpirt, e ndieva ne çdo gjymtyrë të trupit se unë, sado i prekur që isha nga vëllezërit shqiptarë, do t’ isha definitivisht më i lumtur pa rolin që ma kishte ngarkuar ajo femër që me çdo kusht donte të bëhej shqiptare. Mu për këtë arsye, pra, po përpiqem ta nxjerr të keqen nga barku dhe që tani po insistoj se Ferri – ashtu siç e kanë përshkruar librat e shenjtë – nuk është veçse një metaforë e fuqishme letrare me të cilën ne, bubrrecat e rruzullit tokësor, ballafaqohemi çdo ditë në jetën e përditshme. Thuaj çka të duash, por unë të betohem se s’ ka kurrëfarë dallimi midis atij Ferrit që rritet në trurin tonë dhe Ferrit që gjendet përtej mendjes dhe imagjinatës kolektive.
Tani që ta dëftova plagën, do ta përshkruaj edhe dhembjen. Mua, ç’është e drejta, s’ më vjen çudi se po këtë pyetje ma ka shtruar edhe Skenderi, Skender Zariqi, që shpesh herë vinte në Malme dhe një ditë, deri sapo e përcillja te makina, më qortoi me shumë të drejtë.
“ O vëlla,” më pyeti ai. “ Çka dreqin s’ po funkcionon midis jush? Ju, shyqyr zotit, jeni dy qenie të arsyeshme. Të thuash se jeni të rinj, nuk jeni. Të dytë po shkoni nga të dyzetat. Të thuash se jeni të martuar, nuk jeni. Askush s’ po ju detyron të bashkjetoni me dhunë. Nëse po e shihni që s’ e çoni dot me njëri tjetrin, duhet të ndaheni dhe – basta.”
Edhe vetë isha i atij mendimi, por Lila s’ dëgjonte n’ atë vesh. Ajo ishte si një ujdhesë që gjendet përballë bregdetit, e bukur dhe e veshur me palme, që të joshte me gjelbrimin e saj të bujshëm, por ti, duke mos i njohur rrymat që kalonin atejpari, s’ kishe guxim të hidhesh në detë e të dalësh në bregdetine saj. Pikërisht kjo – që unë mora guxim ta kaloj detin dhe t’i ndaj njëzet e gjasht muaj me atë fije të ligshtë të Gjakut të përzjerë, më shumë duke u zënë se duke u ledhatuar, më shumë duke u sharë se duke dashuruar, po ma vështirëson rolin që ia kam caktuar vetes: që ta shkruaj një epilog të shkurtër mbi përpjekjet tona për ta ruajtur gjuhën ashtu siç e trashiguam nga të Parët. Po marr guxim të shtoj se, sikur ta dija çka kishte përjetuar në fëmininë e saj dhe ku i kishte rrënjët ai ankth i ndërlikuar për të më mbajtur me çdo kusht pranë vetes, unë do bëja çmos t’ i rrija pranë e ta trimëroja në jetën e përditshme, por gjithsesi duke iu shmangur atij rrokaqiellit që gjendej në katin e trembëdhjetë të lagjes Lindengen.
Në fillim, deri sa miqësia ynë ishte e re dhe e painfektuar nga shpifjet e akuzat e bashkatdhetarëve të saj, që ia kishin marrë të drejtën për të folur në gjuhën e nënës dhe e quanin ”turçinka”, Lila ishte e lumtur dhe fluturonte nga mendimet që i vinin në kokë. Ajo gdhihej me mua dhe, pasi e pinim nga një kafe të zezë, dilnim nga rrokaqielli e shkonim në punë. Ajo shkonte me makinë, se duhej ta lente dhe ta merte Kitin nga shkolla, ndërsa unë shkoja me bicikletë dhe gjithmonë i lajmrohesha pas orës dymbëdhjetë.
Taniajo e kishte blerë një fletore dhe, në vend se të ngjitej në menzën e punëtorëve e të hante drekë, hynte në një gabinë që gjendej përballë fabrikës dhe më pyeste për frazat që s’ i kishte të qarta. Me vonë, kur do ta mësonte edhe alfabetin e shqipes, ajo do ta gjente edhe një fjalor maqedonisht – shqip, të cilin e kishin sajuar Mile Qorrveziroski dhe Lutfi Rusi dhe për çdo ditë do të mësonte nga dhjetë deri në pesëmbëdhjet fjalë.
Paçka se dhjetori është muaj kapriçoz. Për një pjesë të banorëve suedezë ai është i mirë, i hareshëm, ndërsa për ata tjerët, që janë të ndarë nga prindërit e vërtetë, ai është i gjatë dhe i trishtë, sepse një komb i tërë – që nga jetimët e vendosur nëpër familje ”të përshtashme” e deri te konteshat e baroneshat plaka, që jetojnë nëpër vila e pallate, s’ kanë tjetër fjalë në gojë pos paqës dhe krishtlindjeve. Mjerisht, jo të gjithë janë të lumtur gjatë atij muaji të zymtë që përfshinë festat e zotit Nobel, ditën e Shën Luçisë, kreshmet e para, kreshmet e dyta, kresshmet e treta, kreshmet e katërta, pastaj Natën e madhe, ditën e parë të Krishtlindjeve, ditën e dytë, Natën e Vitit të Ri, si dhe Ujt e Bekuar. Fundja, më lehtë është ta shaç vuajtjen, se ta kesh natë e ditë në shtëpi.
Me fjalë tjera, s’ u deshtën shumë javë që miqësia jonë të merte goditjen e parë. As unë, as Lila, s’ e prisnim atë pabesi. Aq më tepër që ne shkonim e vinim te njëri tjetri pa rënë në sy të e botës. Duke marrë parasysh se Lilas’ kishte marrë gjë nga shtëpia e saj pos Kitit, që shkonte në klasën e katërt, ajo ia kishtë bërë të qartë burrit se nuk kërkonte asgjë nga shtëpia e përbashkët. Ajo, para se të drejtohej në zyrën e Banesave Komuale, kishte qenë në kontakt me zonjën Leite të Zyrës Sociale dhe zonja Leite s’ kishte parëndonjë të keqe që Lila donte të ndahej nga i shoqi dhe donte të kujdesej për njërën nga vajzat e saj.
Mjerisht, ajo edhe një here doli e zhgënjyer. Pa marrë parasysh që marrëdhëniet e saj me të shoqin ishin berbatë dhe ai më shumë rrinte në Poloni me një grua tjetër, se në Suedi, dhe pa marrë parasysh se ajo zoçka ishte në muajin e shtatë, Lila, para se ta merte vendimin e saj, kishte folur me Boshkon dhe e kishte njoftuar se gota ishte thyer, ishte bërë copa copa, dhe s’ kishte zot që ingjiste grimcat e saj. Megjithate, ajo s’ ndiente ndonjë urrejtje kundër tij dhe, më e mira që mundej të bënte, ishte ta lente të qetë. Ajo nuk e ndiente veten mirë, kaq thjeshtë ishte puna. Po vuante nga një sëmundje që zoti Magnusson, mjeku i ndërmarrjes, e quante ankth, dhe duke qenë se s’ ishte e prirur ta fajsonte Boshkon por atë punë, kishte vetëm një kërkesë: ta trajtonin njëri tjetrin njerëzisht, sikur kurrë s’ishin njohur me njëri tjetrin dhe kurrë s’ kishin ngrënë bukë sëbashku.
Ajo marrëveshje e heshtur, të cilën askush tjetër pos vëllaut të saj s’ e kishte miratuar me shkrim, u shkri si vesa në diell. Kjo ndodhi më datën 21 dhjetor, kur jo vetëm ne, arsimtarët, por e tërë bota, po bëheshin gati për ta kremtuar Krishtlindjen.
Ishte ditë e mërkurë dhe ne po pinim kafe në sallën e arsimtarëve. Zonja Ruth, zonja Irene, dhe unë. Ndonëse ishte kohë dreke, sallën e arsimtarëve, zyrat tona, si dhe oborrin e shkollës, e kishte mbërthyer një heshtje pak më e rëndë se shiu që gurronte përjashta. Po atë ditë, por nja dy orë më përpara, ne i kishim dhënë fund semestrit të vjeshtës, i kishim falenderuar kolegët arsimtarë, dhe po pinim kafe e argumentonim se ku ishte më mirë të hanim drekë gjatë pushimeve të Krishtlindjes. Deri n’ atë ditë kishim ngrënë në shkollë, por tani, si nëpunës të shtetit, duhej të hanim përjashta.
Mu n’ ato çaste dëgjova pingrimën e një telefoni. E mora me mend se kush ishte, andaj me brofa në këmbë dhe u turra drejt zyrës time.
” Ça po bën,” më pyeti me atë zërin e sajtë thellë e konfidencial.
” Po pimë kafe,” i thash. “Tani që i përzumë fëmijët në shtëpi, po matemi të shkojmë diku dhe ta hamë bukë. Po ti?”
“ Unë po matem të vi e të marr nga puna,” tha Lila. “ Kur do të dalësh nga shkolla?”
“ Më katër, si rëndomtë,” ia ktheva dhe mendja më shkoi te e bija. “ Po ti mos e le gocën keq, se unë vij me bicikletë.”
Atje diku, përtej kufjes, u dëgjua një kollitje e thatë, domethënëse.
” Kity kish shkuar te babai,” tha ftohtë ftohtë, thua se kish hyrë në një vaskë plot me akull. ” I kish dalë xhaxhai para dhe e kish marrë me dhunë.”
” Po ti?” e pyeta preraz, pa e fshehur mllefin tim.
” E di ku do të dalësh, po s’ dua ta ngatërroj Policinë. Kiti është e vogël dhe s’ i kupton kapriçet e të mëdhenjëve. A të kaloj atejpari nga ora katër?”
“ Pse jo,” i thash. “Ka gjasa që do të presësh pak, se drejtoresha ime është shumë e paparashikushme.”
“ Do të pres në makinë,” tha.” S’ di a kedritare n’ atë zyrë. Po bie shi përjashta.”
“ Po e shoh edhe vetë.”
Shiu s’ kishte pushuar as kur dola nga godina dhe u turra drejt “audit” që priste përjashta. Dhjetori ishte i ftohtë. Ai i kishte ngrënë dy të tretat e jetës dhe, para se të ndahej prej nesh, sikur donte të na ngushllonte me borë.
“ Çfarë ka ndodhur,” e pyeta, duke zënë vend pranë saj.
Ajo ishte e pikëlluar, e hidhëruar, e xhindosur dhe shumë e përmbajtur.
“ Ajo që prisja,” ma ktheu në maqedonishte. ” Asgjë tjetër… Kish dalë ai skrapthi, kunati im, dhe pasi e kish joshur vajzën me një akullore, e kish pyetur urtë e butë se si ishte ndarë me notat – si ndihej me Mamin e saj – me kend shoqërohej Mami gjatë kohës së lirë – Etjera, etjera – dhe me të marrë vesh për punën tonë, menjëherë e kish zënë Kitin për krahu e e kish shpënë te vjehrra ime… Shkurt, kish dhënë urdhër të mos e lëshonin askund pa lejen e tij…”
Kjo, sipas ligjit, ishte grabitje, por Liliana s’ e kishte ndër mend t’ i drejtohej as Policisë, as Zyrës për Mirëqenie Sociale.
“ Po ti, si more vesh që kunati ta ka marrë vajzën me dhunë,” e pyeta i hutuar. ” Kush të njoftoi për sa kishte ndodhur?”
” Ai vet,” tha Lila, duke më parë me sy të shpërqëndruar. ” Në vend se të merrej me gruan e tij, atë bythëtrashën nga Strumica, ai erdhi në ”Pripps” dhe për pak s’ më zuri për fyti. Çka s’ më tha… Çka s’ më quajti… Kurvë, rrugaçe, turqeleshë, gjithëçka… Por s’ ishte i habitur, se të gjitha të krishterat e Maqedonisë Perendimore – sipas tij – ishin kurva dhe të pacipa… Me ate që shkon, si ai do bëhesh… Unë mbahesha me Dolën, si Dola jam bërë… Përndryshe, s’ do t’i përzija këmbët me një turk…”
E mori Djalli këtë punë. Nga doli turku tani?
” Ç’ i hynte në punë atij se me kend i përzien këmbët?” e pyeta.
” Ashtu e ka mësuar Partia,” tha Lila. ” Njëra nga dashuritë e mëdha të skojevcave maqedonas është Maqedonia e Madhe… Maqedonia e Aleksandrit të Madh… Maqedonia e maqedonasve… Jo Maqedonia e atyre që jetojnë në Maqedoni… Të gjithë të tjerët – e aty hyjnë edhe shqiptarët – kanë ardhur nga Turqia… Për kunatin tim, edhe zotrote je turk… Se t’ ishte e kundërta, ai do ta shikonte punën e vet. Në përpjekjet e tij për të nxirë e për të shëmtuar para vëllezërve maqedonas, ai krejt paraditën e kishte shkuar duke folur me një Gane Isaevskin, një bullgarofil të qelbur… Me Berta Bojçevskën… Me Kiço Matevskin… Me motrën e tij… Ajo që më habiti edhe më shumë ishte – shpërfillja e vëllezërve shqiptarë… Asnjëri s’ të kish mbajtur krahg… Në daç beso, në daç mos beso…”
“ Të besoj,” i thash. “ Nejse. Mos do të hamë përjashta? Ta harrosh këtë episodë të mërzitshme?”
Jo, jo, ajo s’ ishte e prirur të hanim përjashta.
“ Dua të shkojmë e të strukemi diku ku s’ ka zhurmë. Ku s’ ka njerëz. Këto shirat e këtushme po ma kujtojnë kohën kur unë dhe im vëllastrukeshim nën jorgan dhe e prisnim Mamin të vinte nga puna. Ku të gjenim drunj e ta ndiznim kaftorin?”
“ Animirë, shkojmë te shpia.”
Atë natë e kaluam me çaj dhe një film të gjatë japonez. Akiro Kurosava. Akoma e mbaj mend emrin e regjisorit të shquar. Ndonjë kohë për ta shfletuar revistën “Albania” nuk teproi, sepse pak minuta pas orës dymbdhjetë dolëm në kuzhinë dhe e ndezëm nga një cigare.
Edhe asnjëri prej nesh s’ e kishte prekur atë temë delikate, të dytë kishim nga një dhembje në shpirt. Unë isha baba, ajo ishte nënë. Pa marrë parasysh se isha mysliman dhe prindërit e mi gjithmonë e kujtonin Krishtlindjen me ankth, si një bajloz të panjohur sllav – eh, sa herë që vinte Bozhiqi, serbët bëheshin xurxull dhe na i coptojshin shpijat me gurë – ambienti ku ishin lindur femijët tonë nuk vuante nga paragjykimet fetare. Edhe unë, si të gjithë prindërit tjerë, duhej t’ i kujtoja vajzat e mia me ndonjë peshqesh që iu përgjigjej moshës së tyre. Vajzat e mia s’ ishin ngushtë për xhingla – mingla, por të dyja e pëlqenin shkrimtaren Tove Jansson.
“ Do bënim mirë të shkonim në ”Akademiska” dhe të shohim cilët tituj i kanë nxjerrë sivjet,” i thash Lilës.“ Po ti? Ke menduar çka do t’ u japësh gocave?”
“ Ato të miat s’ i donë librat, po parat,” ma ktheu.“ Po për Vitin e Ri si do t’ ia bëjmë?”
Ate e kisha menduar më mirë dhe zgjidhja që kisha gjetur ishte e përshtatshme. E para, se asnjëri s’ i donim jugofilët maqedonas e shqiptarë dhe e dyta, se asnjërit nuk na pëlqente të rrimë në Malme. Si njëri, ashtu dhe tjetri, dëshironim që kremtet e Krishtlindjes dhe Vitit të Ri t’ i kalonim gjetiu.
“ Vitin e Ri do ta presim në Treleborg,” i thash dhe brofa për ta hapur derën e ballkonit. Kishim pirë nga dy tri cigare dhe tymi ishte i trashë si qumshti i buallicës.
Sytë e saj veshën një buzëqeshje të lehtë, domethënëse, të cilën s’ e kisha parë gjatë krejt mbrëmjes. Asaj i pëlqenin surprizat, veçanërisht ato që ishin të lira e të këndshme.
” Eh, po tallesh,” më tha. “ Unë s’ di se ka ndonjë shoqatë shqiptare në Treleborg.”
“ Ani çka? Nëse s’ ka, do ta bëjmë,” i thash.
“ Shoqata do njerëz, shokooo.Shoqata do aktivitete, anëtarë, kryesi. Ajo s’ do qiqra në hell.”
“ E di, e di,” i thash. ” Fatlumnisht, edhe atje kemi miq. Unë e kam një shok që, njësoj si ti, është lindur dhe i rritur në Shkup. Ai i flet të trija gjuhët e atij qyteti. Prindërit e tij janë dibranë dhe njerëz të mirë por, për shkak të gjendjes politike, kanë ikur në Turqi. Pleqët kanë mbetur në Izmir por djemt e tyre, Ismeti e Mehmeti, bashk me katër kushërinj tjerë, kanë ardhur në Suedi. Njëri nga kushërinjtë e tyre, Masar Reçi, ka blerë shtëpi në Treleborg. Ka dy vajza dhe një djalë. Agimi është gjithnjë beqar po Buki e Mimoza janë martuar… Edhe burrat e tyre janë shkupjanë… Me pak fjalë, vitin 1979 do ta presësh me shqiptarë e “turqellinj” shkupjanë…”
Një copë m’ u duk e pasigurt, e pavendosur, pak e turbulluar.
“ S’e paske menduar keq,” tha.“ Po festa është festë. Çka do të çojmë ne? Ushqime, pije apo ëmbëlsira?”
“ Do ta pyes Hajdarin,” i thash.“ Ne do të shkojmë me Hajdarin e Xhildën.”
“ Ani pyete,” tha e lehtësuar.
Po fati është lis i lartë dhe lendat e tij nuk bien në të njejtin vend. Të gjithë ëndërrojmë për mrekullira, por ato s’ndodhin në jetën e përditshme. Ato ndodhin vetëm në kino.
Me neve ndodhi ajo që ndodhë me të gjithë prindërit e ndarë, të cilët, për fajin e tyre, duhet ta blejnë dashurinë me peshqeshe. Megjithate, s’ kishim ndonjë arsye ta ndienim veten të pikëlluar. Përderisa Suedia ishte e begatë dhe korona ishte e fortë dhe qeveria e zotit Ulstén stabile, s’ kishim tjetër hall pos të dalim në City dhe të blejmë ca peshqeshe të shtrenjtë. Ajo krishtlindja e lashtë, biblike, kishte vdekur prej kohësh, ndërsa kjo e reja ishte tjetër krishtlindje, krejtësisht komerciale. Pikërisht për këtë arsye duhej të dilnim e të blenim diçka që do t’ i gëzonte gocat. Si për hatrin tonë, ato ditë u larguan retë nga qielli dhe dielli, një diell e zbehtë e i mërdhirë nga dimri, përsëri ia behu në lëndinën e qiellit.
Të nesërmen, pak para se të ndahesha nga zonja Bauth, Lila më njoftoi se do më priste në “Mobilia”.
“ E kisha ndër mend t’ua bleja gocave nga një kostum sporti, por Dola më njoftoi se kostumet që paska firma Kap Al janë më të lirë. Dëgjo këtu! Mbaro punët në “Akademiska” dhe më prit te ai shqiptari që ka picerinë “Al Paçino” në Dala Plan. E di për cilin e kam fjalën? E kam fjalën për atë resnjarin e sjellshëm, që ka ardhur vitin e kaluar?”
” Po, po. E njoh atë djalë.”
” Mendoj se dita e sotme është mjaft e përshtashme që t’ ua lëmë peshqeshet,” shtoi Lila. “Pastaj jemi – rehat. Njëherë shkojmë në Kuladal, pastaj në Fosie. Si thua?”
” Ashtu do bëjmë. Shihemi në “Al Pacino,” i thash.
” Ani çao dhe mirupafshim.”
Mobilia ishte shndërruar në strofull të grenzave. Çdo dyqan i atij komplesi ziente nga njerëzit që provonin këpucë, vishnin pallto, bënin peshqeshe, shkruanin urime, nxirnin lekë dhe tërë kohën, njësoj si milingonat, nxitonin nga shitorja në shitore. Dhjetori është i errët dhe pa ato llampa e pisha që e zbukuronin kompleksin, Mobilia do t’ ishte e shëmtuar.
Unë s’ kisha kohë për çorapa, bluza apo atlete. Gjatë kohës që po i grahja bicikletës më ra ndër mend se, pas atyre që kishin ndodhur midis meje e Ninës, duhej t’ ia zgjatja dorën e pajtimit dhe të mos rrija si harbut. Duke qenë se s’ kisha shumë kohë, vendosa që – pos peshqesheve të cilët do t’ ua bleja gocave në “Akademiska” t’ua jap edhe nga 500 korona për rroba. Kësisoji, me të hyrë në shitore, zgjodha dy zarfa të përshtatshëm dhe, para se t’ i gjeja titujt e librave, bleva dy kartolina me lule, shkrova nga një urim dhe, pasi ua futa nga 500 korona në zarfe, zgjodha titujt e librave. Anamira, që kishte mësuar lë lexonte qysh në moshën pesëvjeçare, e donte “Kapelën e Magjibërësit”, ndërsa Ema i pëlqente librat e ilustruar mbi xhuxhin Mumin.
Me kaq e mbarova detyrën dhe aty nga ora shtatë, shtatë e gjysmë, me peshqeshe në duar, u turrëm drejt shtëpive ku kishim jetuar dikur, por s’ jetonim tani.( vazhdon )

Shkruan: Ramadan Rexhepi