SHPËRNDAJE

Në sheriatin islam, tre gjëra që janë bërë pas vdekjes së Muhamedit a.s., po të mos ishin bërë, do të gjenim islamin një emër por pa përmbajtje, e ato janë :
1. Tubimi i Kur’anit në një vend ( në Mus’haf )
2. Tubimi dhe shkrimi i haditheve në libra, dhe
3. Themelimi i medh’hebeve.
Të trija këto veprime janë bërë, nga frika që të mos vie ekzistenca e islamit në rrezik.
Shkak i iniciativës për Tubimin e Kur’anit u bë vdekja e mbi 60 hafizave të Kuranit në betejën e jemames,, dhe nga frika se rrezikon të humbet Kur’ani, u mor iniciativa e tubimit të Kur’anit në Mus’haf edhe pse këtë nuk e kishte bërë Muhamedi a.s. në jetën e tij,
Tubimi dhe shkrimi i haditheve u bë, vetëm atëherë kur filloi të rrezikohet Hadithi, dhe filluan njerëzit të grinden mes vete për kategoritë e haditheve, sepse njerëz të ndryshëm kishin venduar fjalët e tyre dhe i quanin hadithe. E për të ruajtur fjalët e Muhamedit a.s. u detyruan që t’i shkruanin Hadithet, edhe pse Muhamedi a.s. e kishte ndaluar shkrimin e haditheve gjatë jetës së tij.
Kurse themelimi i Shkollave juridike Islame, u bë pas fillimit të grindjes së njerëzve mes vete për çështje të legjislativit islam, për të cilat nuk kishte argument të qartë dhe të pakontestueshëm për veprimin e tyre, por kishte hapsirë veprimi në më shumë se një mënyrë.
E për të shpëtuar këtë, dhe për të evituar të këqijat që mund ti ndodhnin Ymetit musliman, u morën iniciativa për sistematizimin e argumenteve fetare, dhe nxjerrjen e dispozitave të fesë nga argumentet, duke përdorur kompetencat dhe aftësitë e tyre në njohurit rreth Kur’anit, Hadithit, analogjisë etj. Pra pëdorën IXHTIHADIN. ( diligjencën )
Bazë e veprimit të tyre ishin sahabët dhe tabiinët të cilin kishin përdorur ixhtihadin para tyre.
Para se të shtjellojmë këtë temë, krahas shkaqeve të themelimit të medhhevebe, do të njihemi me përmbajtjen edhe të disa nëntitujve që do ti paraqesim këtu në pika të shkurtëra, e ato janë:
1. Domethënia e shkollave juridike
2. Historku i themelimit të shkollave juridike
3. Shkaqet e themelimit të shkollave juridike islame – Medh’hebeve-
4. Mospajtimet në çështjet e fikhut dhe formimi i medhhebeve, ishin dhe vazhdojnë të jenë
bashkëpunuese dhe të dobishme për muslimanët.
5. Intoleranca ( apo fanatizmi ) i pasuesve të medhhebeve në medhhebet e tyre,
dhe çfarë duhet të bëjmë për ta evituar këtë
6. Periudha e imitimit dhe stagnimit
7. A obligohet muslimani që ta pasojë një prej medhhebeve
8. Shkollat juridike më të njohura dhe ato që mbijetuan, dhe disa njohuri rreth imamëve të katër
medhhebeve më të njohura
9. Rezyme dhe përfundimi
– I- DOMETHËNIA E SHKOLLAVE JURIDIKE
Me shkollat juridike nënkuptojmë, rezultatin e dallimeve që kishin dijetarët në kuptimin e çështjeve të sheriatit, të cilat nuk kishin argumente të prera nga Kurani apo hadithi, por në përmbajtjen e tyre mund të kishte më tepër se një kuptim.
Ose, Orientimi i çdo fakihut në nxjerrjen e dispozitave të sheriatit, ku atij i bashkangjiten fukaha të tjerë dhe atë e bëjnë bazë në orientimin e tyre fikhor përmes ixhtihadit. TT 109
Divergjencat apo mospajtimet në çëshjet e fikhut, IHTILAF ELFUKAHAË janë baza kryesore e shkollave juridike islame. Këto mospajtime nuk kanë të bëjnë aspak me bazat e besimit islam,, lidhja e vetme mes tyre është se si ti mësojmë ato baza të besimit dhe si ti praktikojmë.
Pra, Medhhebet islamike, nuk kanë të bëjnë me Bazat e besimit islam, por vetëm me legjislaturën, apo praktikën e saj në jetën e përditshme.
E nëse shtrohet pyetja, se pse argumentet fikhore në Kuran dhe synnet përmbajnë më tepër se një kuptim, ku pastaj nga kjo lindi hapësirë e madhe e polemikave dhe mospajtimeve.
Përgjigja është se: Që çështjet e sheriatit të vijnë në mënyra dhe praktika të ndryshme, për të plotësuar dhe përfshirë nevojat dhe intereset e njerëzve, sado që të jenë ato nevoja dhe interese, dhe sado që ato do të zhvillohen nëpër kohë.
Shkollat juridike piknisjen e themelimit e kishin nga një Fakih, imam, muxhtehid, dhe pauses të tij, të cilët e pasonin atë në dispozitat që i njerrte ai nga argumentet e sheriatit.
Pasuesit apo nxënësit, luajtën një rol shumë të rëndësishëm në themelimin dhe përhapjen e shkollës juridike , duke i shkruar ato, i plotësonin, i rregullonin dhe i përhapnin në popull.
-II- HISTORIKU I THMEMELIMIT TË SHKOLLAVE JURIDIKE
Historiku i themelimit të medhhebeve daton qysh nga koha e sahabëve.
Gjatë jetës së Muhamedit a.s. burim kryesor i ligjit ishte relavata – shpallja-, pastaj ishte vetë Muhamedi a.s. i cili i rregullonte të gjitha çështjet.
Megjithatë edhe në kohën e tij ndodhte që sahabët ta përdorin ixhtihadin, ku edhe pajtoheshin për dispozita të ndryshme e shpeshherë kishin edhe dallime. Ata e përcjellnin ixhtihadin e tyre te Muhamedi a.s., e Ai asnjëherë nuk i qortoi për veprimet e tyre, por me heshtjen e tij e përkrahte përpjekjen e tyre, pavarësisht a e përkrahte apo jo rezultatin e arritur të tyre.
Për shembull, Muhamedi a.s. kërkoi nga ata që namazin e iqindisë të falin të fisi Beni Kurejdha, ata disa e fallën gjatë rrugës e disa e fallën në beni Kurejdha. Ai nuk i qortoi por i pranoi të dyja veprimet e tyre.
Pastaj një sahabi për ta arritur rukunë në namaz, shpejtoi me vrapim, por pas namazit, Muhamedi a.s. i tha: Zoti ta shtoftë kujdesin për namazin, por mos vepro më ashtu.
Pas vdekjes së Muhamedit a.s. Islami filloi të përhapet nëpër vendet arabe dhe jo arabe, pastaj islamin e pranuan edhe njerëz të tjerë jo arab, depërtoi tek muslimanët literatura të përkthyera të huaja filozofike dhe të tjera.
Sahabët edhe pse kishin pajtueshmëri në njohjen e shumicës së dispozitave fikhore,, ata megjithatë kishin disa dallime në disa çështje, qofshin ato pak apo të vogla.
Mendimet e tyre personale në atë dispozitë, vetvetiu i formonin atyre qëndrimin fikhorë të tij, me të cilin ai dallohej nga të tjerët,, pavarësisht a janë ato mendimë shumë apo pak.
Nisur nga kjo psh. Abdullah ibnu Abasi kishte orientimin e tij të veçantë,, pastaj Abdullah ibnu Omeri orientimin e tij, gjithashtu Ali ibnu ebi Talibi etj.
Në këto periudha njiheshin Fukahatë nga sahabët e pastaj edhe nga Tabiinët
Mendimet e tyre që i dalluan këta sahabij, nuk u publikuan me emrat e tyre në formë të orientimeve apo medhhebeve të tyre, sepse ato nuk u mblodhën dhe nuk u shkruan që të ruhen tek njerëzit sikurse katër medhhebet ekzistuese, pastaj nuk ishte nevoja edhe aq e madhe që për dispozitat e sheriatit të ishte burim, ixhtihadi.
Këto dallime të sahabëve në mendime, ishin edhe si rezultat i shpërndarjes së tyre në kohën e Othmanit nëpër vende të ndryshme pas depërtimit të islamit në ato vende. Ku më pas rezultoi me themelimin e dy shkollave të para juridike, Shkolla racionaliste -Medrestu rrej’i- në Irak dhe Shkolla e hadithit apo tradicionaliste –Medresetul Hadith- në Hixhaz.

Në këto periudha, shkenca e fikhut vetëm se filloi të lulëzoje në shtetin islamik, jo vetëm me shpërndarjen e sahabëve por edhe për disa shkaqe tjera si:

Zgjërimi i shtetit islamik, Fetvatë e shumta dhe ndodhitë që kërkonin fetva, Përhapja e dialogut dhe polemikave mes dijetarëve, Fillimi i shkrimeve dhe përkthimeve, ndikimi i politikës së shtetit në përparimin e fikhut, Fikhu hipotetik, ndikimi i robërve që kishin pranuar islamin etj.
-III- SHKAQET E THEMELIMIT TË SHKOLLAVE JURIDIKE ISLAME – MEDHHEBEVE –
Formimi apo themelimi i Shkollave juridike islame nuk erdhi befasisht e as rastësisht, e as për dëshirën e ndonjë Muxhtehidi që ta ekspozon veten e tij,,, por edhe kjo erdhi; sikurse tubimi i Kuranit, pastaj shkrimi i haditheve, si nevojë për të ruajtur islamin dhe unitetin e muslimanëve.
Ebu bekri r.a. kishte frikë të madhe që ta bën tubimin e Kuranit sepse ishte përgjegjësi para Zotit.
Edhe Imam Buhariu gjithashtu kishte frikë të madhe që të fillon Tubimin dhe shkrimin e haditheve, sepse ishte përgjegjësi para Zotit.
Gjithashtu edhe imamët e medhhebeve kishin frikë që të vendosin dispozita nga argumentet dhanijeh (Aproksimative).
Por në të kundërtën, e ndienin veten përgjegjës, që nëse nuk veprojnë, kurse islami dhe uniteti i muslimanëve po rrezikohet, atëherë duke u mbështetur në Zotin dhe me modestinë, sinqeritetin dhe përgjegjësinë më të lartë, i morën këto iniciativa.
Shkaqet kryesore, ku dijetarë kompetentë e ndien veten të detyruar që të ndërmarrin veprime direkte për sistematizimin e argumenteve fetare dhe nxjerrjen e dispozitave të sheriatit, për të shpëtuar sheriatin islam, por edhe unitetin e muslimanëve, e të cilat më vonë u quajtën Shkolla juridike të fikhut, apo medhhebe, janë këto shkaqe:

1. Divergjencat në kuptimin e termeve të gj. Arabe
Kjo për shkak të ardhjes së termit – fjalës- : I përgjithshëm dhe i veçantë, i pakontestueshëm dhe i kontestueshëm, i kushtëzuar dhe i pakushtëzuar, ose dallimet e termit në rrjedhat gramatikore si në analiza etj., ose ku bashkohen termet në njëjsin e fjalës si psh:
Fjala Kur’ë, për pastrimin dhe për menstruacionet, ose termi urdhërues a ka për qëllim obligimin apo preferencën, pastaj termi ndalues a ka për qëllim ndalimin për haram, apo për papëlqyeshmëri, apo nëse termi në tekst është i përgjithshëm apo i veçantë dhe disa çështje të tjera gjuhësore.
Kjo ishte prej shkaqeve të para dhe të shpeshta që i detyroi dijetarët të kenë divergjenca sipas aftësive të tyre shkencore fetare.

2. Dallimet apo divergjencat në Hadith. Për shkak të mos arritjes së hadithit të ai muxhtehid, ose dyshimi në saktësinë e hadithit, ose mospajtimet në kushtet e pranimit të hadithit, ose se a punohet me hadithin e dobët, ose është i abroguar e kështu.

3. Mospajtimet mes fukahave, për argumentim nga disa burime ose argumente. Psh. Disa fukaha fjalën e sahabiut e marrin për argument, kurse disa të tjerë jo. Pastaj, Disa fukahaë, veprimin e banorëve të Medines e marrin si argument , kurse disa të tjerë jo, pastaj argumentimi apo jo nga Istihsani, istis’habi, el’mesalih elmursele etj.

4. Mospajtimet mes fuklahave në rregullat e Usulit, dhe mënyrën se si e trajtojnë argumentimin.

Psh. Te hanefijtë argumenti i përgjithshëm është argument i prerë para së të veçohet,e nëse bëhet i përvetshëm atëherë është dhanijj (aproksimativ), kurse të Shafijtë është dhanijj para dhe pas përvetësimit.

5. Përdorimim i analogjisë –Kijasit- si burim i dispozitave të sheriatit. Ndoshat ky mund të jetë ndër shkaqet që më së shumti zgjoi polemika mes fukahave.
Fukahatë edhe pse të gjithë pajtohen për argumentim me Kijas –analogji- përveç Dhahirive, ata kanë dallime të shumta në kushtet e kijasit dhe kushtet e arsyes për të cilat lejohet kijasi, mënyrën e argumentimit etj. Pastaj përzgjedhjen e arsyes ngë njëra prej tjetrës kur ato vijnë në kundërshtim, dhe metodat për të vërtetuar arsyen etj. Saqë përveç se janë pajtuar që të argumentohen me kijas, ata në rregullat e tjera të tij gati se askund s’kanë pajtime.

6. Argumentet kundërthënëse mes vete. Kjo duket në kuptimin sipërfaqësorë, kurse në realitet nëse studijohet mirë nuk ka kundërshtim real, që një argument të thotë hallall e tjetri haram për një çështje, por ka një arsye se pse janë ashtu. Ky kapitull përmban komentime, arsyetime, ujdi mes argumenteve, abrogimin e argumenteve mes vete.
Në synet këto kundërthënie mund të jenë në fjalë dhe në vepra.
Edhe ky është një shkak serioz në divergjencat e Fukahave.

7. Mospajtimet e Fukahave në dispozitat e sheriatit të nxjerrura nga argumentet e mundshme, ( el muhtemeleh ) që bartin më tepër se një kuptim.

8. Shpërndarja e Sahabëve nëpër qytete të ndryshme. Këtu kishte rëndësi vendi apo mjedisi në të cilin ata shkonin. Pastaj rreth tyre mblidheshin njerëz të shumtë, nxënës të cilët shkruanin nga ata, ku më pas pavarësoheshin në mendiumet e tyre personale.

9. Zbritja e Kur’anit në shtatë lexime, kjo ndikoi shumë sepse dallimi në lexime, shpiente edhe në dallime në kuptim.

10. Mospajtimet në kuptimin e tekstit dhe komentimin e tij.

11. Mungesa e argumenteve për çështjen që duhet njohja e diSpozitës së saj.
Ky shkak, ndoshta është ndër shkaqet më të theksuara të polemikave dhe dallimeve mes dijetarëve,,

12. Dallimet e mjediseve, zakoneve dhe traditave mes vendeve, por edhe periudhave kohore.
Kjo ishte një arsye e rëndësishme për dallimet mes fukahave, sa që një Fakih bënte kthesë nga shumë mendime të tija në të tjera, kur e ndërronte mjedisin e jetesës.
Shembull për këtë është Imam Shafiu kur e lëshoi Bagdadin dhe shkoi në Egjipt, ai u tërhoq nga shumë çështje të mëparshme dhe i zëvendësoi me të tjera.

13. Problemet politike brenda shtetit islamik, që çuan daljen në skenë të Shiave, Havarixhëve dhe grupit Murxhieh.

14. Mospajtimet mes fukahave për përkufizimin e Ixhmait (Konsensusi i dijetarëve kompetent).

A duhet ixhmai të jetë i të gjitha kohëve dhe vendeve apo jo, dhe a duhet të përfshihen dijetarët e të gjitha vendeve apo jo etj.

-IV- MOSPAJTIMET NË ÇËSHTJET E FIKHUT DHE FORMIMI I MEDHHEBEVE, ISHIN DHE VAZHDOJNË TË JENË BASHKPUNUESE DHE TË DOBISHME PËR ISLAMIN DHE MUSLIMANËT
Themelimi i medhhebeve qysh nga fillimi e deri më tani, ishin dhe vazhdojnë të jenë mbrojtja më e mirë e unitetit musliman nga plasaritjet dhe përçarjet në aspektin fetarë.
Mospajtimet mes fukahave në shkollat juridike, ishin bashkpunuese dhe të dobishme, e nuk ishin përçarëse dhe armiqsore të rrezikshme.
Themeluesit e medhhebeve morrën mbi supe barrën e popullit dhe nuk i lan ata që të gjykojnë me aftësitë e tyre të kufizuara në dispozitat e sheriatit, ku vetëm se kishin filluan grindjet mes tyre për këto çështje.
Këtë ë vërteton fakti se gjatë gjithë historisë islame nuk kemi dëgjuar se themelimi i medhhebeve dhe mospajtimet mes tyre kanë qenë barrë dhe problem për shtetin musliman në asnjë periudhë kohore të tij. Përkundrazi, kanë ndihmuar në unitet dhe largim të plasaritjeve të mëdha të mundshme.
Pastaj Imamët e medhhebeve të mëdha, kanë lavdëruar dhe rrespektuar njëri tjetrin dhe kanë rrespektuar mendimet e tyre. Është i njohur raporti shumë i mirë mes Imam Ahmedit dhe Imam Shafiut. Pastaj rrespekti i Shafiut ndaj Malikut dhe Ebu Hanifes. Pastaj Fjalët e mira mes Imam malikut dhe Ebu hanifes, pas takimit mes tyre e shumë të tjera.

-V- INTOLERANCA ( APO FANATIZMI ) I PASUESVE TË MEDHHEBEVE NË MEDHHEBET E TYRE, DHE ÇFARË DUHET TË BËJMË PËR TA EVITUAR KËTË
Fanatizmi apo intoleranca mes pasuesve të medhhebeve lindi në shekujt e fundit, e ndoshta mund të jetë kah periudha e fundit e kalifatit Osman.
Shteti islamik i kalifatit Osman kishte medhhebin Hanefij, medhheb zyrtarë të shtetit, dhe kështu ai mbizotëronte në shumicën e vendeve ku sundonin Osmanlinjtë.
Në këto kohë lindi fanatizmi mes medhhebeve sa që pos polemikave, lindën edhe disa orientime në formë të dispozitave. Prej tyre :
1. Ndalohet kalimi nga medhhebi hanefij në një tjetër medhheb dhe anasjelltas.
2. Ndërtimi i disa mihrabeve brenda një xhamie, aq sa kishte medhhebe në atë vend, ku edhe faleshin aq xhemate në një namaz. Këto mihrabe janë në xhaminë Emevij në Damask sot e kësaj dite.
3. Ndalohet që xhemati hanefij të lidhet pas imamit shafij dhe anasjelltas etj.
E natyrshme ishte, që pas këtyre lëvizjeve të lindin urrejtje dhe armiqësi nga pasuesit e medhhebeve në çështjet e fesë, që nuk kanë shumë rëndësi të madhe.
Këto urrejtje dhe polemika sigurisht se e dëmtuan unitetin e muslimanëve.
Kjo dukuri e grindjeve dhe armiqësive për çështje dytësore në fe, edhe sot e kësaj dite e bëjnë të njejtën punë,, e dëmtojnë me shumicë unitetin e muslimanëve, në kohën kur të tjerët zhvillohen dhe përparojnë në të gjitha sferat e jetës, kurse muslimanët mbesin aty ku janë duke u grindur për këso çështje.
Dhe ne e dimë shumë mirë se armiqtë e islamit, këtë e shfrytëzojnë në mënyrën më të tmerrshme për dobësimin e muslimanëve.

Për dalje nga kjo krizë kërkohen këto veprime :
1. Të afrohemi e të komunikojmë, ku me këtë, ngushtojmë hapsirën e mospajtimeve, polemikave dhe grindjeve mes vete. Duke i diskutuar pikat, për të cilat mendojmë se gjejmë pajtueshmëri.
2. Të bindemi se : Medhhebet dhe mendimet fikhore nuk janë burim i urrjetjes, por dalje nga krizat.
3. Ti kushtohet vëmendje dhe rëndësi fikhut komperativ, që me shumicë mungon në istitucionet tona arsimore fetare.
4. Të dijmë mirë se : Kjo është nga armët më të rrezikshme, me të cilat po luftohet uniteti islam, ku me anë të saj vie te pengesat në të gjitha fushat e tjera të jetës.
-VI- PERIUDHA E IMITIMIT DHE STAGNIMIT
Fikhu pas gjithë këtij përparimi, nga mesi i shekullit të katërt hixhri, kur filloi dobësimi i shtetit islamik, u ndal edhe hovi i madh në shkencën e fikhut. Dijetarët e fikhut, duke e patur para vete gjithë atë veprimtari të imamëve të medhehbeve të tyre, mjaftuan me angazhim brenda medhehbeve të tyre duke i përpunuar ato dhe rregulluar.
Edhe pse kishin aftësi për ixhtihad, ata nuk vepruan në ktë drejtim, duke e mbyllur kështu derën e ixhtihadit në dispozitat e sheriatit islam.
Ata shpesh edhe nxjerrnin dispozita të reja sipas nevojës së kohës së tyre, por ato i vendosnin brenda medhehbeve të tyr e jo si të pavarura të tyre.
Sipas disa dijetarëve, kjo mund të jetë edhe një shkak, për përhapjen e fanatzimit brenda medhhebeve, sepse ata i ekspozonin medhhebet e imamëve të tyre si më të saktat nga të tjerat.

-VII- A OBLIGOHET MUSLIMANI TË PASOJË NJË MEDHHEB
Allahu në Kur’an ka thënë : « Pyetni njerëzit e dijes për gjërat që nuk i dini »
Që don të thotë : Pyetni ata të ju tregojnë, atë që kanë përfituar nga argumentet e Kuranit dhe të hadithit.
Ky ajet sikurse i ka urdhëruar të aftit, për ixhtihad dhe angazhim në argumentet e sheriatit, për të nxjerrë ligjet e Allahut. Dhe i ka urdhëruar të paaftit për ixhtihad prej dijetarëve dhe të tjerët, që ti pasojnë këta me pyetje dhe sqarime rreth çështjeve fetare.
Taklidi apo imitimi është : ’’Veprimi me fjalën e muxhtehidit, pa e njohur argumentin e tij njohje të plotë’’.
Për Taklid apo imitim, obligohet i padijshmi, por edhe dijetari i cili ka njohuri, por nuk ka arrit në gradën e ixhtihadit.
E për të arritur gradën e ixhtihadit sipas dijetarëve të usulit, duhen disa kushte, më kryesoret janë katër :

1. Njohjen e gjuhës arabe njohje profesionale
2. Njohjen e Kur’anit njohje profesionale
3. Njohjen e Hadithit njohje profesionale
4. Njohjen e analogjisë, dhe të hulumton se a ekziston një dispozitë e tillë më parë nga ixhamai
apo nga ndonjë muxhtehid tjetër.
Duke e patur parasysh se këto kushtë janë të paarritshme për shumicën absolute të muslimanëve, por edhe vetë thirësve të fesë, atëherë ata obligohen që të jenë imitues të atij që i plotëson këto kushte. E këtu i kemi katër medhehbet.
Për saktësinë e katër medhebeve, dhe pasimin e tyre. Ekziston edhe IXHMAI, sepse këto kanë përfshirë shumicën absolute të çështjeve të sheriatit, qoftë nga imamët e tyre, apo nga muxhtehidët brenda medhhebeve gjatë gjithë historisë islame.
Dijetarët janë të pajtimit për ligjshmërine e imitimit dhe se ai është obligimit kur nuk mundet ixhtihadi.
Megjithatë, shumica e tyre e lejojnë, që në raste të caktuara mundet të pasohen edhe mendime nga Muxhtehid dhe medhhebe të tjera, duke i njohur kushtet e tyre për ato çështje. Por e ndalojnë rreptësisht që të shftrytëzohen vetëm lehtësimet, duke marrë nga medhhebet tjera.

-VIII- SHKOLLAT JURIDIKE MË TË NJOHURA DHE ATO QË MBIJETUAN,, DHE DISA NJOHURI RRETH IMAMËVE TË KATËR MEDHHEBEVE MË TË NJOHURA
Pas Shkollës Racionaliste në Kufe dhe Shkollës Tradicionaliste në Medine, më vonë filluan të shfaqen dijetarë të cilët filluan të ndërtojnë mendimet e tyre në formë të shkruar të cilat më vonë u quajtën medhhebe.
Ato ishin disa, si psh: Medhebi Hanefij, Malikij, Shafij, Hanbelij, Edh dhahiri, El ebadij, El evzai, el-lejthi, eth thevri, et tebari, ezzejdi, el’imami dhe shumë të tjera.
Por që mbijetuan deri në kohët tona janë katër :
1. MEDHHEBI HANEFIJ, të cilin e themeloi dhe e udhëhoqi ; Ebi hanife ennu’man ibnu thabit, i lindur në Kufe, me prejardhej persiane.
Lindi në vitin 80 h. kurse vdiq në vitin 150 h. në Bagdad dhe u varros aty.
Në fillim të jetës së tij ishte tregtar, pastaj iu qas diturisë ku i kushtoi shumë rëndësi shkencës së fikhut, derisa u bë dijetar me famë, e pastaj themelues medhehbi. Ishte shumë i njohur me fuqinë e tij racionale në çështjet e fesë.
Llogaritet prej tabiinëve sepse e takoi Enes ibnu malik dhe transmetoi nga ai Hadithin: ”Kërkimi i diturisë është farz për çdo musliman”.
Thotë imam Shafiu për atë: Njerëzit janë adoleshent në fikh para ebu Hanifes.
Mësimet i morri nga Hamad ibnu ebi Sulejman, e ai nga Ibrahim Ennehai , e ai nga Abdullah ibnu Mes’udi.
Ishte shumë i shtrënguar në pranimin e hadithit,
Nxënësit më të dalluar të tij janë: Ebu Jusufi, Muhamed Esh-shejbani, Zuferi dhe El hasen ibnu Zijad el’lului.
2. MEDHHEBI MALIKIJ, të cilin e themeloi Malik ibnu Enes. Lindi në Medine në vitin 93 dhe gjatë gjithë jetës qëndroi aty. Nuk doli prej Medines përveç shkuarjes në haxh.
Vdiq në vitin 179 h. në Medine. Është i njohur libri i tij ‘El muvataë’ në Hadith dhe fikh.
3. MEDHHEBI SHAFI’IJ, të cilin e thmeloi Ebu Abdullah ibnu Idris. Lindi në Gaza në vitin 150 h.
U rrit në Mekë dhe e mësoi fikhun nga Muslim ibnu Halid Ezzenxhi myfti i Mekës, i cili e lejoi të jepte fetva kur ai kishte 15 vjet.
Pastaj shkoi në Medine, e takoi Imam Malikun dhe mësoi prej tij.
Pas kësaj shkoi në Egjipt, ku edhe themeloi medh’hebin e tij të ri. Jetoi në Egjipt deri kur i erdhi vdekja në vitin 204.
4. MEDHHEBI HANBELIJ të cilin e themeloi Ebu Abdullah Ahmed ibnu Hanbel ibnu Hilal ibnu Esed Eshejbani. Lindi në Bagdad në vitin 164 h.
Fikhun e mësoi nga Imam Shafiu kur erdhi në Bagdad, e më pas u bë muxhtehid i pavarur në medhebin e tij. Vdiq në vitn 241 në Bagdad.
-IX- REZYME
Shkollat juridike të sheriatit –Medhhebet- nuk lindën rastësisht por nevoja e madhe i shtyu dijetarët të marrin iniciativa për të plotësuar nevojat dhe kërkesat e njerëzve, dhe për të evituar polemikat dhe përçarjet mes tyre.
Edhe pse u detyruan që të kenë mospajitme mes vete, ata vendosën rregulla të qarta se si të polemizojnë, të kenë rezultate por të mos kenë armiqësi dhe urrejtje mes vete e as mes pasuesëve të tyre.
Ata me këtë i bënë sheriatit islam një shërbim të madh, por edhe arritën që ta ruajnë unitetin e muslimanëve që është shumë më e rëndësishme se sa polemikat dhe grindjet për shumë çështje të fesë që nuk janë të rendit të pare, e që ka hapësirë të veprohet me to në disa mënyra.
Nga kjo kuptohet se përpjekjet e imamëve të medhhebeve, vetëm njëri prej tyre nuk mund ta përfshijë sheriatin islam, sepse hapsira e argumentit nuk e lejon këtë.
Muxhtehidët për arritjen e tyre nuk thonin se ky është ligji i Allahut, por ixhtihadi i im, nëse është drejtë është prej Zotit e nëse jo është nga aftësia ime, dhe asnjëri prej tyre nuk ka thënë se arritja imë është obligim për veprim.
Pastaj Allahu i lartëmadhëruar, po të kishte dashtë që të jetë vetëm një orientim ose vetëm një mënyrë e veprimit do ta kishte bërë këtë, por e ka lehtësuar për njerëzit që të kenë hapsirë veprimi sipas nevojave të tyre në të gjitha vendet dhe në të gjitha kohërat.
Punim i përgatitur në Konferencën islamike
“ MEDH’HEBI HANEFIJ, PRIORITETET DHE SFIDAT “

Mr. Ragmi Destani
Kryeimam në KBI Bujanoc