SHPËRNDAJE

 

 

të ngjashëm me bocat. Një bocë e ka grykën të gjërë, tjetra e ka grykën të ngushtë, e treta e ka grykën të thyer, por të gjitha konsiderohen enë dhe janë për t’ i mbushur me ujë ose me verë.
Të ulesh e ta shkruash një rrëfim të gjatë apo të shkurtër dhe të shtiresh se personazhet tua nuk kanë përjetuar diçka të bukur apo të trishtë në jetën e tyre është gënjeshtër e madhe. Edhe ne, njësoj si bocat, jemi plot me ndjenja e përjetime dhe ato i kemi regjistruar diku në shpirt e i ruajmë jo ashtu si kanë qenë, por ashtu siç i kemi përjetuar në një çast të të egzistencës tonë.
Ajo që dua ta them është se të gjithë ne, që përpiqemi ta ringjallim një gëzim apo një pikëllim, vijmë te një pikë kur patjetër duhet t’ ua hedhim një sy ngjarjeve që ka përjetuar figura qendrore, edhe ate, për arsye se pasqyrimi i ngjarjeve nuk mundet të jetë i plotë nëse s’ preken edhe rrethanat që i kanë prirë atij përjetimi. Duke marrë parasysh se rrëfimet s’ janë veçse ripërjetime individuale të të shkruarës, ringjallja e tyre duhet të kalojë nëpër disa faza dhe krijuesi mundet t’ iu shmanget momenteve të dorës së dytë, por assesi asaj që ka ndodhur.
Sa për shembull do ta marr njërin nga shkrimtarin që e njohim të gjithë dhe i cili, i lodhur nga pleqëria, na la për kujtim rrëfimin e tij “Plaku dhe Deti.” Edhe pse kjo nuk është e sigurtë, flitet se shkrimtari Hemingway e kishte ndër mend të shkruante një rrefim më të gjatë se ai që kemi. Megjithate, edhe kështu si është, falë prapavështrimeve që bën autori, “Plaku dhe Deti” i plotëson të gjita kriteret e nevojshëm për ta quajtur rrëfim të përsosur. N’ ato çaste, për të na vetëdijsuar se peshkatari plak nuk është çfarëdo plaku, por një burrë i regjur në detë, autori na kujton skenën kur ai ishte djalë i ri dhe matet me një zezak në thyerjen e krahut.
Shembulli i lartpërmendur dëshmon se ai që gëzon privilegjin e pamohueshëm për të ndërhyrë me prapavështrime në ecjen e dramës së tij është vetë – autori. Por ai, në përputhje me synimet e tij, të drejtën e tij mundet t’ i lë edhe ndonjë personazhi tjetër ose vetë figures qendrore që – në vete të parë – ta shpalos curriculum vitaen e saj. Kjo e fundit bëhet kur ai do ta theksojë karakterin dramatik të ngjarjes.
Shtrohet pyetja: Cilën lëndë e zgjedh ai nga parahistoria e ngjarjes që është duke zhvilluar dhe kur e bën këtë veprim?
Kjo gjë varet nga synimet që autori i ka vënë vetes dhe prodhimit që do të na vë në dorë. Duke marrë parasysh se këtu bëhet fjalë për rrëfime e novela të shkurtëra, po jo memoare e biografi, dua të nënvizoj se të dhënat për të cilat bëhet fjalë duhet të jenë fragmentare. Përndryshe, ka rrezik që ecja e dramës të ngecë në vend dhe lexuesin ta zë gjumi. Sa e sa herë e kemi zënë një libër me dorë dhe s’i kemi shkuar deri në fund.
Siç e ceka pak më parë, nëse ia do puna autorit, ai mundet t’ ia besojë këtë detyrë edhe një personazhi tjetër – tip gazetari, avokati, polici apo murgu – dhe n’ atë mënyrë t’ i hapë rrugë gërshetimit të së tashmes me të shkuarën. Mirëpo, duke marrë parasysh gjatësinë e një rrëfimi, sasia e informatave që nxiren nga një prapashikim duhet të jetë sa më e kufizuar për arsye se roli fundamental i tyre është ta rrisin konfidencën midis autorit dhe lexuesit të tij.
Rëndom, prapavështrimet që aplikohen në biografi dhe romane biografike kanë tjetër qëllim. Ato përdoren për të shpjeguar vendimet e njerëzve të njohur në faza të ndryshme të jetës së tyre. Duke lexuar këtë tip proze njeriu krijon përshtypje se autori është duke shpalosur jetën e tij në shenjë mirëbesimi, por qëllimet e tij janë të natyrës psikologjike: duke i rishqyrtuar veprimet tij, ai e rishikon veten në mënyrë kritike dhe nxjerr përfundime nga gabimet që ka bërë gjatë në një moment të jetës tij.
Përndryshe, ashtu siç është rasti me ndjenjat, dashurinë, ëndrrat e zhgënjimet tona, edhe prapavështrimet pushojnë në brendinë e qenies tonë. Ato s’ ka nevojë të jenë të vërteta dhe, njësoj si figurat e një rrëfimi, munden të jenë fiktive. Fjala vjen, atë çast që autori ka vendosur ta ngjallë në trurin e tij një personazh kryengritës, ai gradualisht e pajis me cilësi e virtyte që pasqyrojnë burra të sakrificës. Gjatë tërë kësaj kohe ai është në kontroll të heroit të tij dhe asnjë veprim, qoftë fizik apo psikologjik, nuk ndodhë pa lejen e tij. Eshtë autori, pra, ai që ia jep pamjen protogonistit të tij, të kaluarën, ndjenjat, krenarinë, si dhe gjërat që ka përjetuar në një fazë të jetës së tij. Kësisoj, duke e gërshetuar të vërtetën me fiktiven, ai e gërsheton të tashmen me të shkuarën dhe, n’ atë mënyrë, e pasqyron një realitet që është i ngjashëm me realitetin objektiv. Sa më i ngjashëm me realitetin, aq më e mirë vepra.
Duke marrë parasysh gjendej e prozës tonë dhe mungesën e teksteve që po më duhen për një studim më të gjatë, dua të cekë se të dhënat, sado sipërfaqsore që na duken, ato e shtyjnë ngjarjen përpara dhe e pasurojnë rrëfimin me karaktere të rinj. Në përgjithësi mund të thuhet se të dhënat e prozës realiste kanë të bëjë me aspekte ekonomiko – shoqërore si fejesa e vajzave të mitura, hakmarrja, shqypja që ushtronin bejlerët dhe pasanikët lokalë mbi vegjëlinë, si dhe përpjekjet e popullit për çlirimin kombëtar. Pak a shumë në këta binarë ka ecur edhe proza evropjane, por pas Luftës së Parë Botërore ajo ka bërë një kthesë dhe është shndërrur në prozë psikologjike.
Shumë krijues suedezë, në mesin e tyre edhe kritikë të njohur letrarë, thonë se prapavështrimet pushojnë në pjesën vizuale të kujtesës. Unë s’ jam i sigurtë nëse kanë apo s’ kanë të drejtë, por më pëlqen aftësia e tyre për ta mbëthyer të kaluarën me pak fjalë dhe për ta gërshetuar me të tashmën e rrëfimit. Kuptohet vetvetiu se skenat e ambientet e të kaluarës kurrë nuk mund të gatuhen në një biografi të lidhur e të arsyeshme, por ato mund t’ u japin një pamje tjetër çasteve që kanë qenë aq të rëndësishme për protogonistin, saqë janë ngulitur dhe vazhdojnë të jetojnë në kujtesën e tij.

91. Burgu i njerëzve të lirë

Po ikën dhe dita e fundme e prillit. Sonte kremtohet Mbrëmja e Meshës Valborg. Kështu e ka pagëzuar Kisha Protestante këtë ditë. Përndryshe, ajo ka prejardhje pagane dhe gjithmonë është kremtuar në prag të verës, kur të rinjtë hanin, pinin, këndonin, vallëzonin dhe i vizitonin të dashurat e tyre gjatë natës.
Kjo natë kremtohet në të gjitha trevat e Suedisë, por më së shumti bie në sy në qendrat universitare si Lund, Uppsala, Stockholm dhe Umeå. Në pasditën e kësaj kremte, studentët e qendrave të lartpërmendura mblidhen në shkallët e fakulteteve dhe këndojnë këngë të komponuara veçmas për këtë ditë, pastaj ndezin zjarre, hanë harengë me qepë të freskëta, këndojnë, vallëzojnë dhe dehen si dikur të parët e tyre.
Unë s’ kam shumë të dhëna mbi doket dhe zakonet e kësaj dite, por kam dëgjuar se ajo shkon përtej epokës së krishterë dhe gjithsesi që ka të bëjë me shenjat e para të verës. Këtu në fshat ajo kremtohet vonë, pasi bie terri, ndërsa në Uppsalë prania e saj vërehet herët. Që nga mëngjesi lahen e hekurosen rrobat solemne, blihen pije të forta, pastrohen sallat e vallëzimit dhe ndahen detyrat. Aty nga ora tre pasdite, qytetarët zënë vend në të dy krahët e rrugës Drottninggatan dhe presin çastin kur studentët, pas një shenje që u jep rektori nga ballkoni i bibliotekës Carolina Rediviva, turren tatëpjetës që nxjerr te ura e lumit Fyris, duke u mbajtur për dore dhe duke i hedhur kapelat n’ ajër. Ashtu kemi bërë edhe unë e Nina dikur, kur ishim në vitin e parë të studimeve. Pastaj çuam dorë nga ato marrëzi dhe, në vend se të dilnim në qytet, uleshim në oborrin e shtëpisë, e shtronim tavolinën me pula të pjekura, dhe hanim e pinim me Lefterin, Vezirin e një kushëri të saj nga Orsa.
Sa shpejt që po ikën koha. U bënë pesë vjet që po endem nëpër trevat e ndryshme të Suedisë por, në vend se të gjej rehatinë, askund s’ po e ndiej veten të lumtur. Vitin e kaluar mora patentin e makinës, sivjet po më fanitet Shqipëria. Pa marrë parasysh seç thonë bashkëfshatarët e mi, Suedia po ma kujton Atosin, atë republikën e shquar të murgjërve ortodoksë, ku gratë, edhe nëse janë shenjte, nuk kanë të drejtë të shkelin me këmbë. Gjyshja Habibe, që ishte shumë e mençur, do ta quante këtë vend burg pa të burgosur, sepse qytetarët e saj janë njëmend të lirë, por asnjëri s’ është i kënaqur me këtë liri.

92. Një Maji

Si bir i një preshevari të varfër, që tërë jetën e shkoi duke shartuar pemë e duke kultivuar trëndafile, limona e gështenja të shijshme, duhej të isha ndër shqiptarët e pakët që dalin në qytet dhe e kremtojnë 1 Majin, festën ndërkombëtare të klasës punëtore. Duhej të solidarizohesha me një botë që predikon se buka që hahet me djersë është bukë e shijshme. Mjerisht, jo që s’ dua të dal e të solidarizohem me ata që marshojnë rrugës duke e kënduar ”Internacionalen” e duke mbajtur fjalime pompoze, por pritoj ta bëj edhe atë shëtitjen e rëndomtë, të cilën kurrë s’ e ndërpres as dimërit.
Ata që kanë dy kokrra mend e dinë përse e kam fjalën. 1 Maji i këtij viti nuk është 1 Maji i punëtorëve të botës, por 1 Maji i matrapazëve të botës. Se t’ ishte njëmend dita e punëtorëve të botës, do të dilja i pari në qytet dhe do ta pija një birrë me ata që thirren se janë proletarë të vërtetë dhe – pikërisht në këtë orë të ditës – i ushqejnë suedezët e gjorë me shpresa të ngrohta.
Çeshtja se sa janë apo nuk janë të drejta idetë e Karl Marksit është irrelevante për arsye se ata, që sot po e përfaqsojnë dhe po flasin në emër të klasës punëtore, nuk janë punëtorë, por çifligarë, pasanikë të mëdhenj, tregtarë dhe kriminelë. Ashtu si dhe priftërinjtë e kishave katolike e protestante, që me shekuj e kanë përdorur Jezu Krishtin si emblemë për plaçkitjen e të varfërve, edhe filozofia e këtyre që sot po thirren se janë ndjekës të Marksit është bukvalisht e njejta. Synimet e kësaj shtrese të qelbur janë binake me synimet e mafiozëve latinë e amerikanë: t’ i mbushin xhepat me djersën e varfanjakëve proletarë. Edhe ndjekësit e Karl Marksit, njësoj si gansterët amerikanë, po ia hanë kokën njëri tjetrit, por jo sepse njëri apo tjetri ka më shumë të drejtë, por sepse interesat e tyre nuk përputhen askund.
Sot 1 Majin e kremton edhe Tirana. Nuk do të jetë ajo më e keqe se Bukureshti, Sofja apo Praga. Bash përkundrazi, deri sa ta ketë shokun Enver në ballë, ajo do të jetë kryeqendra e revolucioneve proletare. Paçka se askush në botë, dhe më së paku Enver Hoxha, ma mbush mendjen se Koçi Xoxe ishte tradhëtar e Enveri ishte patriot e i ndershëm. Përkundrazi, do të thoshja se, si Koçi Xoxe, ashtu dhe ata që e vranë, janë të barabartë. Të gjithë ata që u përmendën më sipër, bashk me Fadil Hoxhën e Xhavit Nimanin, kanë qenë sherbëtorë të Josip Broz Titos. Ndryshimi ndodhi atë orë që Enver Hoxha e pa veten të rrezikuar nga miqësia e jugofilit Koçi Xoxe me Svetozar Vukmanoviq Tempo. Atëbotë Enveri u lidh me Stalinin, sepse ky – kur ishin në pyetje ndjekjet, vrasjet dhe likuidimet – ishte shumë më i regjur se edhe vetë Josip Broz Titua.

93. Ne, zotat e vegjël

Ne, zotat e vegjël të Rruzullit tokësor, jemi qenie të kota. Në vend se të gëzohemi që jemi stacione të parëndësishëm të një destinacioni që quhet Vdekje, përpiqemi ta mashtrojmë veten se jemi të barabartë me një hyjni që as e kemi parë, as e kemi prekur. Ne themi se ajo nuk egziston, edhe pse ndoshta e kemi përpara syve dhe s’ ia shohim as duart, as këmbët.
Ne, zotat e vegjël të Rruzullit tokësor, i shtypim të vegjlit, i përbuzim të mëdhenjtë dhe i vrasim vëllezërit tonë sikur t’ ishin mushkonja. Do Zoti që një ditë, qoftë edhe njëqind vjet më vonë, të lirohemi nga prangat e kësaj filozofie dhe ta kuptojmë se asnjëri s’ jemi më të bardhë se vëllezërit e Afrikës Qendrore. Të gjithë jemi mysafirë të këtij realitetit të brishtë dhe duhet ta shohim jetën me syza të shplara në vesë.

94. Verbërishte

Sapo i shikova lajmet e mbrëmjes. Edhe pse s’ po na besohet, e vërteta po flet me letra në dorë. Një luftë e pabarabartë po zhvillohet në Rruzullin tokësor. Forca të panumërta amerikane e kanë kaluar kufirin që ndanë Laosin nga Kamboxhia dhe po i ndjekin partizanët e Viet Namit Verior.
Thotë populli: Zoti e bëftë për hajr. Nuk mundet të jetë kjo luftë për hair, kur Prezidenti pi kafe në Shtëpinë e Bardhë, ndërsa djemt e rinj amerikanë vdesin nëpër xhunglat e Azisë Juglindore. Po këto ditë partizanët e Patet Laos e paskan pushtuar një qytet të rëndësishëm laosian. Një zot e di si duket Rruzulli nga malet e pashkelura të Hënës…
Kjo po ma kujton astronomin Harlow Shapley, që ishte goxha plak kur shkuan gazetarët dhe e pyetën – çfarë të mire ka bërë për botën.
” Për cilën botë,” i pyeti ai.
” Po ja, për botën që kemi rreth e përqark,” i thanë.
Atëherë plaku ua ktheu përgjigjen me një periudhë më të gjatë.
” Me që ma shtruat pyetjen, do t’ ua kthej përgjigjen me gjuhën e një njeriu të ndershëm. Sa më shumë që e kam gërmuar këtë çeshtje, aq më të ngjitura më kanë dalë petat e saj. Bota e vërtetë ka dyqind miljon yje dhe vetëm një planetë që i ngjanë kësaj tonës. Megjithate, ne po bëjmë çmos që ta shpartallojmë sa më shpejtë.”
” Po jetë a ka atje, në botën tjetër,” e pyetën.
” Ate s’ e di,” iu tha plaku.” Po duke u nisur nga fakti se mijëra e mijëra yje kanë lindur vetëm në galaktikën tonë, jo vetëm planetat, po dhe yjet s’janë të ngjashëm me njëri tjetrin. Megjithate, për të qenë kaq të ditur sa mendojmë vetë, ne jemi qeniet më bukëshkala që ka krijuar Zoti. Se t’ ishte e kundërta, do t’ishim pak më të sjellshëm me njëri tjetrin dhe më mirënjohës kundrejt atij që na ka falë këto mrekulli…”
” Për cilat mrekulli e keni fjalën?” e pyetën.
” Për ato që i dimë dhe nuk i dimë. Mos harroni se Vendlindja ynë gjendet përafërsisht dhjetë miljon vjet drite nga qendra e Gjithësisë. Përmbi oborret tonë dhe rreth e përqark tyre gjendet një cipë e hollë terri, që është aq e trashë sa duhen mijëra vjet drite për ta shpuar dhe për të ardhur te ne.”
Unë eci shtegut të mbuluar me plepa dhe përpiqem ta mbërthej thelbin e fjalëve të plakut Shapely. Unë s’ kam qenë kurrë në Kamboxhia, por e kam parë kryeqytetin e saj në një film dokumentar. E kam parë edhe qeveritarin e saj, që herë quhet princ, herë quhet kryetar shteti. I kam parë edhe faltoret e Kamboxhias, ku populli shkon e lutet për paqë e mirësi në jetë.
Përpiqem ta kuptoj edhe vendimin e Prezidentit Nikson që ta zgjerojë luftën, për pa i pyetur qytetarët e tij, por jam tepër i trashë për ta kuptuar mençurinë e tij. Përse duhet, vallë, t’ i shkelë të drejtat që ia ka dhënë populli dhe ta pushtojë një shtet të pavarur? Ma merr mendja – për t’ ua mbushur xhepat me dollarë atyre që donë të shesin armë.
Po shoku Nikita Hrushçov? Përse duhej shoku Hrushçovi ta dërgonte Ushtrinë e Kuqe në Pragë dhe ta pushtonte atë qytet të bukur? A s’ ishte Çekosllovakia shtet i pavarur? Ma merr mendja – ajo e pushtoi Pragën për t’ ua bërë të qartë çekëve se kriminel më i madh. Se t’ ishte kryeministri Dubçek poaq i madh sa Nikita Hrushçov, Çekosllovakia sot do t’ ishte e lirë.
Atëherë përse enden tankset e Ushtrisë Popullore nëpër Beograd? Për t’ ua kujtuar shqiptarëve se Josip Brozi është poaq i fortë sa dhe prezidenti i vëllezërve sovjetikë.

95. Nën hijen e bredhave

Pylli ka rënë në heshtje. Thua se i ka rrëshqitur dheu nën këmbë dhe ai është katandisur në gurmazin e një magjie. Vetëm qielli, syri i Gjithësisë, që më ndjek me kërshëri të hapur.
Unë eci nën hijen e bredhave dhe, pa e prekur me dorë, e shfletoj historinë tonë kombëtare. Kanë kaluar më shumë se njëmijë e nëntëqind vjet nga koha kur romakët e hodhën Gentin në pranga, por ne vazhdojmë ta punojmë trurin me profetër, apostuj e moral oriental. Të gjitha këto fjalë janë shpikje tona, krijesa të lindura në barkun e njëra tjetrës, që kurrë s’ e kanë mbushur funkcionin burimor. Shumë më mirë do t’ ishte t’ i shlynim nga fjalorët, se nuk po iu përgjigjen synimeve për të cilët janë krijuar. Ç’ po na duhen ato fjalë që janë në kundërthënie me vetveten? Ç’ kuptim ka fjala ”perëndi” kur secili pushtetmbajtës e konsideron veten më të fuqishëm se ai? Çfarë dimenzionesh ka Krijuesi i Botave, kur piktorët e pasqyrojnë si gjysh të Mehmed Ali Kavallës?
E njejta marrëzi po ndodhë me historinë tonë. Historia ynë është reduktuar në një kopje qesharake të historisë ruse. Ata pak burra që kanë hyrë në faqet e saj janë goxha të ngjashëm me hajnat që e kanë mbushur historinë e çifutëve me vëllavrasje e me krime. Historia nuk shkruhet sipas përrallave të çobanëve, dropullitëve e gollobërdasve, që me shekuj janë endur nëpër malet e vendit tonë, gjatë kohës kur dardanët, peonët e teukrët luftonin kundër grekërve në Trojë.
Është e vërtetë se në zorrët tona kanë ngecur ca mbeturina, por ato mund t’ i përpunojmë, siç bënin inkat, kur i përtypnin gjethet e kokës. Koka është njëmend e rrezikshme për jetë, por përderisa përtypet e papërpunuar, i ruan të gjallët nga vdekja.
Të mendosh se Shqipëria gjendet në Tokë dhe rruzulli, kjo gogël e bardhakaltër, është top që rrokulliset nëpër Gjithësi, shpërthen, zhvillohet, rritet, përjeton shira, përjeton orkane, dhe vazhdimisht ndryshon, është njësoj si të ngjitesh në majën e Baba Tomorrit dhe ta pyesësh Njeriun nëse është normal apo abnormal.
Kush i dha të drejtë të lidhë me mijëra veta dhe të ndërtojë piramida për mbretër të çakërdisur?? Kush i dha të drejtë të mbledhë me mijëra ushtarë dhe të zhvillojë dy luftëra botërore? Kush i dha të drejtë të shkruaj me mijëra vepra dhe t’ u thurë lavdi vrasësve, kriminelëve dhe shpikësve të holokaustit? Ku fshihet nami i atyre që e quanin veten “çlirimtarë”? Çfarë të mirash ka lënë mongoli Xhingis Kan, krimineli Josif Visarionoviç Stalin apo gjermani Adolf Hitler? Çfarë të mirash kanë lënë sulltanët e Turqisë?
Vështroj qiellin që xixëllon në errësirë dhe mendoj: po ecim.
Kemi lindur, jemi rritur, po plakemi, dhe një ditë, secili në orën që ia ka caktuar i Madhi Zot, do vdesim. Nuk e dimë as ku kemi qenë, as ku jemi, as ku do të shkojmë. Por e dime se jemi bishat më të egra që kanë shkelur nëpër stepet dhe savanet e këtij planeti.
Si mund të jemi të mençur, kur i Panjohuri i Pakufishëm na ka falë jetë dhe ne e shndërrojmë në vdekje? Si është e mundur të jemi të urtë kur jemi dymijë vjet pas taoistëve kinezë? Me mijëra vjet para nesh, taoistët flisnin për një lumturi globale, ndërsa sot, me mijra vjet pas tyre, njeriu lufton njeriun, populli lufton popullin, kontinenti lufton kontinentin? Ndoshta më të mençur ishin oficerët e Lekës së Madh, që menjëherë pas luftës, i falnin kundërshtarët dhe martoheshin me motrat e tyre.

96. Larg

Ajo i është përveshur “Aniarës”, unë të përditshmes Dagens Nyheter. Çdonjëri lexojmë për vete dhe asnjë fjalë s’ e ndërrojmë me njëri tjetrin. Jo se jemi share apo jemi zënë, por sepse e këtillë është e përditshmja jonë. Unë lexoj librat që më pëlqejnë mua, ajo lexon librat që i pëlqejnë asaj. Vetë jam më hileqar, se herë pas here shkoj dhe e huazoj ndonjë libër prej saj, ndërsa Nina nuk e huazon asnjërin nga librat e mi. Ajo është kampeone e vërtetë për t’ i gjetur librat që më duhen.
E përditshmja Dagens Nyheter është plot e përplot me lajme nga fronti i luftës, me reagime të qeveritarëve botërorë dhe me raporte për protestat që kanë shpërthyer në disa vende evropjane. Kryeministri i Suedisë, Tage Erlander, që konsiderohet si burrë i urtë, paska thënë se – në pastë ardhur koha që amerikanët ta shpallin prezidentin e tyre të çmendur, rasti më i volitshëm është tani, se pastaj do bëhet vonë. Kishte edhe deklarata tjera, arsyetime, bombardime e gjakderdhje. E flaka gazetën anash dhe ika në dhomën time.
Jo, bora s’ do të shkrihet. As bari s’ ka nxjerrë kokë. Asnjë shkurre s’ ka nxjerrë sytha. Stina e vjollcave dhe këmbëgjatave është larg. Me padurim po pres të vijë gjelbërimi dhe të çlirohem nga kjo vetmi e prapë. Në meskohë, po e ngushlloj veten me zarfat që kam vënë mbi tryezë dhe me letrat e shokëve të vjetër. Letrat e Rexhep Ismajlit janë dritarja e vetme për ta kujtuar beharin.

96. Jetëshkrimi i një lumi

Më në fund, erdhi. Edhe pse bora nuk është shkrirë krejtësisht, shenjat e para të pranverës po më duken të qarta: rruga që lidh fshatin me qytetet tjera është tharë, gështenjat kanë nxjerrë sytha, oborri i shkollës është mbushur me fëmij, niveli i ujrave të Jysnës është rritur, dhe qielli po vesh ngjyrna më të ngrohta, më të kaltra.
Duke qenë se isha i lirë, mora cigaret dhe vendosa të eci drejt fshatit Sandarne. Pikësëpari duhej ta kaloja Urën e Hekurt, ate që e ndanë fshatin në dy lagje, pastaj duhej të dilja në krahun e majtë dhe ta ndjek lumin deri te limani, pastaj të marr djathtas e të vazhdoj drejt oxhaqeve që e kanë shpuar qiellin e lartë. Unë e pëlqej atë fshat më shumë se fshatin Jysne, por s’ e duroj erën e kemikaljeve që lëshon prej sëlargu.
Isha pakëz i mërzitur. Edhe më shumë u mërzita kur e pash qendrën të zbrazur dhe, në vend se të bleja një salçiçe, si bëj rëndomt, e kalova urën dhe mora me të majtë. Tani Jysna e kish mbushur shtratin e saj dhe zhaurrima e dallgëve ishte e fuqishme.
Sa orë pune, vallë, janë dashur për ta rregulluar shtratin e tij, pyeta veten. Dhe sa punëtorë janë dashur për ta ndërtuar atë hidrocentral madhështor?
Sot, atyre që kanë shkruar atë epope nuk iu dihen as emrat, as mbiemrat, por e marr me mend se ato mure të trasha e të larta nuk i kanë ngritur xhuxhat e përrallave nordike, por njerëzit e vërtetë. Sikur të isha pak më i lirë dhe t’ i njihja fshatarët më shumë, do ta bëja një jetëshkrim mbi degët e këtij lumi që krejt padashur ka hyrë edhe në jetën time.
Jysna është më e madhe se Vardari. Ajo është 443 kilometra e gjatë dhe zë vendin e nëntë për nga gjatësia e lumenjëve suedez. Ajo i mbledh ujrat e saj nga përroskat dhe lumenjtë që vijnë nga malet e Norvegjisë, kalon nëpër qytetin Bolnés të Helsinglandës dhe, pak para se të derdhet në detë, kalon përskaj fshatit ku kam lëshuar rrënjë. Ajo është e gjërë sa Vardari, mos edhe më shumë, dhe shumë e begatë me ujra që lëshojnë një aromë të rendë kalbësirash. Ujrat e saj janë të errta dhe rrokullisen shtratit me oshtimë të madhe.
Ninën e gjeta duke lexuar një roman të Agata Christit. Nuk e ngava shumë, veçse mora një libër që ma kish dërguar Lefteri dhe fillova t’ i shfletoj ca fjalë të urta që paska mbledhur Kadri Halimi nëpër fshatrat e Gjilanit. Duhet ta pyes Rexhepin mos është botuar edhe ndonjë libër tjetër, sepse kam hyrë në një periudhë kur po më interesojnë fjalët e urta, proverbat, kashe e lashët dhe gjithçka që ka dalë nga populli.

97. Barrabai

Mbrëmë i dhash fund Barrabait”. Kështu quhet njëri nga romanet e shkrimtarit Per Lagerkvist. Personazhi kryesor i këtij romani na kujton vjershën jo dhe aq të famshme të Fan Nolit me titullin ”Marshi i Barrabajt” që fillon me një varg bombastik fjalësh orientale. Allalla, o rezil, o katil, allalla…
Mos tjetër, falë arsimtarëve tonë të dashur, për atë rezilin dhe katilin që e shante Noli dinim diçka. Fjala vjen, e dinim se ai quhej Ahmet, se ishte nga krahina e Matit dhe, me ndihmën e Mbretërisë Jugosllave, ishte kthyer në Shqipëri e e kishte prishur qeverinë e dalë nga Revolucioni i Qershorit.
E keqja është se të gjithë ne, me përjashtim të Gjystinës, që ishte katolike dhe duhej të kishte dëgjuar mbi Barrabain, ishim myslimanë dhe kurrë s’ e kishim hapur Biblën… As Biblën, as Kor’ Anin… Kjo duhej, eventualisht, të ishte njëra nga arsyet që ne, nxënësit e Normales, nuk e kishim marrë aq seriozisht vjershën e lartpërmendur, edhe pse ishim të ndërgjegjshëm kujt ia dërgonte ato mallkime autori.
Paçka se edhe ata, njësoj si ne, kanë synime të ndryshme me personazhet e tyre. Kështu është rasti me shkrimtarin Lagerkvist, që këtë herë e përdor Barrabain për ta bërë një roman psikologjik. Dhe s’ ka dyshim se ia ka dalë synimit të tij.
Kush ishte, pra, ky Barrabai që Noli e quan stërnip të Kainit, dhe i cili e shtyp, e shtrydh dhe ia pi gjakun popullit të tij? A ishte metafora e qëlluar apo i duhej poetit për ta shpalosur para popullit vrerin e tij? Do të thoshja se atij i duhej.
Sipas historisë se pushtuesve romakë, Barrabai ishte kriminel. Por ai ishte dhe kundërshtar i vendosur i pushtuesve romakë. Nuk ishte Barrabai që e kishte pushtuar vendlindjen e tyre, por ishin ata që e kishiun pushtuar Izraelin. Pas një vargu të gjatë vrasjesh dhe krimesh kundër romakëve, këta e kapin, ia lidhin duart, dhe e hedhin në burg. Duke qenë se krimet e tij ishin tepër të rënda, dënimi më i vogël që mund të merte ishte – kryqëzimi.
Fatlumnisht, mu n’ ato çaste dramatike, në rrethinat e Jerusalemit çfaqet Jesu Krishti. Edhe ky ishte kryengritës, sepse botëkuptimet e tij binin ndesh me botëkuptimet e patriotëve çifutë dhe me mësimet e Sinodit të Lartë. Ai kishte marrë urdhër të mos çfaqej në qytet, sepse do të dënohej edhe nga Sinodi i Lartë, edhe nga pushtusit romakë. Por Jezu Krishti e shkeli urdhërin e tyre dhe ata, për t’ iu shmangur trazirave, ia dorëzojnë ushtarëve romakë, të cilët e shpiejnë në po atë burg ku ishte Barrabai. Mjerisht, duke qenë se n’ atë kohë binin Pashkët dhe Pont Pilati, qeveritari i Judesë, duhej ta falte një fajtor të madh, ai e fali Barrabain dhe urdhëroi që ta kryqëzonin Jezu Krishtin.
Këtu fillon ”Barrabai” i zotit Lagerkvist. Ndryshe nga Fan Noli, që kishte synime tjera me Barrabain e tij, autori suedez i jep ”përrallës” së tij një kahje tjetër. Barrabai falet dhe vazhdon jetën e tij si hajn, kriminel e kryengritës. Por as ai, krimineli, nuk ka mbetur i painfektuar nga guximi, trimëria dhe dinjiteti i atij që e quante veten “bir” i Zotit.
Se sa është e vërtetë ajo që autori shtjellon në romanin e tij, nuk është e rëndësishme. E rëndësishme është mënyra si e ka shtruar autori brumin e tij, pastaj koprracia në përdorimin e fjalëve dhe elementët me të cilët e shtynë dramën përpara. Ndonëse stili i tij na kujton amerikanin Ernest Hemingway, autori është qind për qind Lagerkvist dhe ka ndikim të madh te autorët e rinj.
”Barrabai” meriton të përkthehet edhe në gjuhën shqipe, por ai që do ta bëj atë punë duhet të jetë njohës i mirë i frazeologjisë biblike. Njeriu më i përshtatshëm për atë punë ka qenë imzot Fan Noli, por ai iku në botën tjetër. Ajo që bie në sy nga rreshtat e parë është terminologjia e tij tmerrsisht e thjeshtë dhe e zgjedhur fetare, që nuk mësohet nga fjalori por nga jeta e përditshme e një komuniteti të krishterë, qoftë ai katolik apo protestant.
Unë kam lexuar diku se Kontandin Kristoforidhi e paska përkthyer Dhjatën e Re nga gjuha greqishte, por ec e gjeje në Suedi. Ka mundësi që ndonjë ekzemplar i asaj vepre ta ketë gjetur rrugën deri në Bibliotekën Mbretërore apo Karolina Rediviva apo ndonjë kishë të moçme protestante, po as kjo nuk është e sigurtë. Sidoqoftë, Shqipëria e Kuqe nuk do vepra si “Barrabai” dhe unë mund të fle rehat sa i përket kësaj teme.
“Barrabai” është roman interesant. Duke e gdhendur një figurë që s’ ka idé mbi rregullat dhe tabut e fesë së krishterë, autori hap pas hapi na prezanton një kriminel që çon dorë nga dhuna dhe me ecjen e kohës, ndërgjegjsohet e bëhet i krishterë. Rrjedhimisht, duke vënë vlerat e krishtera në plan të parë dhe duke u mbështetur në një gjuhë të pavarur artistike, autori ka arritur të na pasqyrojë një botë që nuk egziston por neve na duket se e kemi para syve.
Edhe ”Barrabai”, njësoj si shumë vepra të shkrimtareve të njohur, është ndërtuar mbi yrnekun e rastësisë.
Merre me mend, rron njeriu me vite dhe asgjë e jashtzakonshme nuk ndodhë ne jetën e tij. Ai ose ajo – bëhet fjalë për figurën qendrore – lindet, rritet, hynë në pubertet, formohet si anëtar shoqërie, për pa dalë nga thonjtë e jetës së rëndomtë. Dhe befas ndodh diçka, një takim i papritur, një fatkeqësi, një biletë futbolli, një lotari, dhe e detyron ate ta reformojë jetën e tij.
Kjo ndodhë edhe në faqet e para të romanit. Barrabai ishte kapur për tjetër gjë dhe e dinte se vdekjen e kishte të sigurtë. Ai kishte vrarë, kishte plaçkitur, kishte dhunuar, dhe e dinte fort mirë se drejtësia romane nuk të falte. Por mu në çastet kur po përgaditej të ikte nga jeta, gardianët e burgut e sjellin një njeri të thatë, të parruar, të veshur keq, që deklaronte se ishte mbret, si ishte bir i Perëndiut, dhe kjo i kishte tronditur bashkatdhetarët e tij. Takimi i tyre është i papritur, i paplanifikuar, i paparashikuar nga lexuesi i veprës. Megjithate, ai takim i shkurtër, i pafjalë, ia ndërron kahjen jetës së tij njësoj siç ia ndërron një mashkulli takami i një femre simpatike. Në vend se ta ngjitnin në kryq e ta gozhdonin me baskí, romakët e dërgojnë Barrabain në një vend të largët dhe atje, duke përjetuar të zezat e ullirit dhe duke e kujtuar ate që ia kishte shpëtuar jetën, në kokën e tij lind ideja të bëhet i krishterë.
Kjo surprizë, me përjashtme të vogla, u ndodhë të gjithë njerëzve, pa marrë parasysh nëse ata janë djem apo vajza, të rinj apo pleq. Janë të pakët ata njerëz që linden, rriten dhe vdesin për pa ju ndodhur një e papritur. Mjerisht, mua surprizat e deritanishme më kanë shpënë atje ku nuk kam dashur.
Rastësi ka qënë edhe njohja ime me shumë vajza e gra të bukura, angleze, gjermane, çifute, daneze, norvegjeze, suedeze e finlandeze. Edhe më e madhe ka qenë njohja ime me Ninën, po ja ku jam. Janë këto gjymtyrë të realitetit objektiv që na bëjnë jetën herë parajsë, herë skëterrë. Rastësia është elementi numër një i prozës artistike. Ate e trajton Per Lagerkvist edhe në romanet tjerë.

98. Dëngla të vjetra

Përndryshe, të gjitha – dëngla të vjetra. Radiotelevizioni suedez ishte plot me reportazhe nga luftat që po zhvillohen në Azinë Juglindore. Sikur kjo të mos mjaftonte, ka shenja që situata mund të acarohet edhe në Lindjen e Afërme.
Qeveria Izraelite, e cila tani posedon edhe treva tjera të popullit arab, ka filluar të ndërtojë hotele e fshatra turistike në Gjirin e Akabës. Sipas logjikës së pushtuesit, kushtet klimatike të asaj zone janë të shkëlqyeshme për turizëm, andaj janë lëshuar leje që të ndërtohen vila, bungallows e hotele moderne, me shpresa se ne, ”pasanikët” e Evropës Perendimore, do të shkojmë atje e do të pushojmë gjatë muajve të dimrit. Një ditë, kur të nënshkruhet marrëveshja e paqes, ata do t’ ua shesin arabëve trefish më shtrenjtë.
Kjo është logjika e pushtuesit. Ai ta merr atdheun, e përdorë si do vetë dhe, më në fund, ta shet me pare. Në rastin e kundërt, s’ ka paqë. Ja do të paguash, ja do ta falësh. Këtë logjikë po e shohim në Çekosllovaki, këtë logjikë po e shohim në Viet Nam, këtë logjikë po e shohim edhe në Kosovë.
Mirë tha Prezidenti Naser:
” Ata po donë ta mbajnë Jerusalemin, Betlehemin, Sinain dhe Kodrat e Golanit. Dhe prapëseprapë ngulin këmbë të flasim. S’ po di për çka dreqin të flasim, kur ata po i donë të gjitha.”
Sot më erdhën dy letra: njëra ishte shumë e shkurtër, tjetra më e gjatë. Ate të shkurtën ma kishte dërguar – im vëlla. Ai më shkruan nga Polonia dhe më dëfton se paska dalë me shokët në “ekskurzion”. E paskan ndër mend ta vizitojnë Poloninë, Çekosllovakinë, Austrinë dhe Italinë. Dhe mirë bëjnë, se do vijë një ditë kur do familjarizohen e nuk do të kenë kohë për qejfe. Të gjithë kemi qenë të rinj dhe jemi sorollatur nga pak. Edhe ne – Ganiu, Shefqeti, Ibrahimi e unë – dilnim nganjëherë. Sivjet mbushen dhjetë vjet që jemi ndarë nga njëri tjetri dhe s’ jemi parë rishtaz. Një Zot e di se kur shihemi përsëri.
( vazhdon )

Fragmente të nxjerra nga veprat ”Reflektime të pathëna të një shkrimtari” dhe ”Gjymtyrët e një vetmie”.

Ramadan Rexhepi