SHPËRNDAJE

 

 

udhëkryq. Dua ta nderoj edhe veten, edhe popullin tim, por të gjitha gjasat thonë se rruga që kam përpara nuk më nxjerr më larg se te një lëndinë ngjyrë kakute, në të cilën Nina e ka shtruar tavolinën me qofte, pula të pjekura, sallata, ëmbëlsira dhe pije alkoholike. Mjerisht, rreth e përqark saj nuk po shoh më shumë se katër karriga dhe një mjegull që i ka hipur sipër. Të marr djathtas e ta provoj fatin gjetiu, më duket vonë. Të marr majtas e t’ i bashkangjitem ndonjë organizate politike të këtij vendi, më duket banale. Shkurt, të hyj në tokë s’ po mundem, të ngjitem lart s’ po më mbajnë krahët.
Jo, në këtë orë ekziston vetëm një ”medoemos” dhe ai më duket më i rëndësishëm se ëndrrat tjera personale. Ai është ”Udhëkryqi”, romani im i gjorë, që, ndonëse i shkruar e rishkruar disa herë, duhet të rishikohet edhe një herë. Nëse tjerët s’e dinë, unë jam shumë i ndërgjegjshëm se në kostumin e tij ka mjaft faqe që duhet të përpunohen ose të flaken nga përmbajtja e tij. Ne, shqiptarët e lindur gjatë Luftës së Dytë, dolëm në dritë të gjymtë dhe, për të mos mbetur prapa, kemi nxituar natë e ditë, por takatin e kemi patur të kufizuar. Se sa jemi apo s’jemi shkrimtarë, ate do ta thonë tjerët.
Ajo që shpesh herë më ka lënë pa gjumë, edhe ate, që nga koha kur fillova të merrem me prozë, ka qenë struktura e brendshme e rrëfimit. Një rrëfim, sado i shkurtër apo i gjatë, pasqyron një çast të ekzistencës dhe ai është i gatuar me ndjenja, emocione, mendime e përjetime që s’ kapen lehtë me fjalë. Çka duhet të dijmë për ta pasqyruar çastin me fjalë, dhe jo me aparat fotografik apo kamerë filmike?
Të shkruash a të mos shkruash, kjo është pyetja.
Për ta çfaqur brengën time më qartë, do ta marr si shembull një skenë që ndodhë diku, në një fshat të Kosovës, dhe do ta ndaj në katër fragmente. Personazhet, Hysniu, një djalë i ndershëm, sapo ka mësuar që Alushi, një shok i tij, është bashkëpunëtor i Udbës.

1. Ti, spiun i qelbur,”thirri Hysniu.” Sa kohë ka që punon prapa shpinës tonë?”
2. Alushi pa se si Hysniu u ngrit në këmbë, ngadalë – dale, me duart që i dridheshin nga mllefi dhe bebzat e syve që iu kishin shndërruar në kokrra të vishnjeve. Ai ishte i mllefosur dhe, po të mundej, do t’ ia zhgulte arrën e fytiti.
3. Ai ndjeu se si mllefi po e pushtonte nga brënda. Koka i ziente si vorbë, sytë iu veshën me mjegull dhe, përtej mjegullës, e pa fytyrën e zbehtë, bojë hiri, të Alush Kaftanit. Sa i qelbur, more burë! A thua qe sa kohë po ua shiste lëkurën te armiku?
4. Më në fund, kur e vërteta doli në sipërfaqe, Hysniun e mbërtheu një zemërim i papërshkruar. I sinqertë si gjithëmonë, ai e kishte marrë ate për vëlla të vet. Kurrë s’ i kishte shkuar ndër mend që Alushi do ta shpërdoronte mirëbesimin e tij.
Në shembullin e parë, zemërimi i Hysniut del në pah nëpërmjet ligjëratës së drejtë. Në shembullin e dytë, zemrimi i tij lexohet nga gjestet dhe shprehja e fytyrës së tij. Në shembullin e tretë, zemërimi i tij interpretohet me ndihmën e lëvizjeve trupore dhe ligjërimit të përjetuar. Në shembullin e katërt, zemërimi i Hysniut përpunohet, komentohet e përgjithësohet nga vetë autori.
Vështruar nga aspektet teoretike, dy fragmentet e parë janë objektiv, se ashtu do ta përjetonim konfliktin nëse do të qëllonim aty ku ai zhvillohet. Në një kafene të thjeshtë shqiptare. Por fragmentet tjerë, të vështruar nga aspekti shkollor, janë subjektiv, sepse autori thirret në njohuritë që ka mbi ndjenjat e brendshme të figurës tij qendrore. Vështruar nga aspekti artistik, fragmenti i tretë është më i fuqishëm se fragmenti i katërt, sepse aty autori e harron veten dhe identifikohet me protogonistin e tij kryesor. Në fragmentin e katërt, ai flet si autor dhe është i pranishëm në mesin e figurave qendrore.
S’ ka nevojë të ceket se ligjërata direkte i përshtatet lehtë modelit të dytë dhe të tretë. Pak a shumë disa vëzhgime që nxjerrin kokë në këta modele, siç janë shprehjet e fytyrës dhe mimika, mund të aplikohen edhe në modelin e katërt, por kjo nuk vjen në pyetje për autorët që identifikohen me personazhet e tyre.
Autorët e parë evropjanë që u interesuan t’ i studjojnë lëvizjet shpirtërore të personazheve me ndihmën e lëvizjeve trupore kanë qenë natyralistët dhe impresionistët françezë. Synimet e tyre përputheshin mirë me ambicjet e tyre për vëzhgime autentike. Thuajse të gjitha rrëfimet e novelat e tyre janë të mbushura me reagime graduale që lexohen nga lëvizjet trupore, gjestet dhe mimika e figurave qendrore. Kjo tendencë vazhdon edhe sot, por shkrimtarët bashkëkohorë janë më të përqëndruar në përshkrimin e ndjenjave subjektive të figurave qendrore.
Sot mimika e ka humbur peshën që kishte dikur, kur burrat ishin agresivë dhe emocionet i çonin në tragjedi të panevojshme. Tani njerëzimi ka ecur përpara dhe fjalori i burrave është zbutur deri n’ atë gradë, saqë fjala ka zëvendësuar gjestet trupore. Ambienti i sotëm kulturor nuk është i njejti me ambientin e viteve 1870, kur edhe emocionet më të dobëta përfundonin me duele, grushta, vrasje e shpërthime tjera fiziologjike.
Mu për këtë arsye dua ta përfundoj këtë shënim me një konstatim që e kam provuar vetë në moshën rinore: mundësitë e shkrimtarit që t’ i pasqyrojë me fjalë ato që ndodhin në kokën e njeriut janë gjithëherë të mangëta.

100. Zotëri Ademi

Njëzet vjet e ca muaj. Aq isha kur e hapa librin e parë që ma huazoi zotëri Ademi. Autori quhej Fatmir Gjata, romani quhej ”Këneta”, ndërsa njeriu që ma huazoi librin ishte një burrë i pashëm dhe punonte si arsimtar i gjuhës shqipe.
Zotëri Ademi e dinte mirë se ligji na ndalonte të lexonim libra të botuar në Shqipëri. Megjithate, nuk sëkëlldisej shumë për atë punë dhe më këshillonte të lexoja shqip, nëse e kisha ndër mend të shkruaja apo të përktheja diçka nga gjuhët e huaja. Edhe unë e dija se ligji na ndalonte të lexonim libra të botuar në Shqipëri, por i lexoja me gjithë qejf, sepse duke lexuar shqip e ndieja veten më shumë shqiptar. Diçka pa emër dhe e panjohur që jetonte në shpirtin tim më nxiste ta bëja të kundërtën e asaj që thonin përfaqësuesit e regjimit. Dhe sikur të më denonconte dikush, kurrë s’ do ta preja në besë mikun tim. Më parë do ta preja gjuhën, se ta nxirja atë njeri të mirë, që ishte krenaria e lagjes tonë.
Ajo që nuk e dija atëbotë ishte se librat që lexoja natën, në dritën e llambës, ishin të shkruar sipas rregullave të një rryme që quhej ”social – realiste”. As e dija, as kisha dëgjuar për te, por e kisha të qartë se edhe librat tjerë, ata që shkruheshin në serbishte, maqedonishte e sllovenishte, nuk guxonin të përmbanin diçka që ishte në kundërshtim me vijën e Lidhjes Komuniste. Askund, n’ asnjë mur, s’ ishte e shkruar ajo rregull, por të gjithë, që nga nxënësit e klasave më të ulta e deri te ata që vijonin klasat më të larta, e dinin se librat që shkruanin keq për shokun Tito dhe Jugosllavinë – nuk guxonin të egzistojnë. Si mjerë ai që guxonte ta shante shokun Tito.
Tani që jam pak më i madh dhe kam lexuar një varg librash që janë botuar në Paris, Londër e Kopenhagë, e kam të qartë se librat që po botohen në Tiranë janë poaq të rëndë sa dhe gurët e lumit Jysne. Ata kanë për ta penguar gjatë kohë ecjen tonë drejt një letërie të lirë. Sa mjerim i madh që gjithë ata burra e gra të popullit tim, kundër vullnetit të tyre, janë shndërruar në sherbëtorë të disa psikopatëve që deri dje ishin askusha, ndërsa sot po na mësojnë se cili libër është i mirë, cili libër është i keq dhe cili libër është i rrezikshëm për shoqërinë njerzore.
Unë e kam “Lahutën e Malcis” mbi tavolinë dhe për çdo ditë e lexoj ndonjë faqe të tij. Unë e di se n’ atë libër ka vargje që nuk iu shkojnë serbëve për shtati, por librin nuk e konsideroj të rezikshëm apo reakcionar. ” Lahuta e Malcisë” mund të jetë vepër reakcionare për buthëlëpirësit e Tiranës, por për mua është një diamant i rrallë i letërsisë shqipe. Pyes veten, çfarë të keqe kemi ne, shqiptarët, prej vargjeve të saj? Veç grekofilët, serbofilët dhe patpadaqët e Enver Hoxhës, që na mbytën me solidaritetine tyre ndërkombëtar, mendojnë ndryshe. Ata s’ kanë tjetër brengë përveçse qysh ta bëjnë Tiranën kryeqytet të rusëve, koreanëve dhe bijve të Kongo Kinçasës.
U bënë nja shtatë a tetë vjet që s’ jam pare me zotëri Ademin. Nuk di gjë as për shëndetin e tij, as për punën që bën. Por mbaj mend se gjatë kohës që ishim bashkë, më këshillonte të shkruaja skeçe të shkurtër, të cilët i luanim nëpër fshatërat e Preshevës. Me propozimin dhe pjesëmarrjen e tij aktive, e përgaditëm dhe e dhamë disa herë “Halit Gashin” e Xhemil Dodës para publikut preshevar.

01. Nënat
Po përpiqem t’ ia gjej vetes një punë të thjeshtë, para se të dal në qytet e t’ i mbaj ato katër orët e mësimit, por nuk po më lënë ushtimat e aeroplanëve supersonikë. Me sa duket, studentët e mi kanë stërvitje dhe, që nga mëngjesi kanë filluar ta shqyejnë kaltrinë e qiellit me aeroplanët e tyre.
Unë kaloj çdo ditë përskaj aeroportit të tyre. Ai gjendet më të djathtë të autostrades që lidh Veriun me Jugun e Suedisë. “Helsinge Flygflotil”, kështu quhet regjimenti i tyre, bën çmos për t’ i aftësuar suedezët e rinj që ta mbrojnë atdheun e tyre.
Unë s’ kam dituri mbi numrin e saktë të pilotëve që stërviten aty, por e di se nja tridhetë prej tyre janë duke mësuar frengjisht, anglisht e rusisht, sepse puna ua do ta përcjellin radiotrafikun e pilotëve të huaj, veçanërisht atyre rusë. Regjimenti përbëhet nga tre divizione dhe ka tri baza sekrete në thellësinë e Norlandës. Sot kanë filluar të stërviten që nga ora shtatë e mëngjesit.
Ajo që më nxiti ta bëj këtë shënim është vendi i gruas në shoqërinë njerëzore. Vështruar nga aspekti fiziologjik, të gjitha grate e botës janë njësoj dhe nuk dallojnë prej njëra tjetrës. Cilado grua, nëse është në moshë të përshtatshme, mundet të bëhet nënë dhe ta ripërtërijë shoqërinë ku është rritur. Mjerisht, jo të gjitha kanë fatin të jenë krenare me rolin e tyre.
Këtu ndodhin dhe fatkeqësi. Ka patur raste, fjala vjen, që piloti i shkolluar me vite, e ka humbur kontrollin e avionit dhe ka përfunduar në fund të detit apo në ndonjë pyll të veshur me pisha. Sado e thyer dhe e trishtuar nga tragjedia familjare, nëna e tij, nuk e ka dhënë veten, sepse ajo është e ndërgjegjshme që humbja e saj është humbje e krejt shoqërisë. Ky ka qenë një ngushllim që i ka dhënë asaj arsye të jetojë dhe të mos bie prê e dëshpërimit.
Po nëna shqiptare? Nëna ynë, njësoj si ne, u lind dhe u rrit në robëri. Bijt e saj i merte Turku, Greku e Jugosllavi dhe nuk i shkollonte për ta ruajtur Shqipërinë, që ishte atdheu i tyre, por i shkollonte dhe stërviste për ta ruajtur Turqinë, Greqinë e Jugosllavinë. Pikërisht për këtë arsye djemte e tyre kurrë s’ u bënë oficerë, kapedanë apo kolonelë të flotës ajrore.
Por kjo nuk i pakëson virtytet e saj. Nëna ynë meriton shumë më tepër se nënat suedeze. Ndonëse është përmendur shpesh në librat e autorëve të huaj, ajo prore s’ e ka gjetur vendin e saj në letërsinë shqipe. Në krahasim me tjerat, ajo është modeste, e paparfumosur dhe gjithmonë e veshur me djersë. Paçka se nga djersa e saj ka dalë urrejtja ynë kundër armiqëve shekullore. Nga aroma e trupit të saj ka dale krenaria ynë kombëtare. Sikur të mos ishin ninulat e saj, bota s’ do ta kishte Lekën e Madh, Pirron, Gjergj Kastriotin, Ali Pashë Tepelenën, Marko Boçarin, Mustafë Pashë Bushatin, Isa Boletinin, Idriz Seferin e shumë e shumë të tjerë.
Nëna shqiptare s’ është gatuar për qejfe, si këto nënat e Evropës Veriore, por për të nxjerrë nga trupi i saj patriotë të ndershëm dhe trima me fletë. Ajo nuk është grua, por shtyllë e vetëdijes tonë kombëtare.

02. Më mirë i çmendur

Kam mbërritur në faqet e fundme të fletores dhe, nëse do të vazhdoj me këto reflektime, duhet ta blej një fletore të re. Nuk e di dhe pse duhet të çoj dorë prej tyre, kër këto janë dëshmia e vetme se jam lindur, kam qenë gjallë dhe, gjatë jetës time të shkurtër, kam shënuar ato që kam parë dhe përjetuar me sytë e mi.
Gjatë kohës që po endem nëpër pyjet e këtij fshati kam ardhur në përfundim se shqiptarizma është a-ja dhe zh-ja ime. Pa marrë parasysh xhingla minglat e përditshme, unë s’ kam tjetër dëshirë pos t’ i ruaj zanoret dhe bashktingulloret e gjuhës time. Atë Zef Valentini ka të drejtë. Edhe ne, si vëllezërit tonë arbëreshë, duhet ta ruajmë ashtin e vjetër, pa marrë parasysh se ku mund të na hedhë fati.
Unë e di dhe jam i sigurtë që ëndrra ynë për një bashkim kombëtar do të mbetet një ëndërr e parealizueshme, por aq më bën për atë punë. Gjaku ynë do të thartohet si uji i moçaleve. Megjithate, do të përpiqem të mbetem kështu si jam, edhe shqiptar, edhe kosmopolit, dhe nuk e ndërroj idealin tim për diskot e tërë Rruzullit tokësor. E dua flamenkon, i dua spiritalet amerikan, e dua bluzin afrikan, por si të parin, ashtu dhe ata dy tjerët nuk i ndërroj me një këngë të autentike labe, që, edhe atherë kur na duket e mërzitshme, është e trashë si ai lëngu i kuq që na rjedh nëpër damarë.
Unë e di dhe jam i sigurtë se, sikur të isha një çikëz më pak shqiptar, ky fshat do më dukej si parajsa. Mjafton të dal n’ autostradë dhe për ca orë do ta gjej Uppsalën apo Stockholmin, do të shkoj në ndonjë koncert dhe, pak para se të iki nga lokali, ta marr ndonjë bjonte të bukur me vedi. Mjerisht, unë jam përcaktuar për të kundërtën. Më shumë e preferoj këtë tandbergun tim ngjyrë gështenje dhe ata pakë libra që m’i kanë dërguar miqët, se sa pleshtat e kulturave të huaja. Nëse ne, shqiptarët, nuk ndërrojmë rrugë dhe nuk ngjitemi drejt plisit të Baba Tomorrit, shumë lehtë do të biem në thonjtë e arushës dhe ata që do na i lëpijnë kockat do të jenë ca burra si Dobrica Qosiqi, Mirosllav Kërlezha, Ivo Andriqi, Mihajlo Mihajlovi, Bulat Okuxhava, Jevgenij Jevtushenkua apo Vuk Drashkoviqi.
Këto refelektime po i hedh në letër me shpresa se një ditë, kur ta kaloj atë perden e tejdukshme që e ndanë dritën nga terri, ndonjëri nga vëllezërit e mi do ta kuptojë se ku e kam hallin. Fjalët e mia, sado të thërmuara që janë, po ua lë shqiptarëve të ardhshëm me shpresa se do më falin për nxitimin me të cilën po i shkruaj.
Ka kohë që kemi shkelur në dhjetëvjetorin e shtatë të këtij shekulli por nga sa po shihet, ne, pasardhësit e ilirëve të moçëm, s’ po akordohemi n’ agjë me njëri tjetrin. Ka gjasa që ndonjë profesor nga Mallakastra apo Çorrovoda ta krahasojë ankthin tim me çmenduri, por aq më bën. Në këtë epokë të çmendurisë politike, më shumë preferoj të jem i marrë, se sa i mençur.

03. Grindjet tona

Grindjet tona janë përjetësisht të panevojshme. Ato do t’ ishin të dobishme e kuptimplota sikur t’ isha një burrë gjaknxehtë, nevrastenik e i papërmbajtur, por kjo s’ është e vërtetë. Bash përkundrazi, unë jam natyrë e qetë dhe racionale. Kam qejf të lexoj libra, të pij kafe me shokë, të drekoj me gra të bukura, të shkoj në kino, të debatoj me miq, por atë çast që ata zihen dhe i zënë shpuzoret për ta qëlluar njëri tjetrin, çohem dhe kurrë s’ ulem rishtaz me ta.
Mjerisht, paska çaste kur grindjet qenkan të pashmangshme. Kjo më ndodhi mbrëmë, kur vjehrra ime, unë dhe Nina u ulëm të pimë kafe dhe t’ i shohim lajmet e ditës.
Anna Liza – kështu quhet vjehrra – vjen shpesh herë në Jysne dhe qëndron nga nga katër pesë ditë. Ajo është një qenie e trembur dhe s’ ka njeri tjetër pos një vëllau, që jeton në Ursa. Priton të udhëtojë me autobus por, duke qenë se Nina është e lirë ca ditë, e kishte bërë zemrën gurë dhe erdhi të çmallet me ne. Nga dy fëmijët që kishte, asaj i ka mbetur vetëm Nina. Kjo na ka hapur punë të dyve: edhe mua, edhe Ninës.
Ashtu, pra, erdhi deri te grindja e lartpërmendur. Po pinim kafe e po i prisnim lajmet e orës nëntë, kur Anna Lizës iu tek të më pyeste ce me çka po merresha.
” Jam duke shkruar pastër një dramë të Strindbergut, që e kam përkthyer në gjuhën shqipe,” i thash.
” Po pse në gjuhën shqipe?” më pyetin ajo.
” Sepse jam shqiptar,” i thash. “Sepse nuk e kam ndër mend të dal nga lëkura time.”
“Aha…”
Sa herë që bie fjala për jetën tonë, Anna Liza ngryset në fytyrë dhe unë, më mirë se Nina, e kuptoj zhgënjimin e saj. Ajo është nënë, suedeze deri n’ asht, dhe goxha e dëshpëruar. Jo aq me mua, sa me të bijën. Nina e ka pikëlluar shumë në jetë. Në vend se ta gjente një suedez, siç bëjnë suedezet e vërteta, dhe ta drejtonte jetën e saj, ajo i kishte përzjerë këmbët me një njeri, që ndonëse jeton me mijëra kilometra larg Shqipërisë, gjithnjë ngulë këmbë që është shqiptar. E cilin hair ka ai nga shqiptarsia e tij, kur jeton në Suedi dhe tërë jetën do ta shkojë me suedezë?
“Ajo që e do vendin tënd është punë e mirë,” shtoi Anna Liza. “Por tani që je martuar, ke marrë një grua të mirë dhe nesër pasnesër do keni fëmijë, duhet ta harrosh Shqipërinë. Sikur t’ isha në vendin tend, unë madje do t’ isha fort mirënjohës. Këtu keni një shtëpi të madhe dykatëshe, keni një oborr në midis të Uppsalës, keni një shtëpi verore dhe keni një goxha pyll që e ka blerë burri im dhe ia ka testamentuar Ninës. Çë dreqin të duhet më tepër se ta gjesh një punë të mirë dhe të bësh pallën e qejfit? A s’ është kjo dëshira e të gjithë njerëzve të arsyeshëm?”
“Krejt e mundshme, por unë s’jam i arsyeshëm,”i thash.“ Unë s’ i takoj asaj kategorie të lartë.”
” Ani pse s’ po merresh me studime postuniverzitare?” më qortoi. “ Shyqyr Zotit, kemi një shtëpi të madhe dhe s’ ka nevojë të kërkosh shtëpi me qira… Ke ku ha, ku pi, dhe ku fle… Fundja, Uppsala s’ është më larg se dy orë larg nga Jysna… Ikën të hënën në mëngjes dhe kthehesh të premten mbrëma… Të shtunën e të djelën jeni bashkë… Të paktën, unë mendoj ashtu. Apo si thua ti, zemër?”
Ajo zemra e saj, Nina, nuk tha asgjë.
Ajo është një qenie e urtë dhe tmerrsisht e padjallëzuar. Unë dhe Nina jemi shokë, jetojmë nën të njejtin kulm, por kemi natyra të kundërta me njëri tjetrin. Për fat të mirë, tolerancën e kemi të përbashkët. Unë jetoj në botën time, ajo jeton në botën e saj. Mua më pëlqejnë perlat e letërsisë botërore, Iliada, Odisea, Komedia Hyjnore, Don Kishoti i Mançës, asaj i pëlqejnë romanet detektiv. Unë lexoj pak nga pak, ajo lexon gjithë natën. Kjo, pra, nuk është ndonjë arsye sa të largohem prej saj dhe të shtirem se dua të bëj studime postuniverzitare. Fundja, edhe nëse dua të bëj, ate s’ do ta bëj për hir të vjehrrës sime, por për hir të një ideali më të lartë.
Kështu e çuam natën deri më ora katër të mëngjesit.

04. Gjymtyrët e një vetmie

Sapo kam filluar ta shkruaj pastër “Zonjushën Zhuli”. Kohë pas kohe po e ndez nga një cigare dhe po e ha vetveten. Nuk është mirë që dhe gjërat më të vogla po më nxjerrin nga takti. Edhe letrat, me përjashtim të atyre që m’ i shkruan Rexhep Ismajli, po më zemërojnë. Të gjithë po ankohen, të gjithë po e fajsojnë njëri tjetrin. Eh, jam shumë i sigurt se më shumë do më donin sikur t’ isha plaçkitës i bankave…
Mjerisht, unë jam i urtë. Për të qënë e keqja më e madhe, jam i kënaqur me varfërinë time. Po matem ta shes edhe ”tandbergun”, pasurinë e vetme individuale, por nuk po e gjej një myshteri të pasur. Po matem t’ i shes edhe librat që kam, me shpresa se do ta nxjerr ndonjë dinar, por kujt po i duhen librat e mi?! Ka ardhur një kohë kur uria për të para të shpejta, pa u lodhur fare, po bëhet gjithnjë e më imperative. Kjo më ka nxjerrë punë.
Po e ndiej veten të lodhur. Dimri i sivjemë ka qënë i gjatë dhe shumë i mundimshëm. Aq i gjatë sa s’ thuhet me fjalë. Tek tani po e kuptoj se fjalët janë shpesh herë të sëmura, me grip, dhe nuk e pasqyrojnë drejt realitetin objektiv. Fjala vjen, këto mendime spontane që po i hedh në letër s’ janë veçse tableta për ta zbutur mallin që kam për Kosovën Hallemadhe. Duke shkarravitur lloj lloj marrëzirash në fletore, unë po përpiqem ta bindë veten se mërgimi, i cilësdo natyre qoftë, është një plagë e moçme shqiptare dhe na ka ngrënë përbrenda shekuj me radhë. Misioni i tij është të na dëftojë se më mirë është të ngordhësh si qen n’ oborrin tënd, se sa gjeneral në ushtrinë e huaj.
Po matem t’ i lë përkthimet dhe ta zë një punë të rregulltë. Më mirë të zgjohem m’ ora shtatë të mëngjesit dhe të vi te shpia më pesë të pasditës. Paçka se as kjo nuk është ndonjë zgjidhje e arsyeshme, sepse n’ atë mënyrë unë do të derdhë djersë që t’ i ushqej parazitët. Kam lexuar diku se njeriu që mësohet me djersën e huaj, nuk merr mund të punojë vetë. Nga kjo situatë paska dalë ajo fjala e urtë – që as mbreti nuk bën pa sherbëtorë.
Edhe mbrëmë u zura me Anna Lizën. Sipas mendimit të saj, unë duhet të çoj dorë nga vetja dhe t’ i përkushtohem Ninës, shtëpisë që kanë blerë në Uppsalë dhe vendlindjes së dytë. Jo vetëm tani, por edhe gjatë kohës që vijoja studimet, ajo e ”paska” pyetur veten se ç’ më duheshin gjithë ata libra në gjuhën shqipe, kur unë, si ardhacak që isha, duhej ta mësoja vetëm suedishten.
Edhe një herë i thash se unë, çkado që të bëhet, nuk e kam ndër mend të çoj dorë nga vendlindja ime. Edhe atëbotë kur hyra në krevat me bijën e saj, i premtova që do ta dua dhe do ta respektoj, por nuk i premtova që do të çoj dorë nga vendlindja.

05. Antikat

E kishim lënë të shkonim në Jusdal. Kështu quhet një qytet që gjendet në qoshen veri-perendimore të Helsinglandës. Sëpari do dilnim në një rrugë të gjërë që çon drejt krahinës Dalarna, pastaj, pasi të mernim më të djathtë e ta pinim një kafe në fshatin Tå, do të vazhdonim drejt burimit të lumit Jysna, për të cilën kam shënuar diçka kohë më parë.
Me këto mendime kërceva nga shtrati, i lava sytë dhe, pasi vesha një këmishë me krah të gjatë, vajta në kuzhinë për ta zier një kafe. Për çudinë time, atje s’ gjeta njeri. Gratë kishin shkuar diku për pa i larë edhe filxhanat e kafes.
Nuk do vonohen, mendova. Duke marrë parasysh rrugën që kemi përpara, si dhe vendet ku do të pushojmë, ato e dinë se duhet të hamë diçka. Më mirë të bëhem gati, i thash vetes.
Por kot që vesha rrobat e mira dhe prisja të hapej dera. U deshtën edhe nja katër orë deri sa dëgjova hapat e tyre në korridorin e shtëpisë. Gjatë kohës që isha në gjumë, ato kishin marrë vendime tjera dhe kishin dalë në qytet për ta blerë një libër që i duhej Anna Lizës.
“Ku humbët,” i qortova me zë të revoltuar. “Sikur do të shkonim në Jusdal.”
“Jo, jo, do vemi në Alfta,” tha Nina.
“Nga doli Alfta tani?” pyeta i çuditur.
” Ka ankand,” tha Nina, duke ma shkelur syrin. Ankandet janë pasion i vjehrrës time.
” Ani, të nisemi atëherë?”
” Të nisemi.”
Në fillim, deri sa po kalonim nëpër fushë, isha i kënaqur me kahjen e gjërave. Rrezet e ngrohta të diellit, qielli i kaltër dhe pishat që na prisnin në çdo kthesë, më qetësuan pak. Ndërkaq, kur vajtë, në Alfta dhe pashë mizërinë e njerëzve që kishin ardhur për t’ i blerë plaçkat e një fshatari të vdekur, më pushtoi një inatë që sa kishte të bëjë me Anna Lizën, kishte dhe me mua. Pse djallin duhej të vija me to në Alfta? A pak punë kisha te shtëpia? Pse duhej t’ isha patjetër i sjellshëm?
Anna Liza është rritur jetime. Si vajzë ajo ka përjetuar çaste të llahtarshme ankthi, sepse e jëma, një grua e pashme nga Dalarna, rregullisht kishte provuar të mbytej në liqé. Më në fund, edhe ia kishte dalë. Pak nga ato që kishte përjetuar, pak më shumë nga ato që kishte trashëguar, Anna Liza duhej gjithmonë ta kishte dikë pranë dhe të merrej me ndonjë punë ”të rëndësishme”. Përndryshe, vendi vend s’ e zente.
Kësisoj i kishte zbuluar antikitetet. Ato ia mbushnin jetën me kurreshtje, me gjëra që s’ i kishte ditur si vajzë, me sende që ia kënaqnin sytë dhe me njerëz me të cilët mundej të kuvendonte e të mbante lidhje. Duke qenë se çdo gjë, qoftë edhe dozë burrnoti, kishte prejardhje, Anna Liza ishte paisur plot me ngjarje të lidhura me gotat e qeliqt, me ngjarje që kishin të bëjë me legenat e aristokratëve lokalë dhe me doket që kishin të bëjë me komodinat e njerëzve të pasur. E njejta gjë – me ndonjë vizatim, pikturë mistike apo fletore të yndyrosur. Ajo donte të mësonte gjithëçka që kishte të bëjë me objektin që nxirej në shitje: kush ishte pronari i saj fletore, cilës gjini i takonte, dhe si mundej ta takonte nëse ai apo ajo ishte gjallë.
Njerëzit hynin e dilnin nga një oborr i rrethuar me shtëpi druri. Ata shikonin, bisedonin mbi ish pronarin e plaçkave që do shiteshin në ankand, si dhe dëftonin barcoleta të pista. Për ta lenë Anna Lizën të qetë dhe për t’ iu shmangur objekteve që kudërmonin vlagë, e luta Ninën të shkojmë diku e të pimë kafe. Një orë më vonë, kur vajtëm prapa, kishim çka shihnim: Anna Liza kishte blerë dy sexhade të rreckosura, një gjym të madh bakri dhe një set figurinash të sjella nga Estlanda. Çmimi: njëqind krona.
Një gjysmë ore më vonë, deri sa ato – nënë e bijë – po kuvendonin mbi vlerëne e antikiteteteve që kishim ngarkuar prapa, mua më mbërtheu një trishtim i madh. Çfarë më lidhte, vallë, me ato dy qenie që ishin ulur prapa? Asgjë dhe vetëm asgjë. Ato ishin anëtare të të njejtës familje dhe kishin përjetuar një oqean sëbashku. Unë duhej ta kuptoja vjehrrën time. Ajo s’ endej kot nasikot nëpër ankande, duke pritur diçka të re në jetën e saj. Muajt po ikin, vitet po ikin, ndërsa unë dhe Nina s’ kemi asgjë të përbashkët. Jetojmë bashk, por s’ kemi asgjë të përbashkët. Dhe s’ do kemi nëse unë, natë e ditë merrem me hallet e popullit tim. Ankthi i saj ishte i arsyeshëm. Në sytë e saj unë s’ jam veçse një i huaj, një njeri suspekt. Ajo, ç’ është e drejta, kurrë s’ do ma hapte derën e shtëpisë, por më ka pranuar me kërkesën e Ninës. Me fjalë tjera, nuk jam unë, por është e bija që ua ka imponuar atë zgjidhje.
Ku ta dijsh, mendoja. Mbase aty fillon ankthi i saj. Ajo dëshira e zjarrtë për t’ iu shmangur zhgënjimeve dhe të papriturave. Përndryshe, ajo s’ ishte ngushtë për vjetërsira. Shtëpia e saj ishte plot e përplot me bibla të moçme, shandane, qilima persianë, llamba kristali, rafte dhe komodina të epokës mesjetare. Të gjitha të stilit rokoko. Ku ta dijsh, mendoja. Mbase aty fshihet kërkesa e saj këmbëngulse për suedizimin tim. Mblidhe veten, djalo! Harro vendlindjen! Harro padrejtësitë që kanë përjetuar shqiptarët dhe këputi lidhjet me të shkuarën! Harro Kosovën, harroe Shqipërinë, se ato janë larg! Me mijëra kilometra larg.
Me sa duket, unë prap kam ardhur në udhëkryq. Nina i ka zgjidhur hallet e saj. Anna Liza i ka zgjidhur hallet e saj. Ajo s’ do të dijë se vendlindjen e përbëjnë njerëzit, shtëpitë, oborret, shkollat dhe kujtimet që na ndjekin si sytë e ballit. Nëse vendlindje quhet e drejta e një qenie të sëmurë të më qortojë tërë jetën se jam shqiptar, atherë unë bëj mirë ta shikoj punën. Unë s’ dua të ndahem nga Nina, por kjo mund të shndërrohet në vendim të pashmangshëm. Shyqyr Zotit, kurrë s’ jemi zënë me njeri tjetrin. Kurrë s’ jemi marrë me tradhtira, xhelozira apo matrapazlluqe të pahijshme. Në djallë të shkojë edhe ajo vila që ka blerë i jati. Ajo është pasuri private e prindërve të saj. Duke qenë se prona private është zot e shkop për vjehrrën time, duhet ta pranoj si dromcë të realitetit objektiv dhe të kaloj nëpër gurmazin e saj pa pasione dhe lotë krokodili. Unë s’kam të drejtë morale as të kërkoj, as të qortoj. Mundem ta dëgjoj vetëm ndërgjegjen time.

06. Ngazëllimi

Përjashta – rrëmujë e madhe. Po zihen pulëbardhat… Edhe ato, njësoj si cirikokat, çafkat, sorrat e laraskat, i ka mbërthyer një ngazëllim i madh dhe tërë kohën po zihen me njëra tjetrën.
E kam pirë kafen dhe, sa ta fik cigaren, do t’ iu kthehem rrëfimeve të Shefqetit. Përpos asaj “epopesë” famëkeqe mbi Ballin Kombëtar, nuk di shumë mbi atë shkrimtar, por e kam të qartë se ata të Byros Politike e kanë xhan dhe e mbajnë në krye të vendit. Mbrëme e lexova tregimin e tij mbi “Çobo Rrapushin” dhe konstatova se Shefqeti është sugar i Partisë. Mos sugar, gjithsesi një peon i rëndësishëm i saj.
Rrëfimi i tij është soc realist, por gjuha e tij është e pastër dhe e përshtatshme për gjimnazistët e rinj. Aty autori na prezanton prototipin e një njeriut të shkathët që, më shumë me fjalë se me vepra, ha barut me grusht për hesap të Partisë. Do Zoti dhe punët janë si thotë Shefqeti, por gjithëçka tjetër flet për të kundërtën. Shqipëria nuk është kopësht i lulëzuar dhe gjykuar nga librat që kam marrë deri tani, punët i ka bërllok. Faqet e librave që vijnë nga Shqipëria këputen akoma pa i lexuar deri në gjysmë. Si duket, ekonomia shqiptare po shkon drejt një bankruti të sigurtë dhe kjo, me sa duket, po ndikon edhe në gjendjen e saj shpirtërore.
Merre me mend ku është katandisur vendi! Zbret nga malet e Labërisë një fshatar i thatë, me plis në kokë, dhe sorollatet rrugëve të Tiranës si Sokrati dhe iu kallëzon shqipëtarëve përralla të moçme ruse, thua se ata janë vërtet lopë dhe ushqehen me barë. Çobua, edhe pse shqiptar, është shumë i ngjashëm me ata “starikët” rusë që i kemi parë menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore.

O7. Albumi

Në mesin e librave që më kanë ardhur nga Tirana është edhe një album i trashë, gjithsesi i botuar jashtë vendit, dhe fotografitë e tij pasqyrojnë veprimtarinë e Partisë së Punës. E shfletoj pak nga pak dhe, me lot në sy, mësoj se qytetarët e saj qenkan të lumtur. Me Partinë që kanë në ballë, ata janë qytetarët më të lumtur të rruzullit tokësor.
Shyqyr që ata të N.Sh. Librit nuk e dinë çfarë po zien në kokën time, se nuk do ma dërgonin atë “kryevepër” të propagandës antishqiptare. Fatlumnisht, janë ca isharete që më thonë se atyre pak iu ha palla për opinionin tim apo opinionin e atyre që jetojnë në Kosovë. Ne jemi tepër “të trashë” për t’ i prekur stalinistët e Shqipërisë. Ata vetë po e shohin greminën ku janë katandisur, por duke na joshur me albume e këngë popullore, donë ta mashtrojnë botën se shqiptarët njëmend janë qytetarët me të lumtur të botës.
O, moj Shqypni, e mjera Shqypni! Të ka hipur xhaxhi në shpinë e po të bie me shkop në kry! Sikur ta dinte Vaso Pasha se ç’ do të ndodhte me Shqypninë e tij, kurrë s’ do ta shkruante atë vjershën e tij. Shqipëria që na shikon nga faqet e atij albumi të shtrenjtë nuk është Shqipëria që e kishte mentuar Sami Frashëri, por një kamp i llahtarshëm përqëndrimi, ku po dergjen bijt dhe bijat e saj.
Dhe kjo është vetëm lëvorja e shalqirit. Albumi na informon se të gjitha gjërat që kanë shqiptarët – arat, livadhet, kooperativat, traktorët, fabrikat, shkollat, lirinë – të gjitha i kanë peshqesh nga Partia e shokut Enver. Mjerisht, edhe këta peshqeshe janë fabrikuar jasht vendit. Mu për këtë arsye po dua të qaj, po nuk kam lot. Shqipëria që na shikon nga faqet e atij albumi s’ ka asgjë për ta ndjerë veten krenare, se nuk po e gëzojnë kastriotat e lavdërimët, por kiçot, sllobodankat, vladimirat, ruzhat dhe jorgaqat e ardhur nga Pindi apo Cërna Gora. Ajo na kujton një qoshe të përhimtë të kontinentit afrikan ku gërmojnë ca gra të veshura me pantallona doku dhe mbjellin qiqra, duhan e patate. Ato mbase e gënjejnë veten se janë të lumtura, por s’ kanë as idenë më të vogël se nëpër vendet “e qelbura” kapitaliste, punën e tyre e bëjnë makinat mbjellëse, kombajnat dhe traktorët e lehtë. Çdo fjalë e atij albumi, çdo rrokje, çdo shkronjë ma dyndë vrerin e barkut. Sa shumë gënjeshtra janë derdhur në letër dhe populli i ha si petulla me mjaltë. Nuk është lehtë ta kesh sofrën plotë me liri e pavarësi e krenari e drita elektriku dhe të ankohesh kundër Partisë Famëmadhe.
Si mjerë ne, kosovarët, prej kujt po presim ndihmë. Asnjë rresht mbi egzistencën tonë të vogël. Asnjë fjali. Kush ka dy sy në ballë e kupton përnjëherë se ne jemi një kope e humbur e gjakut skendebejan dhe s’ kemi tjetër zgjidhje pos të biem në gjunjë dhe t’ ua qërojmë thonjtë ish aleatëve të Mehmet Shehut dhe Enver Hoxhës. Në këtë kohë pushtimesh, torturash, padrejtësish e luftërash nacional – çlirimtare, hahet edhe mjerimi kombëtar.
Andaj dhe dua të qaj. Lotët e mi nuk janë lotë të një plaku që ka harruar syzet ke shtëpia, por lotë të një djalthi që ka humbur vëllezërit dhe motrat e tij. E dua Shqipërinë si sytë e ballit, por tani që e kam të qartë se atje nuk jeton Afërdita po një plakë, të cilën shoku Enver e ka rjepur për së gjalli, po duhet të konstatoj se lotët e mi janë lotë të një gjenerate që vetë, pa e detyruar kush, po kalbet në burgjet e Jugosllavisë “titiste”, për pa e ditur se për çka po e sakrifikon vetëveten. Çfarë do thonte, vallë, Hasan Prishtina sikur të ishte gjallë? Çfarë do të thonin Idriz Seferi e Asim Vokshi? Çfarë do të thonin bijt e asaj Hallemadhe, të cilën po e kullosin ish sherbëtorët e Josip Brozit dhe Vukmanoviq Tempos?
Edhe ata do të qanin si unë. Ja do të qanin, ja do të plasnin si kokrra e kripës. Mu për këtë arsye duhet te shkoj në Shqipëri dhe ta shoh me dy sytë e mi, pastaj – ku rafsha, mos u vrafsha. Mirë bëjnë të më fusin edhe në burg. Le të më akuzojnë për çka të donë, se unë do të qesh e do të këndoj. Nga sa po shoh, ëndrrat tona paskan qenë iluzione optike të asaj periudhës kur endeshim nëpër barkun e nënave tona.

08. Misioni i ardhshëm

Ah, sa më ka marrë malli për Uppsalën! Mezi po pres të mbarojë ky vit shkollor e të kthehem në Hellbygatan. E kam përgaditur një listë të gjatë shënimesh bibliografike për librat dhe revistat që duhet t’ i gjej në Karolina Rediviva. Dje m’ u kujtua se atje gjendet edhe revista ”Hylli i Dritës” dhe shkova e e porosita përnjëherë.
Edhe diçka tjetër. Po e mashtroj veten se Uppsala do më frymëzojë për ndonjë punë më të madhe. Sa për fillim, do të pushoj pak, do të lexoj çkado që të gjej nëpër libraritë studenteske, ndërsa më vonë do të përpiqem t’ i gjej ca shënime që kam mbajtur sa isha detar. Kam përshtypje se ato shënime, si dhe shumë tjera, kanë humbur përgjithmonë. Atë ditë që do t’ iknim për në Jysne, në vend se të kujdesesha për shënimet e mia, kisha hallin e antikave që vjehrra ime ia ka falur të bijës. Një paketë e madhe me mbeti në Uppsalë dhe një zot e di se ç’ bëri Lefteri me to.
Ça djallin do bëj edhe me këto shenime që po i bëj këtu? Ka gjasa që edhe këto, si thë gjitha tjerat, do të mbeten përsiatje serioze për ta mashtruar vetveten. Iluzione të një njeriu të sëmurë. Duele të ditëpërditshme të mërgimtarit me mallëngjimin e tij. Sikur t’ ishte një tjetër në vendin tim, do t’ i digjte të gjitha dhe do të zhdukej diku e do të jetonte si lypës. Një Zot e di, por më duket se ka ardhur koha ta thej lapsin dhe të bëj si thotë vjehrra ime: të blej një makinë të shtrenjtë, ta nis një bebe të vogël dhe të shkoj rregullisht në Bibliotekën e Qytetit për ta lexuar shtypin e përditshëm. Nuk po vdes as Veziri apo Lefteri, që e kanë ulur kokën dhe po e rregullojnë jetën e tyre.
Dje mbrëma, pasi shkrova ca faqe të ”Zonjushës Zhulí”, e nxora tekstin e “Udhëkryqit” dhe vendosa ta rilexoj përsëri. Po e shoh se dikur kam qenë i ndikuar nga francezët – Gustave Flaubert, Prosper Merimée, Guy de Maupassant – dhe përshkrimet janë pak të gjatë. Duke marrë parasysh se “Udhëkryqi” edhe ashtu është voluminoz, nuk prish punë se bëj shkurtime. Ca faqe të tij i kam shkruar me shkronja aq të vogla, sa tani s’ po mundem t’ i lexoj. Kjo dëshmon se edhe sytë s’ i kam të shëndoshë si dikur, kur isha më i ri.

09. Lamtumira

Iku dhe Anna Liza. Frynte një erë e ftohtë dhe, duke qenë se pasagjeret ishin gjimnaziste të reja e simpatike, shoferi i kishte lëshuar brenda, por s’ guxonte të ikte para orës së caktuar me orar. Atje brenda zhvillohej një bisedë e gjallë mbi provimet që vijnë javën e ardhshme.
“Hajde edhe ti lart,” më tha vjehrra.
“Jo se ka rrezik që vij n’Uppsalë,” bëra shaka.
” Atje do vijsh në qershor dhe po të ma kesh hatrin mua, do të regjistrohesh menjëherë për studime postuniversitare,” tha me ton këmbëngulës.
” Ajo s’ varet vetëm prej meje,” i thash dhe, pasi u ula përballë saj, i dhash të kuptojë se janë ca gjëra që vendosen me familjen. Fatlumnisht, ato gjëra s’ kanë të bëjë me ndjenjat e mia për Ninën apo ato ndjenjat e Ninës për mua. Nina s’ është ndonjë vajzë e vogël, Nina ka mbaruar Fakultetin Filozofik, Nina ka qenë motmot në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Nina ka parë botë me sy, dhe Nina ka një arsye jashtzakonisht të kthjellët. Fundja,” shtova unë, Nina gjendet në vendlindjen e saj dhe duhet t’ i përmbush detyrat e saj. Mos ndryshe, të paktën duke i përmbushur obligimet materiale. Aso obligimesh nuk kam unë.”
” Jam shumë e lumtur që s’ ke, po edhe më e lumtur do t’ isha sikur ta kishit një fëmijë sëbashku, se unë jam plakë. Mos harro se akoma s’ jam bërë gjyshe.”
” Ku ta dijsh. Mbase do bëhesh,” i thash, duke dalë nga autobusi që papandehur filloi të uturinte.
Por s’ jam i sigurtë, thash vetë më vete, duke ngjitur shpatin që më ndante nga shtëpia.
Nina është një qenie fantastike, por falë servilitetit të vjehrrës sime, ajo është shndërruar në një përtace të madhe. Me përjashtim të punës që mban në nëntvjeçaren e fshatit, ajo s’ bën gjë tjetër. Unë i kuptoj dhe arsyetoj banalitetet, por s’ jam i përgaditur për ndonjë qorrsokak mesjetar. Nina është aq e lazdruar sa që mundet të flejë me javë të tëra dhe kurrë të mos e rregulloj krevatin. Unë s’ pritoj ta zhvendosë atë të mallkuar, s’ pritoj ta marr pluhurin që gjendet në dysheme, por atë çast që rastisë në rolat e flokëve të saj, dromcat e bukës, çamçakëzet, gazetat e xhinglat minglat tjera, në zorrët e mia ngjallet një krupë e papërshkruar.
Në këto raste, e përditshmja ime nuk dallon shumë nga e përditshmja e motrave shqiptare. Edhe unë, pranë dy grave që kanë ngrënë e kanë pirë gjithë javën, e zura makinën elektrike, lava enët, shkunda qilimat, pastrova korridorin dhe dola përjashta për ta thithur një cigare. Pastaj e piva një çaj me lule bliri dhe i rregullova librat që i kisha shpërndarë nëpër studio.
Tani mundesha të pushoj pak, por gjumi s’ donte të ulej mbi qepallat e mia. Rrjedhimisht, rishtas e zura fshesën dhe i hyra balkonit. Çka s’ gjeta n’ atë të mallkuar: fara kungulli, gjethe që kishte sjellë era gjatë dimërit, revista të vjetra, sandalle, peceta, kova dhe xhingla mingla që ishin mbledhur që nga muajt e vjeshtës. Tek pasi e rregullova edhe atë pjesë të shtëpisë, m’ erdhi shpirti në vend. Tani që kishte ikur dimri, mundesha të punoj edhe në ballkon. Edhe të punoja, edhe të pija duhan.
Paçka se kështu nuk do ta shkoj jetën. Ka shumë rrezik që një ditë do t’ i marr ata dy libra që kam blerë me djersën time dhe do të largohem nga kjo shtëpi pa u vrenjtur fare në fytyrë. Më mirë tani, që jam i lirë, se sa pastaj, kur të na lindet ndonjë fëmijë. Shyqyr Zotit po shkojmë në drejtim të verës dhe unë, nëse do t’ iu kthehem studimeve, duhet të marr masat e duhura. (vazhdon)

Ramadan Rexhepi