SHPËRNDAJE

Askush nuk më shqetësoi gjatë asaj kohe. Dhe s’ kishin si t’ më shqetësonte se, me përjashtim të Besnikut, që më kishte ndihmuar me ca mobilje, askush tjetër nuk ma dinte adresën. Unë isha ndarë nga Nina dhe as ajo s’ e dinte saktëssiht se ku rrija.
Dita e parë e vitit 1979 qëlloi e djelë. Atë ditë e tërë Suedia ishte në gjendje shoku. Përderisa komshinjtë e mi e kalaun duke folur me kushërinjtë e largët, duke e përshkruajtur borën e madhe dhe përpjekjet heroike të zjarrfikësve malmoitë për t’ i hapur rrugët që e lidhnin qendrën me fshatrat e saj, unë, i strukur nën jorganin e mbushur me pupla, u krodha në një botë tjetër, shumë më të largët se ajo që e kisha përpara dritares. N’ ato çaste më dukej se kisha vdekur dhe sa herë që dëgjohej ndonjë uturimë e largët, kisha përshtypje se ishte jehonë e një bote mbitokësore. Aty nga ora njëmbëdhjetë kërceva nga shtrati dhe piva një gotë me lëng, por sapo konstatova se përjashta s’ kishte njeri, u rrasa nën jorgan dhe fjeta deri në mëngjesin e ditës tjetër.
Edhe të hënën ishim të lirë. Atë ditë e poqa një kafe të fortë, e ndeza një cigare dhe hapa njërën nga shtatë dosjet e revistës ”Albania”. Për të qenë aq i ri, Faiku ishte një kërkues i vërtetë. Për çka s’ kishte shkruar n’ atë moshë djaloshare? Për flamurin e Skenderbeut, për Shqipërinë që dikur ishte një zonjë e rëndë, për nepsin e madh te anadollakëve shqiptarë, për zgjedhën që rëndonte mbi supet e fshatarësisë, po dhe për mallin që ndiente kur ishte në mërgim.
Sa e madhe, sa e pafytyrë, sa e shëmtuar ishte tragjedia ynë? Faiku e kishte nderuar Shqipërinë atebotë kur ajo ishte vetëm një ëndërr, ndërsa Shqipëria e Re, Socialiste, e trajtonte si tradhëtar. Jo, larg ishte dita e shlirimit tonë kombëtar.
Të martën dola në punë dhe punova si rëndomtë, deri më katër të mbrëmjes. Gjatë pushimit të drekës fola me gocat e mia, Kosovë Rexhe Balën, Skender Zariqin e Qemal Veliun. Qemali më njoftoi se xha Murseli, një bashkatdhetar i imi, kishte pyetur shumë për mua. Donte me çdo kusht ta mësonte adresën time, se ashtu e kishte mësuar Udba e Jugosllavisë Federative.
Si rëndomtë dola vonë nga puna, sepse duhej ta shkruaja një procesverbal të mbledhjes që kishim mbajtur para pushimit të Krishtlindjeve. Përjashta kishte rënë terri dhe unë vendosa të shkoj më këmbë. Ata të shërbimit rrugor s’ kishin patur kohë ta pastronin pistën e bicikletave.
Duke kaluar nëpër oborr më ra në sy një makinë me drita të hapura. Atë makinë e kisha parë diku, e njihja dhe vozitësen, po s’ e kisha të qartë pse duhej të qëllonte në oborrin e shkollës Kryddgord. Çka djallin kërkonte Lila n’ atë vend? Unë kisha qenë mjaft i qartë në letrën që ia vënë mbi tavolinë.
” Po ti,” e pyeta një çikëz i habitur.
” Kam ardhur të të çoj te shpia,” tha duke buzëqeshur me ata sytë e saj të pjerrët.
E hapa derën dhe iu ula pranë. Para se të nisej duhej t’ ia bëja të qartë se më e mira që mund të bënim n’ ato çaste ishte të kthehemi në binarët e të përditshmes dhe t’ i shmangemi jetës teatrale.
” Unë ta shkrova një letër dhe të dëftova se kjo romancë s’ na nxjerr askund,” i thash. ” Ti ke fëmij, unë kam fëmij… Ti ke halle, unë kam halle… Andaj, mendoj se më e mira që mund të bëjmë është të koncentrohemi në problemet personale… Unë jam pedagog dhe kam detyrime të mëdha… Mua me paguajnë të kujdesem për mirëqenien e ardhacakëve të vegjël… Kam edhe dy vajza, që janë e vetmja familje e afërt… Nese do t’ i lejoj vetes që, për hatrin tënd, t’ i ndërroj edhe botëkuptimet e mia, bota do më quajnë qyqar. Qysh mund të pranoj se fëmia ka nevojë vetëm për nënën, po jo dhe për babanë?”
” Shumë lehtë. Babai gjen një tjetër, ndërsa nëna s’ e bën atë punë, sepse më shumë i do fëmijët e saj.”
” Kjo është qesharake. Vërtet shumë qesharake.”
Ajo mori më të mëngjër dhe, pasi e kaloi Shkollën Verner Rydén, e frenoi makinën në vend.
” Unë do marr një hamburger me kashkavall. Do dhe ti një, se jam e sigurtë që s’ke ngrënë drekë.”
“ Pse jo,” i thash duke e përcjellë me sy. Ajo s’ ishte kushedi sa e gjatë dhe mjaft e gjërë në kyçe.
“ Ti mbase ke të drejtë, po unë jam rritur pa baba, ” tha, pasi zuri vend në makinë dhe filloi të hante. “ Pa marrë parasysh ato që them, unë bëj të kundërtën. Sot, për shembull, dhash dorëheqje nga puna. Ia lash shëndetin Prippsit dhe atyre qenave të mi maqedonas. Çao, iu thash, dhe vajta te Dolja.”
Kjo ishte absurde. Unë e dija se kishte punë të mirë dhe ata të Prippsit e paguanin mirë.
” Ti ke luajtë menç,” i thash. ” Unë s’ e kam të qartë përse duhet ta lesh punën. Ç’ të keqe ke nëse punon dhe nxjerr bukën e gojës?”
Ajo e fërfëlloi cigaren nëpër dritare.
” Se s’ po më lënë rehat ata shovënët e mi,” tha. ” Gjithë ditën më kanë torturuar me telefonata. Njëri më quante kurve, tjetri orospi, ndërsa ata tjerët më quanin turqeleshë, golloguzkë, tradhtare, prostitutë e shumë më tepër. Më mirë t’ ua lëshoj rrugën, se të merrem me ata qenë.”
Paske gabuar. Shumë paske gabuar.
“ Ti s’ duhej ta dëgjoje ulurimën e tyre, por zërin e arsyes,” i thash. “ Sikur t’ ishe e vetmja grua që po ndahet nga burri, hajde hajde, po ti je pjesë përbërëse e atij dyzet e gjasht përqindshit që do të bëj një jetë më të lire e më të lumtur. Kjo s’ do të thotë se ti, duke u ndarë nga burri yt, duhet të çosh dorë nga mishi yt. Përkundrazi, duhet të ulesh me atë Boshkon tnd dhe të argumentosh se çka është më e mire për gocat. Unë, për shembull, ia kam lënë përkujdesjen Ninës, sepse ajo ka marrë leje nga puna. Vetë jam shumë i zënë me punë, por dua të shihem me vajzat, të bredh nëpër Parkun Mbretëror, të shkoj me to në kino dhe t’ i qeras me akullore. Kështu kërkojnë normat e shoqërisë suedeze dhe unë s’ kam opcion tjetër pos ta ndihmoj ishen time me nga njëmijë korona në muaj. Ato goca duhet të hanë, të pinë, të vishen…”
Ajo s’ deshti të dëgjonte n’ atë vesh.
“ Si të jetë për mua, s’ dua t’ ia jap as njëmijë pleshta, jo më të shkoj në postë e t’ ia nis nga njëmijë korona.”
“ Kështu thonë rregullat, shoqe. Një fjalë e urtë e popullit tim thotë – si vendi, ashtu dhe kuvendi. “
Me këto fjalë mbërritëm në Soederkula dhe ajo qëndroi përballë shtëpisë time.
Sikur t’ isha më largpamës, do ta kuptoja me kohë se Liliana, përderisa kishte ardhur e më priste në oborrin e shkollës, kish një hall. Mjerisht, nuk jam njeri konspirativ dhe duke dale nga makina, e pyeta pa të keq nëse donte të pinte çaj me mua.
“ Pse jo,” tha dhe, pasi e mori çantën me vete, bëri përpara drejt godinës trekatëshe.
Sidoqoftë, para se të vazhdoj më tutje, dua të cekë se në banesën time nuk mbreteronte ndonjë rregull i madh. Gjatë ditës së pare e të dytë të atij janari unë s’ kisha bërë tjetër veçse kisha lexuar dhe krevati im i pabërë shquante prej sëlargu. Rreth e përqark tij kisha mbjellë një mori faqesh të rivistës “Albania” dhe nja dy tri gazeta të përditshme. Se mos kisha pare ëndërr që Lila do vinte për çaj?
” Po shihet që nuk prisja mysafir,” i thash dhe, pa një pa dy, e hapa derën e ballkonit.
” S’ ka gjë,” tha .me një zë krejt të natyrshëm. ” Nëse s’ ma merr për të madhe, propozoj t’ i ndajmë detyrat. Ti merru me çajin, unë po merrem me sallonin.”
” Animirë. Ndërkohë do t’ i bëj edhe nja dy sandviçe me djath dhie, i thash.”
“ Mirë që paske gjetur. Ku e paske blerë?”
” Në Salu Halen,” i thash.
Pak minuta më vonë krevati ku kisha lexuar dy ditë me radhë mori pamje të re, faqet e ”Albanisë” e gjetën vendin e tyre, qesja plastike u zhduk, dhe ne, të ulur përballë njëri tjetrit, të qetë, pakëz të zhgënjyer në njëri tjetrin, plotësisht të ndërgjegjshëm mbi distancën që na ndante, pinim çaj e kuvendonim mbi gjithçka tjetër, por jo mbi ndjenjat tona.
Ajo dukej e zbehtë, e pikëlluar.
” Nuk më pyete për ditët që s’ jemi parë,” tha duke më shikur në bebzat e syrit.
Pa marrë parasysh që s’ isha i prirur të flisja për ato që kishin qenë, perdja u ngrit dhe dialogu mundej të fillonte.
” S’ di pse duhej të pyesja,” i thash. ” Unë s’ jam i martuar me ty, që t’ i imitoj burret xhelozë. Nejse, ku ishe?”…
“ Te Dolja, ku tjetër,” tha. ” Sa më doli gjumi dhe nuk të pashë në krevat me mbërtheu një xhelozi e madhe dhe, pa një pa dy, vesha pallton e kalova këtejpari. Njëherë u mata të hyj brenda e të trokas në derë, po pastaj u pendova dhe ika në qytet.”
” Ç’ kishim nga Dolja,” e pyeta. Dolja ishte një femër e pashme dhe serioze.
“ Të gjitha të vjetra. Punon gjithnjë në Fabrikën e sheqerit, ndërsa Sasha kishte ikur në Mqedoni. Ai shkon rregullisht në Popova Shapka dhe do bëhet një skiator i aftë.”
Ndonëse përpiqej ta fshihte shqetësimin e saj, ai pasqyrohej jo vetëm në sytë e saj të hutuar po dhe në duart që herë pas here dridheshin nga emocionet.
” Ç’ ka ndodhur me ty,” e pyeta. ” S’ më duket që je mirë.”
Ajo i uli sytë dhe e lëshoi një pshertimë të thellë.
” Jo, s’ jam,” ma ktheu, duke më qëlluar me ata sytë e saj të pjerrtë e të skuqur nga pagjumësia. ” Si mund ta ndiej veten mirë që jam fillikat e vetme, edhe ate, në katin e trembëdhjetë të një soliteri gjysëm të zbrazur? Sa e kisha Kitin me vete, isha e fortë dhe s’ më hante palla edhe sikur të ma këpusnin kokën. Tani po kam frikë ta kaloj prakun e asaj godine që zien nga fytyrat e huaja. S’ po fle rehat. Cilido rrugaç mundet të ma këpusë kokën.”
Pallavra. Liliana ishte në hall por e egzagjeronte situatën. Kush ardhacak grek apo jugosllav ishte ngushtë t’ ia prente kokën?
” Ti s’ ke bërë gjë që të prekë njeri me dorë,” i thash. “ Bash përkundrazi, ti je një grua e lirë dhe e emancipuar. Askush – e më së paku ata komitaxhinjtë bullgarë – s’ kanë të drejtë të përzihen në jetën tënde private.”
Mjerisht, fjalët e mia nuk i bënë përshtypje, se menjëherë më kërceu në fjalë.
“ Prit pak, prit,” tha. “ Këtu s’ është fjala për të drejtat e mia ligjore, po për shëndetin. Unë s’ jam mirë, o shpirt. Ka ditë, ka javë, që s’ po bëj gjumë të hajrit. Bie të fle dhe mendja ku s’ më vete. Te im atë… tTe ime nënë… Te prindërit e saj… Te bijat e mia… Te ti… Pastaj bëj nja dy tri orë gjumë dhe zgjohem nga djersa që ma veshë trupin. Me duket sikur kam hyrë në një kazan uji dhe s’ mundem të marr frymë, po vdes nga një gurë qe më ka hipur mbi supe. Shtrihem pastaj prap në krevat, provoj të fle, kuptohet, pasi kam pirë një gllënkë me ujë, përpiqem të mentoj në diçka të këndshme, por sa më shumë që provoj të fle, t’ i harroj ato që kanë ndodhur në jetën time, ai guri i panjohur gjithnjë më qëllon me grusht në kokë dhe më shtynë të kërcej nga krevati, te endem nëpër shtëpi… Si lugat të endem… Ashtu eci një orë, dy orë, tri orë, deri sa fillon të gdhije…
Edhe kjo më duhej. Po çfarë mund të bëja unë për atë grua që – ndonëse jo shqiptare – provonte të sillej si shqiptare dhe më drejtohej pikërisht mua? Unë s’ isha as mjek, as drejtor i ndonjë spitali.
“ S’ po di as vetë se ç’ mundem të bëj për ty,” i thash. “ Mos do të shkojmë te mjeku dhe të shkruaj diçka qetësuese?”
“ Jo, jo,” kundërshtoi ajo. ” Nuk vjen në pyetje. S’ dua të shkoj as te ajo që më ka mbajtur 9 muaj në bark, jo më te mjekët suedezë. Dua vetëm një gjë, edhe ate, nëse më lejon zotrote: të rri këtu, në shtëpinë tënde, dhe të mos më shqetësojë njeri. Po deshte, unë të çoj e të marr nga puna, po kurrësesi të fle vetëm në katin e trembdhjetë të atij soliterit të mallkuar. Unë s’ do të lusja për këtë nder, po jam shumë e sigurt se këtu s’ më prekë njeri. Po deshte, shkojmë e marrim edhe krevatin e Kitit, se ai është i lehtë dhe thehet dysh.”
Çka djallin t’ i thoshja? Përderisa s’ kishim ndarë krevat me njëri tjetrin, marrëdhëniet tona mund të emërtoheshin me një varg emrash e cilësorësh – si simpati, romancë, platonizmë, prostitucion, shkelje e kurorës, etjera, etjera, por ajo që Liliana kërkonte s’ ishte erotikë por strehim shëndetsor, mbrojtje nga dhuna që n’ ato rrethana mund të merte tjetër kahje.
” S’ ka nevojë ta marrim krevatin e Kitit,” i thash. ” Krevati që kam këtu mjafton për dy persona. Megjithate, nëse ka nevojë, unë fle edhe në kolltuk. Vetë jam i detyruar të dal në shkollë, se e kam shitur shpirtin për një rrogë, por ti mundesh të lexosh e të pushosh deri sa të mërzitet kjo shtëpi. Kur të lodhesh, bëj si të duket më së miri.”
Ku ta dija unë se me ato fjalë po e ftoja ferrin në shtëpi dhe ai, sëpari do lëshonte rrënjë në jetën e përditshme, ndërsa më vonë, kur do të kalonin nja dymbëdhjetë javë, do më shkrumonte si bukën që digjet nën saç?
Po vazhdoj. Javët e para të bashkjetesës tonë ishin njëmend modeste por në thjeshtësinë e tyre, që përbëhej nga një orar i caktuar pasditor, kishte diçka të bukur, madhështore, që i përngjante ecjes së Titanikut nëpër terr. Çdo gjë ishte elegante në jetën tonë, çdo gjë ishte në vend të vet dhe çdo gjë zhvillohej sipas një itinerari që duhej me kohë, para se thërrmohej shishja e shampanjës dhe ne të shkilnim në detë.
Ç’ është e drejta, shumë miq të mi – në mesin e tyre edhe Qemal Veliu – na kishin zili. Sipas tyre, unë duhej të jesha shumë i lumtur, sepse Lilia bënte çmos që të mos ftohesha prej saj. Dhe kjo është pjesërisht e vërtetë sepse që nga dita kur ajo fitoi ”strehim shëndetsor” në kasollen time, ajo harroi se deri dje kishte qenë e punësuar dhe duhej të dilte goxha herët nga shtëpia për ta nxjerrë kafshatën e bukës. Tani isha unë ai që ikte herët në punë, ndërsa Lila gdhihej pas orës tetë, e pinte kafen rehat rehat dhe, pasi i lante ato dy tri pjata që na kishin mbetur nga nata e kaluar, turrej në drejtim të Sityt, ku jetonte Dolja, kushërira e saj. Se çfarë diskutonin në ato takimet e tyre, nga endeshin deri sa vinte ora katër e pasditës dhe çfarë iu thonte vajzave të saj kur i takonte para shkolle, ate s’ do ta mësoj kurrë. Ate që e di dhe s’ dua ta fsheh nga askush është kjo: Lila e la Prippsin, fabrikën ku kishte punuar vite me radhë… E harroi apartamentin që gjendej në katin e trembdhjetë të soliterit të lartë… Dhe çdo pasditë, pak para orës katër, vinte e më priste në parkingun e Shkollës Kryddgord… Ajo s’ ishte ndonjë gjellëbërëse e shquare dhe rëndomt hanim pizza, brinjë të qëngjit dhe pula të pjekura në zgarë. Shumë më vonë, kur do të shoqërohej me motrat shqiptare, ajo do të gatuante samcë, kollpite e kuleçër të mbushur me djathë, por atëbotë rrallë se haja bukë me te.
Përplasja ynë e parë ndodhi më datën njezet e shtatë të muajit janar. Ishte ditë e premte, përjashta binte borë, por ne me çdo kusht duhej të ndalonim në sheshin Nobel Torg që ta merja rrogën dhe t’ i paguaja borxhet që kisha.
Si për fatin tonë, Banka Tregtare ishte plot me njerëz dhe unë, për të mos ndenjur kot, nxora fletë pagesat dhe nisa t’ i shfletoj njërën pas tjetrës, në mënyrë që të mos lëshoj ndonjë gabim.
Jo, çdo gjë dukej në rregull. Aty ishin fletëpagesat për qiranë e shtëpisë, për telefonin, për televizorin dhe për përkujdesjen e gocave të mia. Nderkohë, deri sa unë po i shfletoja llogaritë, Lila m’ ishte mbështetur pranë dhe e ndiqte veprimtarinë time.
” Po ato njëmijë koronat për çka janë?” më pyeti.
” Ato janë për mirëmbajtjen e vajzave të mia,” i thash. Dhe shtova: ” Ashtu jam marrë vesh me ish gruan time dhe zotimin tim e kam nënshkruar në praninë e një avokati. Kaq thjeshtë është puna.”
” Po pse duhet t’ ia dërgosh bash sot,” më pyeti. Dukshëm e irrituar nga sjellja ime. ” A s’ mundej të priste deri në muajin tjetër?”
” Jo, s’ mundet, se sot paguhen borxhet e muajit shkurt, ndërsa në fund të muajit shkurt paguhen borxhet e muajit mars. Kështu veprohet në këtë vend.”
Ajo kishte të dhëna tjera.
” Unë kam përkthyer për shumë çifte tjera dhe e di mirë që zotrote s’ je i detyruar të paguash, nëse s’ do,” ma preu.
Unë, pra, kisha tjetër mendim dhe aty për aty ia ktheva xhevapin.
” Unë s’ jam rast social që t’ u bëj bisht premtimeve. Po fitoj aq sa ta përmbush detyrimin tim.”
“ Edhe tjerët fitojnë, po s’ janë budallenj të paguajnë,” tha ajo dhe iku përjashta për ta ndezur një cigare të re.
Kjo përplasje, fatlumnisht, përplasje kaloi pa pasoja të këqia, se atë natë erdh Skenderi, miku im prishtinas, dhe Lila, në vend se të mbante inatë e të debatonte me mua, e priti Skenderin me verë, pirogë të mbushur me djathë, fiq të mbytur në konak e akullore françeze.
Ajo dinte të jetë shumë e sjellshme, por dilte shpejt nga takti. Ishte shumë e ngarkuar me paragjykime dhe si mjerë ajo mace që ia prente rrugën, si mjerë ai plak apo plakë që na hynte në mes dhe si mjerë ajo femër që na shikonte me sy. Përndryshe, i donte miqët, si të ftuarit, ashtu dhe të paftuarit, por brenda një kohe të caktuar. Kafja e dytë shënonte fundin e “mysafirllëkut”. Atë çast që Lila ta vente kafenë e dytë përpara dhe ti vazhdoje të grijsh pallavra, të merte inatë dhe të quante fshatar të pagdhendur.
Aty nga mesi i muajit shkurt gjendja e saj u keqsua edhe më tepër. Se çka fshihej prapa atij ndryshimi të çuditshëm – sjellja arrogante e bijave të saj, shpifjet që dëgjonte nëpër qytet, ankthi që kishte përjetuar si vajzë e vogël apo diçka tjetër, nuk e di dhe s’ do ta mësoj kurrë.
Kish çaste kur ajo ishte e këndshme dhe e lumtur si një fëmijë, e lumtur dhe e dashuruar, po kish çaste tjera kur ajo s’ e donte as veten, jo më bijat e saj. N’ ato çaste ajo vishte një çehre të zymtë dhe s’ kishte dëshirë tjetër pos të ikte diku, të shkonte në një vend ku s’ kishte qenë, dhe të mos kthehej kurrë, të mos shkilte kurrë për jetë në Malme.
Një fjalë e urtë suedeze thotë se – ai që nuk e bën asnjë punë të mirë, gjithsesi e bën një të keqe.
Duke qenë se nuk isha mjek dhe s’ kisha ndonjë idé të saktë se çfarë po ndodhte në shpirtin e saj, unë, në vend se të merja kontakt me Spitalin Universitar dhe t’ u dëftoja që Liliana s’ ngopej me gjumë dhe djersitej nga sikleti, ankohej nga dhembjet e barkut dhe supeve, vajta te drejtoresha te drejtoresha Ruth Bauth dhe mora një pushim pesëditor dhe i propozova t’i vizitonim dy miq të vjetër, të cilët s’ i kisha parë moti kohë. I pari, Zija Bunjaku, jetonte në Stockholm, ai tjetri, Ulmar Kviku, jetonte në Eskilstuna.
Kushdo që ka qenë një herë në Stockholm ka diçka për të dëftuar. Mos për godinat dhe parqet që ka parë, të paktën për miqët dhe njerëzit që ka takuar.
Liliana s’ kishte qenë kurrë në Stockholm dhe kjo ishte hera e parë që po zbriste në Stacionin Qendror dhe do t’ i takonte dy shkupjanë shqiptarë që e flisnin edhe shqipen, edhe maqedonishten, edhe turiqishten për mrekulli… Edhe këto ndodhnin në jetë. Deri dje ajo kish jetuar në një qytet të zymtë të Mbretërisë dhe kishte ngarkuar birrë, kurse tani, e shoqëruar nga Zyrafeti dhe fëmijët e saj, Lila do ta vizitonte oborrin e Pallatit Mbretëror, do të hante drekë në ”Tregun e Kashtës” dhe do ta admironte muzeun e shquar të Gustavit të Tretë.
Pritja e familjes Bunjaku ishte e përzemërt. Çfaqja e Zija Bunjakut në Stacionin Qendror dhe modestia me të cilën na foli duke shkuar në shtëpinë e tij, gjellërat që kishte gatuar e shoqja dhe pikturat, orenditë e heronjtë që na shikonin nga muret e shtëpisë, po dhe vjershat, disqet e këngët që dëgjonin Lulja, Luani e Shqipja – e trallisën fare. Ajo mbeti tejet e hutuar dhe befasuar nga përzemërsia e tyre dhe dy ditë më vonë, deri sa po ndahej prej tyre, më tha me lotë në sy – se s’ kishte aspak dëshirë të shkonim në Malme.
Atë ditë do të shkonim në Eskilstuna dhe do ta takonim Ulmar Kvikun, mikun tim suedez, me të cilin më lidhnin shumë kujtime e orvatje për ta nxjerrë çeshtjen e Kosovës në dritë. Ulmari s’ ishte ndonjë axhami që të blente kumbulla nga rusofilët shqiptarë, por ishte i detyruar që, për hir të çeshtes, e cila edhe ashtu ishte e nxehtë, e infektuar dhe përvëluese për serbofilët e Enver Hoxhës, ta ulte kokën e të shtirej pak më axhami seç ishte.
Këtu dua të shtoj diçka qe shumëkujt mund t’ i duket e skajshme, por është e vërtetë: dashuria ynë për Shqipërinë dhe shqiptarët ka qenë gjithmone në krye të agjendës. Kjo vlen jo vetëm për Ulmar Kvikun, po dhe për Avni Ajdinin, Kosovë Rexhë Balën dhe shumë atdhetarë tjerë, të cilëve s’ po dua t’ ua përmend emrat, se s’ dihet qysh do t’ i trajtojë historia. Ulmar Kviku s’ e ka artikulluar atë dashuri me lajka e me poza por, si shumë shqiptarë tjerë, që e kërkonin me ngulm çlirimin e Kosovës, e ka paguar dashurinë e tij me një çmim shumë të lartë. Se qysh dhe për ç’ arsye, s’ ka nevojë ta them. Ate do ta thonë më mirë të tjerët që e kanë njohur dhe e njohin si njeri.
Duke qenë se komuna e Eskilstunës e kremtonte pushimin dimëror një javë më vonë, ne, para se te ”kthenim” te Ulmari, rezervuam një dhumë në hotelin ”Plaza”, ndërruam rrobat që kishim te Bunjakajt, dhe morëm një taksi që do na çonte në shtëpinë e tij.
Ndryshe nja Bunjakët, që ishin shqiptarë dhe tërë kohën ishin në luftë me ndikimin e kulturës suedeze, Ulmari ishte një murg i vërtetë dhe shtëpia e tij i përngjante një kështjelle të kulturës shqiptare. Çka nuk shihje në dhomat e tij? Letra të miqëve shqiptarë, kartolina, fotografi, gazeta të moçme, revista, albume, disqe të muzikës popullore, artikuj që kishte botuar në faqet e organit të Shoqatës së Miqësisë ”Albanien i dag”, si dhe një varg dosjesh ku ruante letrat e miqëve shqiptarë e abëreshë.
Nuk është e tepërt, pra, që Lila e ndjeu veten të pataksur para atij njeriu që komunikonte herë në gjuhën shqipe, herë në gjuhën anglishte, herë në suedishte, dhe tërë kohën fliste me një pasion për njerëz të cilëve Liliana kurrë s’ ua kishte dëgjuar emrin.
Atë natë folëm gjatë mbi historinë e popullit shqiptar – mbi copëtimin e trojeve të tij, mbi shtypjen e egër që kishin ushtruar pushtuesit serbë e bullgarë – dhe mbi të ardhmen e trishtë të atyre që do vinin pas nesh. Ndonëse të lodhur e të molisur nga biseda me Ulmarin, asnjëri s’ kishim gjumë. Rruga që na priste të nesërmen ishte e gjatë por gjellërat që kishim ngrënë në ”Plaza” si dhe sakoja e fortë japoneze na kishin nxjerrë nga takti. Përjashta binte një borë e madhe dhe ne, gjithnjë të hipnotizuar nga entuziazmi i saj, s’ kishim dëshirë pos që ta shndërronim atë natë në amshim dhe kurrë të mos shkonim te e shkuara. Mjerisht, si ajo, ashtu dhe unë, e dinim mirë se ëndrra ynë ishte e brishtë dhe njeriu nuk mund të arratiset nga vetvetja. Se të ishte e kundërta, s’ do të dilnim në Stacionin hekurudhor dhe s’ do të hipnim n’ atë n’ atë vagonin ku shkruante ” për Malmö”.
Tani që treni do të turrej drejt Helsingborgut dhe ne gjetëm vendet të cilat na kishte rezervuar Ulmari, Liliana zuri qoshen e saj dhe u mbështoll me pallto. Ajo kishte dhembje në supe, buzët iu kishin bërë eshkë dhe ndiente një acar të madh në trup.
” Nga dolën këto ethe bash sot që do vemi në Malmö,” i thash. ” Mbrëmë ishe si molla në degë.”
” Eh, mbrëmë isha, po sot nuk jam,” tha ajo, dukshëm e irrituar. ” S’ ke ide sa ftohtë që kam. Ti fjete menjëherë, po unë s’ kam mbyllur sy gjithë natën. Ku s’ më shkonte mendja… Te vajzat e tua, te vajzat e mia, te vajzat e Zija Bunjakut… Si lumë ato që janë krenare me prejardhjen e tyre… Po këto tonat?”
” Ato duhet ta kërkojnë prejardhjen. Nëse prinderit e tyre s’ ua thonë të vërtetën dhe i mësojnë të bëhen diçka që nuk janë, përpjekjet tona do shkojnë huq,” i thash duke e hapa ”Librin e Burgut” që ma kishte dhënë një mik i Bunjakëve. ( vazhdon )

 

Shkruan: Ramadan Rexhepi