SHPËRNDAJE

 

Tani që i gjetëm vendet e rezervuara nga Ulmar Kviku dhe treni do turrej drejt Helsingborgut, Liliana u mbështoll me pallto dhe ia hodhi një sy qytetit të mbuluar me borë. Asaj i dhimbnin supet, buzët iu kishin bërë eshkë nga ethet dhe ajo ndiente një acar të madh në trup.
” Nga dolën këto ethe bash sot që po ikim në Malmö,” i thash. ” Mbrëmë ishe si kokrra e mollës.”
” Eh, mbrëmë isha, po sot s’ jam,” tha ajo, dukshëm e irrituar. ” S’ ke idé sa ftohtë që kam. Ti fjete mirë, po unë s’ kam mbyllur sy gjithë natën… Ku s’ më shkonte mendja… Te vajzat e tua, te vajzat e mia, te vajzat e Zija Bunjakut… Si lumë ato që janë krenare me prejardhjen e tyreshqiptare… Po këto tonat?”
” Këto tonat duhet ta kërkojnë prejardhjen e tyre. Nëse i mësojmë të bëhen diçka që s’ janë, përpjekjet tona do shkojnë huq,” i thash dhe hapa ”Librin e Burgut” që ma kishte dhënë një mik i Bunjakëve.
” Eh, t’ishte aq lehtë,” tha ajo.
Dhe ndonëse pak javë më vonë do ta kuptonte që ishte me barrë, Liliana, në vend se të porosiste kohë te mjeku e të konsultohej për një abort të përshpejtuar, papandehur ngeci në baltën e një vetmie të madhe. As qante, as qeshte. Ajo kurrë s’ ma ka dëftuarshkakun e atij trishtimi,por pusi ku kishte rënë dhe plagëtqëkishte marrë nga nacionalistët maqedonas dëftojnë qartë se parandjenjat e mia s’ ishin fantazira, por rezultat ica vrojtimeve të vëmendshme, të cilët i bëja gjatë kohës që gjendesha në punë. Liliana ishte e sëmurë dhe bënte çmos që ta fshihterrokullisjen e saj shpirtërore.
Në fillim s’ kisha veçse dy rrugë: ja t’ ia jepja dorën si njeri, gjegjësisht si burrë i arsimuar, dhe ta trimëroj ashtu siç bëjnë qeniet njerëzore, ja ta neglizhoj siç bëjnë egërsirat dhe t’ i shmangem përgjegjësisë që më takonte – në dorë të parë – si njeri, po dhe si shqiptar. Kjo që unë dëshiroja ta trajtoj edhe si njeri, edhe si shqiptar, duket qesharake, po për mua ishte shumë e rëndësishme. Nëse ajo grua, që për fajin e fqinjëve tonë grabitqarë, nuk injihte doket tonakombëtare, unë, falë shkollës që ma kishte dhënë populli, e dija fort mirë se gruaja ishte levë e paprekshme e shoqërisë njerëzore dhe asaj s’ i mbyllej dera e shtëpisë.
Kjo është arsyeja e vetme që me ka nxitur ta trajtoj me përkdheli të madhe. Pa marrë parasysh se ajo , duke dashur të sillej si divat amerikane, shpesh herë e tepronte me xhelozitë e saj, unë s’ e jepja veten në sy të miqëve dhe përpiqesha ta trajtoj me një xhentilesë të rrallë. Të gjithë – dhe veçanërisht shokët e ngushtë – habiteshin nga toni im miqësor dhe nga gatishmëria ime që t’ ia plotësoj të gjitha dëshirat, vetëm e vetëm për ta ruajtur nderin e saj të pacenuar.
Mjerisht, përpjekjet e mia ishin të kota. Jo dhe aq për fajin e saj, sa për fajin e të bijave, që shumë shpejt u shndërruan në vegla të verbëra të ish bashkshortit. Duke mos mundur të hakmerrej ndryshe, ai u jepte vajzave udhëzime të hollësishme si duhej ta poshtronin nënën e tyre duke e quajtur kurvë dhe dyshek të një “shqiptari”. Se t’ishte e kundërta, gjegjësisht t’i donte ato, ajo nuk do të flente me një “shiptar” të Kosovës.
Çfarë mund të bëja n’ ato rrethana? Thuajse asgjë. Përderisa vetë çohesha herët në mëngjes, pastrohesha dhe dilja në punë – sepse atje më prisnin konsultimet e gjata, telefonatat, ankesat e prindërve, vizitat e eprorëve të arsimit, mbledhjet e kolegjiumit, procesverbalet, analizat e gjata, etjera, etjera – Liliana çohej nja dy orë më vonë dhe merrej me rregullimin e apartamentit tim të vogël ose me vetveten. Thua ti se s’ egzistonte diçka më qenësorenë jetë dhe ajo tërë ditën duhej të luftonte me pluhur e me bakterie. Taniajo gjallëronte nga ndihma që merte prej Arkës së Sigurimit dhe s’ kishte tjetër punë pos të më vëzhgonte gjithë ditën e lume. Për të qenë e keqja edhe më e vrazhdë, ajo, sa herë bëhej fjalë për vajzat e mia, duhej me të gjitha mjetet të ma mbushte mendjen se vajzat s’ kanë nevojë për babá, sa kanë për nënë. Kjo më nxirte fare nga takti dhe shpesh herë matesha t’ibie me shuplakë, por Zoti më ruante nga ai turp. Unë mund të bëja gjithëçka, por kurresesi ta godisja një qenie që i ka dhënë jetë njerëzimit.
Javët iknin me vrapin e një lumthi të përngutur, por hidhërimi i saj, një hidhërim i ngjashëm me relievin e tokës ku ishte rritur, herë e mbërthente me orë të tëra, herë e lente të lirë, dhe atëbotë Lila ishte elumtur si lauresha në ajr. Ashtu si dhe ritualet fetare që janë të ngurtë e të palëkundur, edhe veprimet e saj duhej të jenë të ngurtë. Përndryshe,ata s’mund të egzistonin dhe të praktikoheshin në jetën e përditshme.
Ajo dukej e lodhur dhe apatinë e saj e mbronte me lloj lloj arsyetimesh. Edhe atëbotë kur zgjohej herët, asaj i duheshin dy tasa me kafe të zezë për të më përcjellë derite dera. Përndryshe, sa herë që isha i lirë e rrija në shtëpi, Lilaulej në kolltukun e saj dhe kridhej në ca mendime që duhej të ishin poaq të zymta sadhe fytyra e saj.
Çdo ditë, pak pas orës dhjetë të mëngjesit, ajo më merte në telefon dhe, pasi më pyeste për shëndetin, më njoftonte se ishte duke pastruar.Ajo nëma e saj më e saj kishte të bëjë me qilimat. Ku dreqin i ke gjetur ata qilima të mallkuar që ma morën jetën?
Pasdite, pasi dilja nga puna dhe hanim darkë, vinte koha e serialeve amerikanë. Unë vazhdoja me punën time, ajo kridhej në intrigat e familjeve të pasura. Në fillim jo dhe aq, por më vonë do ta kuptoja se edhe Lila, njësoj si ime nënë, i përjetonte ato ngjarje si të njëmendta. Mjerisht, s’ kisha zemër ta pikëllojaedhe më shumë, se ishte me barrë dhe priste të trashgohemi. Ajo ishte e sigurtë, dyqind përqind e sigurtë, se do bënte djalë dhe – pa marrë parasysh që një ditë mund të ndaheshim – unë, si pedagog që isha – do ta rrisja djalin e saj.
Nuk është e tepërt të them, pra, se edhe unë, njësoj si tjerët, e ngushlloja veten që trishtimi i saj ishte i natyrës së përkohshme. Cili është ai burrë apo ajo grua qëkurrë s’ ka përjetuar një sëmundje, një prishje kurore apo një vdekje të papritur? Të gjithë ne, pa marrë parasysh moshën, gjininë apo ngjyrën e lëkurës, jemi ballafaquar ndonjëherë me një tronditje shpirtërore, por kush me ndihmën e barnavedhe kush me ndihmën e të Madhit Zot, e kemi kaluar atë provim.
Tani që kanë kaluar me dhjetra vite nga ajo ngjarje, shumë gjëra i kam më të qarta e më të kuptueshme. Mjerisht, atëherë s’ i kisha as të dyzetat dhe shumë rrallë shkoja te mjeku. Kisha dëgjuar për lloj lloj sëmundjesh, po asnjëherë për një sëmundje që me thonjtë e saj ta prishte gjumin e t’ i grinte fijet e trurit, t’ i hante zorrët e barkut dhe të largonte nga puna, të largonte nga shokët e afërm dhe të flakte në një vetmi të madhe. Ajo sëmundje e bëka njeriun të paqetë, nervoz e të padurueshëm. Aq e fortë qenka ajo e mallkuar sa të nxirkafare nga binarët e jetës normale.
Ndërkohë, Liliana shndërrohej në një qenie tjetër, krejtësisht të huaj. Herë pas here, veçanërisht kur kishim mysafirë, ajo ishte e këndshme, e qeshur, por me të ikur mysafirët, shndërrohej në dashakeqe dhe përbuzëse. Tani ajo donte t’ i shmangej kohës e hapsirës dhe s’ i bëhej qejfi kur dikush e pyeste për vajzat e saj apo të miat. Çdoe njëzeteshtata ditë e muajit, kur iunisja të holla vajzave të mia, asaj i dukej ditë e zezë dhe e mallkuar. Çdo e shtata ditë e javës, kur vajzat e saj i lajmëroheshin nga Shoqata ”Makedonia” i dukej si ditë arkebuzimi. Ato, ç’ është e drejta, nuk i lajmëroheshin se e donin, po për t’i raportuar mbi gjërat që fliteshinnë Seksionin e grave.
Gota ishte mbushur plot. Kjo s’ ishte jetë, kjo ishte ferr. Jo ferr – si ferri i Dante Aligjerit, po ferr si labirinti i mbretit Mino, ku jetonte makthi Asturion, pjesërisht kafshë dhe pjesërisht njeri, dhe ushqehej me mishërat që ia çonin si haraç. Pa marrë parasysh që e gënjeja veten se isha i urtë, i njerëzishëm, i qytetëruar, unë de facto isha peng i një gruaje që më vriste pak nga pak me xhelozitë dhe kapriçet e saj. Ajo shtirej se më donte, por dashuria e saj s’ ishte xhaketë që mund ta vishja. Mua s’ më kishin bërë gjë bijat e saj. Asaj s’ i kishin bërë gjë bijat e mia. Sa herë që rastisja vajzat e saj, unë i trajtoja me dhembshuri të madhe dhe i ftoja të vinin e të rrinin me ne. Ajo, pra, e bënte të kundërtën.
Netët ishin mizore. Të rrëqethshme. Aty nga ora dhjetë – njëmbdhjetë e mbrëmjes, ato ishin të rënda, gati se morfinoze, por nga orët para të mëngjesit, atëbotë kur as gjelat s’ guxonin të këndojnë, ato më lëshonin nga prangat dhe unë, si kecat që e humbin rrugën, endesha i llahtarisur nëpër shtëpi dhe s’ e kisha të qartë përse duhej ta lakmoja atë grua që vajzat e veta i dontepor të miat s’ i shihte me sy. Për të qenë ferri edhe më i madh seç’ e ka dëftuar El Arnauti, ajo donte të m’ i lidhte këmbët me një të tretë.
Tejet i shqetësuar për hallin e vajzave të mia, që s’ mund të më takonin as çdo të dytën javë, dhe seriozisht i preokupuar me xhelozitë e saj, që ma dyndnin vrerin e barkut, caktova një takim me zonjën Bauth dhe, pa ia dëftuar shkakun e vërtetë, kërkova një javë të lirë.Ishim në javën e fundit të muajit mars dhe po bëheshim gati për pushimin e Pashkëve, i cili atë vit binin në javën e dytë të muajit prill.
“ Ku e ke ndër mend të shkosh,” më pyeti drejtoresha Bauth. “ Mos të ka vdekur njeri?”
” Jo, jo,” e gënjeva. ” Dua të shkoj deri në Greqi, se kam lexuar që në një lagje të Athinësedhe sot flitet arbërishtja, një degë e gjuhës shqipe. Dua të mësoj diçka për atë gjuhë dhe, eventualisht, ta shkruaj një artikull.”
” Sa do të rrish?” më pyeti.
” Një javë. Dhjetë ditë…”
” Merri dy javë,” tha pa u mendua shumë. ” Dhe pusho pak, se ai që sot s’e ruan shëndetin, pendohet nesër.”
” Patjetër, patjetër,” i thash.
Atë ditë që do të dilnim në Kopenhagë bënte ftohtë. Qielli, një qiell i ultë e i padiell, ishte i trishtë. Si do të kalonim ,vallë? Unë kisha qenë në Londër, Paris, Amsterdam, Hamburg, Uppsalë, Oslo, Rejkkjavik, Dancig e shumë qytete tjera, por kurrë n’ atë pjesë të Evropës Juglindore.
Çuditërisht, asnjë qytet tjetër s’ më ka pritur më mirë sa Athina dhe merita më e madhe nuk i takon Athinës, por një plakuflokëbardhë që quhej O Irodotos apo Alikarnasu. Falë gjërave që kishte shkruar ai zotëri i mençur, unë s’ kisha nevojë ta ndieja veten të bezdisur as duke u ngjitur drejt Kishës së Shën Kollit, as duke shetitur përballë Murit Pelazg, as duke ngrënë sufllaqe nëpër restorantet e Plakës.
S’ ka mëdyshje se klima e bën njeriun.Qielli i lartë i Greqisë Moderne, rrezet e vakëta të diellit mesdhetar, gjelbrimi që kishim rreth e rrotull, si dhe gatishmëria e atij populli për të na pritur e ushqyer sa më mirë, lanë mbresa të fuqishme në shpirtin e saj. Papandehur sytë e Lilësfilluan të qeshnin, kurreshtja e saj për historinë të zgjohej dhe ekskurzionet që organizonin agjensitë turistike drejt Olimpias, Mykenës e Delfit të na afroninmë shumë me njëri tjetrin. Edhe pse në slow motion, po afrohej çasti kur duhej ta shihnimnjëri tjetrin në sy dhe të flisnim hapur, si njerëz të pjekur. Pas Maratonit, ku ishte zhvilluar ajo beteja e madhe midis e ushtrisë greke dhe asaj persiane, radhën e kishte Delfi, njëra nga pikat më atraktive të Greqisë së Soçme.
Delfi gjendet në një vend të bukur malor dhe mua m’ u kish bërë mendja top se ai vend ishte shumë i përshtatshëm për ta rishikuar hallin tonë dhe për ta shtruar një marrëveshje të ndërsjellë. Pikërisht për këtë arsye, deri sa po ngroheshim në diell e popinim ujë pranë një burimi që quhej ”Kroi i dëshirave”, ia zura dorën me një butësi atërore dhe e pashë në sy.
” Po ti, Lili, ke ndonjë dëshirë?”
” Si s’ kam,” m’u përgjegj ajo. ” Pse? Ti s’paske?”
“ O, dëshira ime është shumë – shumëmodeste. Për ate kam bërë tri orë rrugëdhe kam ardhur këtu të flasim si prindër, gjegjësisht si njerëz të pjekur. Ne, si prindër, s’ guxojmë ta shohim jetën nga këndvështrimi personal, po kolektiv. Unë jam vërtet shqiptar, por kjo s’po më pengon t’ i marr në mbrojtje edhe ata që s’ janë shqiptarë. Nëse mendojmë kështu, si unë, ashtu dhe ti, mund ta bëjmë jetën të lehtë për të gjitha palët. Përndryshe…”
” Përndryshe?..
Ajo më pa me vetull të ngritur. Me sa duket, e paska marrë malli për ato shtrigat e tij.Tjetër s’ mundej të mendonte.
” Përndryshe, më mirë është të ndahemi,” i thash. ”Fundja, unë e ti s’ jemi të martuar.”
Ajo e ndezi një cigare të dytë.
” Punë e madhe,” tha. “ Unë e di se ky fëmijë që kam në bark do jetë djalë dhe kam dëshirë të rritet si shqiptar. Pak më bën nëse të kam apo nuk të kam pranë. Unë e kam për detyrë t’ ia gjej një emër të bukur, as mysliman, as të krishterë, dhe t’ i flas shqip. Po një gjë duhet ta kesh të qartë. Nëse lindet femër, ajo do të jetë e imja. Nëse do jetë djalë, ai do jetë i joti. Ti, miku im, bëhu gati, se ke rritur edhe dy fëmijë tjerë. Unë jam e sigurtë se do jetë djalë.”
“ Ashtu qoftë.”
Po atë ditë, por duke u kthyer nga Delfi, ajo kaloi në kundërsulm dhe, pak me dhelka e pak me fjalë, filloi të ma mbushte mendjen se ne ikishim shembur urat – buuuuum, ato kishin fluturuar në ajr – dhe e vetmja gjë që duhej të bënim ishte – të kujdesemi për djalin tonë. Unë isha i marrë, unë isha gabim. Në vend se t’ ia gjeja një libër të hajrit dhe t’ ia mësoja shqipen si duhet, po e vrisja kokën për ato gjurufkat e mia suedeze dhe gjurufkat e saj bullgare. Jo, që nga ajo ditë duhej të flisnim shqip me njëri tjetrin, në mënyrë që Lila, kur të vinin shokët, të mos rrinte si mumje, por ta nderonte veten para tyre. Përndryshe, ajo s’ kishte kundër që unë dëshiroja të mbaj kontakt me bijat e mia.
Pohimet e saj më gjunjëzuan.Jo pse ishin të sigurta, por sepse dukeshin të arsyeshme. Gjatë kohës që ishte me mua, Lila kishte mbetur pa punë e pa të ardhura ekonomike, ishte prishur me familjarët e saj dhe, për fajin e saj, kishte përjetuar një varg momentesh dramatike. Ajo ndoshta s’ donte të jetë e tillë, por shpifjet, kërcënimet, thashethemet e pagjumësia e kishin bërë të vetën.Atyre duhej t’ iu shtohej edhe shtatzania, të cilën asnjë grua nuk e përjetonte njësoj.
Nejse. Falë bagazhit qëmorëm nga Greqia dhe obligimeve që na prisnin në Suedi, i harruam fërkimet e vjetra dhe hapëm një faqe te re në marrëdhëniet tona. Kjo ishte thuajse e domosdoshme. Lila, që deri dje ishte në marrëdhënie pune, tanis’ donte të dinte as për Fabrikën e birrave, as për Shoqatën “Makedonia”, as për shtëpinë që e kishte blerë me burrin, as për atë apartamentin që gjendej në katin e trembdhjetë të lagjes Lind Engen. Tani kishte ardhur koha ta kërkonim një apartament që gjendej larg vendeve që ia kujtonin të shkuarën.
Paçka se banesat e mira s’ rriteshin në arë. Ato që po i quaj ”të mira” ishin në qendër të qytetit dhe kishin qira astrnomike. Rrjedhimisht, ne duhej ta ulnim kokën dhe të gjenim ndonjë banesë që i përgjigjej xhepit tonë. Po ku ta gjenim se?
Sorgenfri ishte një lagje e qetë. E kam përmendur edhe në ”Dilemat e Emrush Dokos”, por këtu do t’ i prekë ca përparësi tjera. Siç e ceka më sipër, ajo ishte shtatzënë dhe pritej të lindte në nëntor. Duke qenë se vetë punoja n’atë pjesë të qytetit dhe ajo ndiente nevojë të afrohej me gratë shqiptare, më dukej se më e mira që mund të bënim ishte të shpërngulemi në Sorgenfri.Apartamenti, një banesë e madhe eKomunales, kishte tri dhoma e një kuzhinë dhe gjendej në katin e gjashtë të godinës.Atë ditë që do të hynim n’ atë apartament, ne mundeshim t’ i vizitonim miqët tanë pa patur nevojë të pritnim në rrugë apo të merrnim taksi.
Kësisoj e morëm kontratën dhe filluam t’ i mbledhim plaçkat. Të gjitha mëdyshjet, zënkat, fjalët e thëna në zemërim, akuzatdhe xhelozitë i lamë prapa. Të gjitha fotografitë, albumet, kopsat, trikot, këpucat dhe kujtimet që kishim nga tjerëti hodhëm në kontejner ose ua falëm evgjitëve. Të gjitha shënimet, ditaret, letrat që kisha marrë nga organizata Amnesty International, si dhe dosjet e Shoqatës Kulturore ”Vëllazërimi” i futa në kartone dhe, me ndihmën e Tahirit, një shoku pejan,i kyça në bodrum të gdinës.Askush, as ajo që do jetonte me mua, s’ kishte nevojë të dinte më tepër seç’ ishte e nevojshme…Taniduhej t’ i ruanim nervat deri sa vajzatta mbaronin vitin shkollor dhe t’ iknim në Spanjë.
Pikërisht më 6 qershor, deri sa po falesha me nxënësit e ciklit të lartë, Lilën e kishin marrë të bijat në telefon dhe e kishin ofenduar keq. Po ç’ i kishin thënë se? Ate s’ ma thonte dot,se ishte private.
Kjo më zemëroi aq shumë, saqë çova dorë nga Benidormi, Spanja dhe çdo gjë tjetër që më lidhte me atë grua. Ç’ është e drejta, të mos ishte Maria, një kroate e urtë nga Zara, unë po atë javë do ta merja një banesë tjetër dhe do të ndahesha prej saj. Po pse duhej të gjeja tjetër banesë? Sepse banesën time e kisha shitur, ndërsa këtë tjetrën do ta merte Lila. Ashtu thonte ligji. Gratë e ndara nga burratvinin në vend të parë, burrat e ndarë nga gratë vinin në vend të dytë. Ne, burrat, kishim vetëm detyrime, jo privilegje.
Benidormi mbeti një fragment i trishtë. E vetmja gjë që mbaj mend ështëai pylli i dendur i rrokaqiejve,apartamenti njëdhomësh që gjendej në katin e gjashtë dhe zënkat e njëpasnjëshme që gjithmonë përfundonin me lotë.Ajo s’ e kishte lehtë, se ishte shtatzënë. Po asunë s’ e kisha lehtë, se kundër dëshirës time, e kisha joshur në greminë dhe ia kisha mbushur barkun.
Lila ishte kokëfortë. Edhe kur ishte gabim dhe gabimet e saj ishin të tejdukshme, me këmbëngulje refuzonte të shkonte te mjeku e të merte diçka qetësuese. Ajo vazhdonte të pinte kafe me tas, duhanin s’ e pakësonte fare, dhe tërë kohën ankohej nga dhembja e gjymtyrëve të trupit.
“ Shko, o njeri, e merr ndonjë bar,” i thoshja.
Jo, ajo s’ kishte nevojë për barna, po për vende të ngrohta dhe ambiente të këndshme.
Më në fund edhe vetë e kuptova se atovende të ngrohta, ku thekeshin kardeologët gjermanë dhe nëpunësit anglezë, s’ ishin tjetër pos embrione të të njejtës gjini, që bashkdyzoheshin si skrrajat dhe – tërë kohën – nxirnin mostra të reja. Me fjalë tjera, e kuptova se pas Spanjës numër Njëdo vinte Spanjanumër Dy, pas Spanjës numër Dy do të vinte Spanja numër Tre, po s’ kisha guxim ta pranoja se rrota ku kisha hipur i përngjante rrotullamës së cirkut. Unë, sado pak që do jetoja me Lilën, vazhdimisht do të endesha sëmundjes dhe arratisë, gjegjësisht midis ankthit dhe arsyes.
Sidoqoftë, ikëm dhe u kthyem nga Benidormi gjatë kohës që vajzat ishin në pushime. Vajzat e mia gjendeshin në Uppsalë, vajzat e saj, bashk me gjyshën e tyre, në Shkup. Çuditërisht, ndonëse ishte verë dhe Suedia përjetonte ditë të gjata e një gjelbrim të bujshëm, Liliana s’ ishte ngopur me mrekullitë e Spanjës dhe, duke qenë se kishte marrë ca të holla nga Arka e Sigurimit, menjëherë kishte shkuar në zyrën e agjensisë ”Spies”.Këtë herëkishte qejf të shkonim nëGran Kanaria.
Playa Ingles ndikoi mirë në shëndetin e saj. Falë hotelit që gjendej pranë atyre dunave të famshme, plazhit madhështor që rend me kilometra midis kodravetë rërës dhe detit, deri sa mbërrinë në Faro, falë motit të thatë e ajrit të mbarsuar me rreze dielli, ushqimit të mirë e çfaqjeve të mbrëmjes, falë ekskurzioneve të përditshme që shkonin drejt Puerto Rikos dhe Las Palmasit, ku mund të shihje jo vetëm delfina e peshkaqenë, po dhe plazhe që t’ i vrisni sytë me bardhësinë e tyre, Lila i harroi plagët e vjetra dhe ne u kthyem në Malme goxha të shlodhur.Por ajo s’ e kishte ndër mend të punonte, se kishte hyrë në muajin e shtatë dhe e ndiente veten të madhe, të rëndë. Ndërkaq,unë duhej të dilja në punë si rëndomtë.
Mos po duatë them se ne, me ato udhëtime që bëmë gjatë asaj periudhe,iu dhamë fund fërkimeve tona?Jo, jo. Nuk iu dhamë. Do t’ ishte mirë t’ i nxirnim të kqiat nga koka dhe të vazhdonim si një çift i mirë, si një çift i arsyeshëm, por ajo shoqja nuk donte. Ndonëse unë, si më imadh që isha, përpiqesha ta kursej nga kokëçarjet, pikëllimi, apatia, ngurrimet, cigaret, kafja dhe shqetësimet, ajo vazhdonte me të sajën. Fatlumnisht, pozita e lagjes ku jetonim, vizitat e herëpashershme të Qemal Veliut, Aqif Fushgjatës e Masar Myrtezanit, diskutimet që bënim mbi hallet e popullit shqiptar, si dhe fëmia që prisnim të lindej, nuk na lenin hapsirë për vendime të ngutura. Tani që poe kujtoj atë vjeshtë të begatë me shira,e kam të qartë se ishtepikërisht ajo qenie e vogël që na mbante sëbashku. Atë çast që ajo erdhi në jetë, bashk me kërthizën e saj ngjyrë kandili, u këputën edhe fijet që na kishin mbajtur sëbashku. Ate e dija unë, e dinte edhe Lila.
Iliri lindi nën hijen e flamurit kombëtar. Ishte mbrëmje e ditës së hënë, 26 nëntor, kur shkuam në Klinikën e Grave për të pyetur nëse çdo gjë ishte në vend.Koha kishte kaluar, po Lila nuk vërente kurrëfarë ndryshimi. Jo, çdo gjë ishte në rregull dhe ne s’ kishim asnjë arsye të shqetësohemi. Megjithate, mjeku kujdestar ishte i mendimit të mos pritej më gjatë dhe lindja të stimulohej me hapa…
Dy a tri orë më vonë, unë mundesha t’ i njoftoja miqët e mise – çdo gjë ka ecur mirë – dhe çuni që na kishte lindur rëndonte katër kilo e gjysmë.
Po ky ishte vetëm agu. Kjo ishte vetëm shkëkqimi i detit të veshur me xixa drite, nën të cilën vigjëlonin shumë kope balenash vrastare që ishin të uritura për mish. Askujt, pos meje, s’ i shkonte ndërmend se përtej syve të Lilës, fshihej një pamëshirë absurde, po aq e thellë sa dhe errësira e ferrit.
Përndryshe, fillimi ishte i mirë.Njëmend i dlirë si faqja e tejdukshme e Detit Verior nëpër të cilin kisha kaluar dikur, kur punoja si detar i një anije private.
Tri ditë pas lindjes së çunit, pasi e rregullova mirë e mirë shtëpinë, shkova në Spitalin Universitar dhe e mora Lilën. Keq, mirë – ajo duhej të vinte te shtëpia dhe ne duhej t’ ia gjenim çunit një emër, t’ ua hapnim derën miqëve të mi, t’ i njoftonim fëmijët për sa kishte ndodhur dhe ta pritnim Vitin e Ri. Ne ishim në prag të muajit dhjetor dhe Suedia i kishte marrë të gjitha masat për pritjen e Kërshëndellave, ardhjen e nobelistëve të huajdhe tregtinë që do të zhvillohej para dhe pasVitit të Ri.
Sa i përket vogëlushit, ai ishte top dhe e jëma, që tani ishte e lirë, më priste çdo drekë te shtëpia. Sipas fjalëve që kishim bërë, flisnim vetëm shqip me njëri tjetrin, sepse çuni duhej ta dëgjonte shqipen që nga ditët e para të jetës së tij. Do t’ isha shumë i padrejtë t’ ia mohoj Lilës atë meritë, edhe pse ajos’ ishte punë e lehtë dhe ndoshta ishte penduar pas premtimit që ma kishte dhënë në Delfi të Greqisë.
Në janar të vitit 1980, bashk me rrëfimet e ngjethshme të një malmoiti që, sëpari e kishte mbytur të dashurën dhe pastaj e hante copa copa, thua se ishte tavë me mish gici, pata fatin të mësoj edhe një lajm të ri.
Ishim ulur në sallondhe unë po i ndiqja lajmet e ditës, ajo po e ushqente djalin me shishe. S’kishte qumësht dhe i kishin thënët’ i jepte djalit qull me lëng boronicash.
“ Harrova të them se ajo të ka kërkuar në telefon,” tha Lila.
Kush ishte ajo, vallë? Dhe ç’ kishte Lila që ishte aq e zmtë në fytyrë? Ajo mund t’ ishte drejtoresha Bauth. Ajo mund t’ ishte ndonjë arsimtare e shkollës. Ajo mund t’ ishte recepsionistja.
“ Kush ajo?” e pyeta, pa e çuar mendjen te asnjë qenie e caktuar.
“ Ajo, pra… Ishja yte…”
“ Ani çka donte? Mos kishte ndonjë porosi?
” Jo, jo. Ama më nxori nga takti. Shumë e trashë ishte.”
” E trashë, e hollë, atë kokë e ka,” i thash. “ Deshti gjë?”
“ Donte të dinte se kur mund të vijnë çikat dhe ta shohin vëllanë e tyre. Ke dëgjuarsa e pafytyrë? Donë të vijnë e ta shohin vëllanë e tyre…”
E mora me mend se ku do të dilte.
” Po ti ç’ i the?” e thumbova unë.
“ S’ kisha nevojë t’ i them gjë, se të kishte pak mend, ajo do ta kuptonte që është dërdëllitëse. Ç’ lidhje kanë vajzat e saj me djalin tonë?”
“ Ato kanë më shumë lidhje me djalin tonë,se sa djali jonë me vajzattua. Ato janë vajzat e mia dhe askush s’ guxon t’ ua marrë të drejtën të vijnë e të shkojnë kur të duan.”
Si toni, ashtu dhe përgjigja ime, s’ ishin të butë.
Asaj i hipën xhindët dhe e përplasi çunin në qerre. Pastaj filloi të grinte mbarë e prapësht mbi nazet e vajzave të mia, mbi pacipësinë e nënës së tyre që, në vend se t’ i zaptonte e të mos i lente vajzat të flisnin me mua, i nxiste qëllimthi të më thërrisnin në telefon… Njëherë ajo. Pastaj erdhi radha ime. Unë i thash se të gjitha ato ishin gënjeshtra dhe xhelozitë e saj ishin keqdashëse… Spekullime… Veprime kundërligjore…Po nëse vajzat e mia e kishin lodhur aq shumë, askush, dhe më se paku unë, e mbaja n’ atë shtëpi.
” Ashtu, a?” m’ u hakërrua.
” Ashtu,” i thash dhe e mora djalin e u shtriva në fjetore.
Nuk e di – dhe nuk e mbaj mend – sa kohë kam qëndruar me atë kërthi të vogël pranë, por ferri që më ziente në shpirt nuk më lente të largohesha prej tij. Diçka e fortë më lidhte me atë qenie dhe, sado që mundohesha ta shpoj terrin me sy dhe ta kuptoj mynxyrën, nuk ia dilja dot. Sa keq më vinte për atë djalë, të cilit e jëma s’ kishte as qumësht t’ i jepte nga trupi, por vajzat e mia i urrente për vdekje. Nuk më vinte keq për veten, se isha i madh e i lire, dhe s’ më vinte keq për vajzat e mia, se ato kishin një nënë të urtë e të arsimuar, por më vinte keq për te, se ishte aq i vogël – dhe aq i brishtë – dhe aq i virgjër – sa që as unë nuk mundesha t’ i them gjë, as ai nuk mundej të më thonte gjë. Ne ishim si dy gurë memecë të katandisur për ballë njëri tjetrit.
Ashtu qëndrova një gjysmë ore, një orë. Kur e kuptova që ate e kishte zënë gjumi, kërceva në këmbë dhe vajta në kuzhinë për ta ndezur një cigare. Kjo që po ndodhte me ne kundërmonte krim dhe duhej të zgjidhej, po qysh se?! Ne duhej të flisnim se ishim njerëz të pjekur dhe kishim një fëmijë sëbashku.
Mjerisht, vonë ishte për të gjitha. Me të ikur unë në dhomën e fjetjes, ajo e kishte veshur pallton dhe kishte ikurte Dolja, kushërira e saj. Ashtu bënte gjithmonë. Sa herë që i kërcenin rrebet, dilte në rrugë dhe, pasi ndërronte ca fjalë me simotrën, shkonte e pinte kafe me të. Rrinte një orë dy dhe vinte prapa.
Por atë natë nuk erdhi. As natën tjetër s’ erdhi dhe unë, medoemos, duhej të rrija te shtëpiae të kujdesesha për djalin. Dhe s’ isha aspak i penduar, se nuk po kujdesesha për një zog pule apo një këlysh ujku, por për djalin tim. Ai fëmijë s’ ishte dokushdo, por një qenie e gjallë, që kishte poaq të drejta të rritej e të jetonte si të gjithë fëmijët e botës.
Kështu, do të thoshja, filloi akti i parë i prishjes së një kuroredhe ajo me siguri do të përfundonte si një dramë njëaktëshe, sikur të mos qëllonte një maqedonas që gjithnjë e konsideronte veten shqiptar. Xha Kola, një kushëri i të jëmës, e kishte të bijën në Malme dhe shpesh herë, të paktën një herë në vit, vinte e rrinte te ajo. Me të marrë vesh si qëndronte puna, e kish marrë Lilën pranë, e kish këshilluar si baba, dhe ia kishte mbushur mendjen që duhej të më kërkonte falje.
E fala me të parën. Jo se e ndieja veten të gjymtë dhe s’ dija t’ ia ziej djalit një qull, por sepse e kisha të qartë se Lila ishte e sëmurë. Ajo e dinte fort mirë se Nina do t’ ikte njëherë e përgjithmonë në Uppsalë dhe xhelozitë e saj ishin absurde, por vazhdonte me marrëzitë e saj. Megjithate, para se t’ ia zgjasja dorën në prani të xha Kolës, e luta të më kursente nga dramat – se një ditë mund të sëmuresha edhe unë… E ai djalë s’ kishte nevojë për prindër të sëmurë, po për prindër të shëndoshë e të arsyeshëm.
Nja katër muaj pas asaj ngjarje u zhvillua edhe akti i dytë i asaj drame. Ishte qershor, viti shkollor sapo kishte marrë fund dhe ne po bëheshim gati për pushime. Papandehur – dhe pa më lajmëruar fare – na erdhi mysafir Miska, motra ime e vogël. S’ ishim parë thuajse pesëmbëdhjetë vjet dhe të dytë kishim mallë të rrinim me njëri tjetrin e të flisnim për Preshevën, për fqinjët tanë, dhe për gjërat që na kishin ndodhur kur ishimtë rinj. Miska ishte shumë e urtë dhe duheshin nja dy okë kripe për ta nxjerrë nga takti.
Një ditë, deri sapo hyja me burrin e saj në shtëpi, e gjeta duke qarë. Qante me ngashërim.
” Hë, moj, ça ka ndodhur?” e pyeta.
” Lere, agë, se jam mërzitur,” më tha. ”Ta dija qysh i kepunët, nuk do ta zija shtëpinë.”
” Po pse? Ça ka ndodhur?” e pyeta me këmbëngulje.
” Nuk është për t’ u kallëzuar,” tha motra. ” Ishim duke gatuar… Ja, si jemi tani… Unë këndej, ajo andej… Kur, paprimas, ra zilja e telefonit dhe ajo shkoi me pâ kush ishte… Unë s’ po di suedisht që me marrë vesh kush ështëdhe po dëgjoj… Ama e pash që u skuq në fytyrë dhe, pa e zgjatur shumë, e përplasi kufjen… Kush ishte, mori Lilo, e pyeta si motrën… Pasha Zotin, agë… E pyeta pa të keq… Ajo veç ma la kopilin në prehër… Ishte Emma, tha. Ajo çika e dytë e vëllaut tënd… Uuu, loçka e hallës, thash. Po çka donte moj?.. Donte me folë me ty, tha. Se ti je qasi halle që mua ma zë derën mua, mua ma ha bukën, mua ma qelbë shtëpinë, kurse të bijën e suedezkës ma quan ”loçkë”… Si s’ të vjen turp, moj grua?A ke mend në krye apo edhe ty, si suedezkën, të ka lënë mendja?Si të jetë për t’i thënë dikujt ”loçkë”, duhet t’ i thuash nipit tend, e jo bijave të suedezkës… Ashtu më tha dhe iku diku…”
” Hajt se vjen,” i thash motrës.
” Ma bëj hallall, se të nxora telashe,” tha motra. ” Ta dija që do të prekej kaq shumë, do ta këpusja këtë virone gjuhë dhe s’ do t’ ia prishja.”
” Hajt se i kalon,” e ngushllova.
Njëmend i kishte kaluar pak më vonë.
S’ ka nevojë të them se, për hatër të mysafirëve të largët, e mbajta veten dhe nuk thash gjë deri sa ishin në shtëpinë time, por me të ikur ata, e ktheva mbarë e prapësht. S’ mundesha unë – dhe s’ kisha dëshirë – dhe s’kisha besim të jetoja me një grua që sillej si shtrigat e vëllezërve Grim. Tani vajzat e mia s’ ishin në Malme, ato ishin tetëqind kilometra larg Malmes, dhe s’ kishin tjetër gëzim postë ndërronin ndonjë fjalë me mua…
Ato po ma marrin jetën, tha.
Ditët iknin, por ne rrallë se ndërronin ndonjë fjalë me shoqi shoqin. Ajo flinte me djalin,unë fleja në studio dhe, pa marrë parasysh që e kishim rezervuar një vend pushimi,s’ ishim të gatshëm për rrugë. Ku dreqin do shkonim? Duke udhëtuar n’ atë gjendje, ne s’ bënim tjetër, veçse e shkilnim dinjitetin e njëri tjetrit. Vërtet rrinim në të njejtën shtëpi,kishim një fëmijë sëbashku, por s’ ishim çift dhe s’ pajtoheshim me njëri tjetrin.
Si për bela, n’ ato ditë erdhi Kosovë Rexhadhe, në vend se ta qortonte ate, siç kishte bërë xha Kola, ai na qortoi të dyve, edhe ate, me fjalë të buta, që i shkonin Lilës për shtati, po jo dhe mua.
” Mos u bëni budallenj, se do pendoheni,” tha ai, duke iu drejtuar Lilës. ” Mirë bëni që po ziheni për fëmijët, se fëmijët janë ardhmëria jonë… Po zihem edhe unë, që veç njëherë jam martuar dhe fëmijët i kam megruan time.Po e keqja është se fëmijët nuk janë engjuj. Edhe ata do të rriten një ditë dhe do të bëhen si ne. Dëgjoni Kosovë Rexhën e ikni në Tenerife, se sot keni të holla e mund të shkoni… Nesër do të keni dëshirë, por s’ është e sigurtë që mund të shkoni…Ikni në punën tuaj, se ato tjerat ka për t’ i zgjidhur koha…”
Ashtu tha Kosovë Rexha.
Tenerife është ishulli më i madh i togut ” Islas Canarias”. Unë po e quaj ”ishull” por shumë poetë, gjurmues shkencorë e natyralistë, në mesin e tyre edhe baroni Humbolt, e kanë quajtur Tenerifen ”kontinent” për hir të klimës së këndshme, natyrës së bukur dhe vullkanit Teide që është i treti në botë për nga lartësia.
Kudo që je n’ atë ishull, në hotelet e qytetit Puerto de la Cruz apo plazhet e qyteteve Los Kristianos e Las Americas, është e pamundur të shikosh nga qielli e të mos e shohësh kësulën e bardhë të Teides, që me 3718 metrat e tij, është pika më tërheqëse e atij ishulli.Vullkani është i rrethuar nga një park kombëtar dhe jo vetëm turistët, po edhe banorët vendas, gëzohen kur ngjiten me teleferik te gurmazi i tij dhe ndiejnë erën e fortë të squfurit.
Një ditë prej ditësh e morëm Ilirin dhe, bashk me shumë turistë tjerë, u ngjitëm në majën e tij. Moti ishte i kthjellët, qielli ishte i kaltër, ngjyrë topazi, dhe pamja shumë madhështore. Q’ atej s’ dukej vetëm qyteti Las Amerikas por dhe koka e përhimtë e ishullit Gran Kanaria.
” Kurrë s’ jam ngjitur kaq lartë,” tha Lila dhe ma zgjati mua djalin e vogël.
” As unë,” i thash duke iu ulur pranë.
Ajo ia nguli sytë Oqeanit dhe vëzhgoi gjatë kohë drejt ishullit Gran Kanaria.
“ Lart jemi ngjitur,” tha.
“ S’ jemi të parët,” i thash. “ Njerëzit kanë provuar të ngjiten edhe më lartë. Ca duke ndërtuar altare si në Delfi, të tjerët duke ndërtuar piramida. Egjiptianët e lashtë ndërtonin piramida, se donin të ngjiten te zotat.”
” Dhe t’ ua çfaqin dëshirat e tyre,” shtoi ajo.
” Krejtësisht e mundur,” shtova unë. ” Unë, për shembull, nuk e di se ku gjendet i Madhi Zot dhe nëse i dëgjon fjalët e mia, por po i çfaqë këtu, në praninë e Tij, me shpresa se ti do më marrësh seriozisht. Po të lutem një herë, po të lutem shumë herë, të mos e hash fjalën që ma ke dhënë në Malme; përndryshe do ta marr këtë fëmijë dhe do ta rris vetë, me duart e mia. E di se do ta kem vështirë, por unë e kam një ves të keq – nuk gjunjëzohem para vështirësive…”
Ajo s’ tha as po, as jo.
Një vit më vonë, pak muaj pas trazirave që e mbërthyen Kosovëntone Hallemadhe, ne u ndamë nga njëri tjetri dhe s’ u pamë veçse njëherë në jetë. Ajo e ndoqi rrugën e saj, unë e ndoqa rrugën time. Megjithate, unë s’u përgjunja para rolit që ma kishte caktuar fati dhe gjithmonë u përpoqa për të mirën e tim biri. Kam qenë nënë e babë sa ishte i vogël, jam nënë e babë edhe tani. Vetë fakti që aiështë 37 vjeç – dhe ka një grua shqiptare – dhe është baba i tre fëmijve – dëshmon se sakrificat e mia s’ kanë qenë të kota. Duke i mbrojtur të drejtat e tij,unë i kam mbrojtur të drejtat e të gjithë fëmijve. Të tjerat janë të parëndësishme…
Kishe pyetur zotrote:
“ Po mire, zoti Ramadan, ç’ u bë me përpjekjet e shqiptarëve gjatë asaj kohe? Ata qysh në nëntor të vitit 1979 e deri sa pëllcitën demonstratat e vitit 1981 organizonin çfaqje, prisnin e përcillnin konzuj dhe, me ndërhyrjen e tyre, mbanin lidhje me Këshillin Krahinor të Krahinës Autonome të Kosovës…”
Po, i nderuar. Ajo qëndron dhe unë, për ato që kam mësuar gjatë asaj kohe, do të shkruaj herën tjetër. Po bëj çmos që ta mbaj fjalën.

Shkruan: Ramadan Rexhepi