SHPËRNDAJE

 

 

gjoja se të parët tanë, para se t’i shpiknin zotat që jetonin në malin e Tomorrit, ishin të gatuar si rrëfimtarë. Nëse merret parasysh që Gadishulli Balkanik ishte plot mehiena, arusha, luanë e bisha tjera, ka mundësi që ata, për t’i ruajtur të vegjëlit e tyre, duhej të ndërtonin kasolle mbi ujë dhe t’ i trembnin me mite e përralla, pasi që atëbotë jeta ishte tejet e brishtë dhe ambienti shumë i rrezikshëm. Nëse të vegjlit e tyredo bëheshin të bukur e të fortë e të pavdekshëm si zotat, duhej të mësonin mite e përralla dhe ato t’ ua përcillnin pasrdhësve të tyre iliro-dardanë.
Kjo, pra, nuk do të thotë se Homeri u lind i pari dhe pas vdekjse së Homerit u ndërtua Troja, për arsyen e thjeshtë se ”përrallat”, si ato që këdosheshin, ashtu dhe ato që dëftoheshin, pasqyronin ngjarje të vërteta, gjegjësisht drama e tragjedi që kishin ndodhur qindravite më parë dhe që gjithënjë jetonin në memorjen e të gjallëve.
Kështu, përafërsisht, do të ketë zënë fill ajo harmonia e cila është e domosdoshme midis rrëfimtarit, që do ta pasqyrojë një aspekt të realitetit objektiv, dhe lexuesit të tij. Rrjedhimisht, për ta ndërtuar ”Iliadën” ashtu siç e kemi sot, Homeri duhej të kishte disa lexues dhe një ”përrallë” për ngjarjet që ishin zhvilluar rreth e përqark mureve të Trojës. Janë këta tre elemente – rrëfimtari, rrëfimi dhe lexuesi – që duhet të shkrihen mirë me njëri tjetrin për t’ i dhënë shpirt një ngjarjeje që ka ndodhur dikur në një kohë dhe hapsirë të caktuar mbi rruzulin tokësor.
Shtrohet pyetja: Çfarë ndodhë nëse i ndajmë këto tri gjymtyrë nga njëra tjetra dhe, në fillim, i kushtojmë vëmendje substancës, gjegjësisht ngjarjes, dhe pastaj iu kthehemi gjysmtyrëve tjera?
Rrëfimi mund të jetë i shkurtër, katër – pesë faqe, dhe atëherë e quajmë rrëfim osetregim. Por rrëfimi mund të jetë edhe më i gjatë, dyzet – pesëdhjetë faqe, dhe atëherë e quajmë novelë. Këtu s’ po më duket me vend të jap shpjegime pse njëra gjini quhet rrëfim e tjetra novelë, por po e theksoj se novela është më e gjatë dhe, herë pas here, i afrohet romanit. Romani është një rrëfim i gjatë dhe mbërthen një varg ngjarjesh që pasqyrojnë jetën e një njeriut të vetëm, jetën e një familjeje të madhe apo jetën e disa gjeneratave të një fisi apo populli.
Rrëfimi, sado i shkurtër që është, pasqyron diçka që ndodhë në një kohë dhe hapsirë të caktuar. Se sa është autori i kënaqur me produktin e tij dhe si e përjeton lexuesi ate – është çeshtje që nuk e dijmë me saktësi.
Sa i përket përjetimit të kohës, se pas diçkahit vjen diçka tjetër, gjegjësisht pas natës vjen dita, pas dimrit vjen vera, ate e gjejmë duke lexuar rrëfimin që praktikohet në një kohë të caktuar, rresht pas rreshti e faqe pas faqe, me nxitjen e vetë ngjarjes që zhvillohet paralel me leximin. Përndryshe, kohën fizike e përceptojmë si një vijë që është shkallëzuar mendihmën e orës dhe kalendarit. Në shtatin e saj mund të shkallëzohet një jetë e tërë njerëzore, por e paaftë për të na dhënë diçka tjetër pos bazës kvantitative. Ndjenja psikologjike, nga ana tjetër, e shkallëzon kohën sipas përmbajtjes dhe flet për kohë të gjatë e kohë të shkurtër në kuptimin subjektiv e të veçuar nga ndjenja fizike.
Midis kohës së përbashkët, abstrakte, me kufij të caktuar orësh, javësh,muajsh e vitesh dhe asaj individuale, me sëmundje, dashuri, zënka e ndarje si shtylla kilometrazhi, mund të flitet edhe për matës të kohës që kanë cilësi objektive dhe subjektive. Estetika letrare njeh dy kohë të tilla: njëra është ajo biologjike dhe tjetra është historike. Koha biologjike përfshinë ecjen e stinëve të vitit si dhe ndryshimet që ndodhin në jetën e një njeriu apo një familje të tërë, ndërsa koha historike është forma kur njeriu çfaqet si qenie sociale.
Mungesa e kohës nuk po më lejon të thellohem në përjetimin e kohës biologjike dhe asaj historike. Megjithate, duke qenë se një ditë do të shkruaj mbi aftësitë e prozës epike për të na njohur me ndjenjën e afërsisë dhe distancës,po e gënjej veten që do t’ i kthehem kësaj teme edhe një herë.

19. Faqet e mallëngjimit

Nuk e kisha ditur që ajo godinë e grivosur nga bora e shiu do më prekte aqshumë në shpirt. Zbrita metjerët nga treni dhe, pasi u përzjeva me turmën që bënte përpara, vazhdova rrugën përskaj do dritareve ku kisha qëndruar shumë herëmë parë. Tek tani që kisha mbërritur aty, sikur më doli gjumi dhe ndjeva një ngashërim të plumbtë në shpirt. Qysh ishte e mundur që unë, hala pa i mbushur të tridhjetat, kisha harruar se edhe e shkuara, njësoj si e tashmja, ishte pjesë e realitetit? Unë mundesha të martohesha edhe tri herë tjera, por kjo nuk e mbulonte ate se katër vjet më parë kisha qëndruar në po atë vend dhe e kisha puthur Lilin në ballë, duke e shtrënguar me të dy krahët, thua se dëshiroja ta mbysja. Aq shumë e doja sa që edhe tani ndjeva një dhembje të fortë në trup.
Çdo gjë tjetër, me përjashtim të njerëzve, ishte në vendin e vet. Aty ishte dhe kryevepra e skulptorit Bror Hjort, që e kishte nderuar Uppsalën me punime shumë originale. Sa herë që kalonim pranë saj, unë dhe Lili ndaleshim dhe e admironim sikur ishte e gjallë. Pak më tutje ishte Parku i Gunnar Leçes, ai që e ndante Stacionin Qendror nga Teatri Qytetar dhe Qyteti i vjetër. Nuk më duheshin shumë minuta të shkoja deri Stacioni i autobusëve dhe Bashkia e Qytetit. Me sa duket, duhej të vija në Uppsalë që ta kuptoja se tre vjet më parë unë e kisha gjetur një të vërtetë, por i kisha humbur ëndrrat. Shumë kujtime më lidhnin meUppsalën. Ca ishin të ëmbël si mjalta, të tjerët si pelini.
Me këto mendime kalova përskaj Teatrit të Qytetit dhe po hyja në një rrugicë të tërthortë kur më doli përpara, krejt papandehur se do më takonte, një qenie me të cilën më lidhnin shumë kujtime të bukura. Ishte Osa, një studente e antropologjisë sociale, me të cilën banonim në Qytetin e studentëve dhe shpesh herë kishim pirë kafe sëbashku.
“ Jo, kjo s’ është e vërtetë, po më gënjejnë sytë,” tha ajo dhem’ u hedhur në qafë. “ Kjo s’ është e vërtetë. Ku je, pashë Zotin? Ku ke humbur? Sikur gjete një grua dhe u rehatove?”
“ Ajoishte e mirë dhe e mirë ka mbetur, po unë s’ jam askund,” i thash duke nxjerrë cigaret.
“ Po ku jeni kështu? Ti sikur i mbarove studimet apo jo?”
Unë bëra ”po,”me kokë.
“ Unë isha gati qysh në nëntor, po prisja të mbaronte edhe Nina. Tani ajo ka zënë punë në Jysne, unë në Soederhamn. Jemi egërsuar fare…”
“ Eh, tash po flet pa lidhje. Helsinglanda është e bukur,” tha.
“ Eh, s’ ka jevg që s’ e lavdëron gomarin e vet,” i thash. ” Po ti, kupo vete kështu? Pse s’ ulemi të pimë nga një kafe sëbashku? Sapo kam zbritur nga treni.”
” Po vete në Stockholm, se më pret një intervistë. Kam regjistruar një kurs të ekonomisë nacionale dhe po kërkoj punë. Dëgjo, të kam patur ndër mend. Për Zotin të kam kujtuar…”
” Eh, s’ më kujtoje sa isha beqar,” i thash. ” Tani jam i lidhur për këmbësh e për duarsh.”
” S’ po bëj shaka,” tha, duke më zënë me të dyja duart dhe duke më parë në bebzat e syrit. ” Dëgjo këtu! Unë kam qenë në Shqipëri dhe ta kam blerë një disk me këngë popullore shqiptare.”
Këtë herë m’ u rrëqeth trupi.
” Në Shqipëri? Po kur kështu?” e pyeta.
” Paj, si të them, u bënë nja gjashtë javë,” tha Osa. “ Isha gjatë Pashkëve. Mentova se atje do jetë më ngrohtë, por tërë kohën ka rënë shi. Sidoqoftë, Shqipëria më ka lënë mbresa të mira.”
“ Njëmend apo po tallesh?” e pyeta.
Ajo e pa orën e dorës.
“ Eja t’ i shikosh fotografitë,” më tha. “ Unë, ç’ është e drejta, kam blerë edhe kartolina, libra, disqe e suvenire, po ajo që është qenësore, Shqipëria më ka lënë mbresa të mira. Sa do rrish?”
” Katër pesë ditë… Një javë… Kurset e mia mbaruan,” i thash me nxitim, se e pash që po ngutej.
” Ani eja një ditë,” tha. ” Jam në po të njejtën godinë ku isha dikur, por një kat më sipër. Gjeje emrin tim dhe bjeri ziles.”
” Eventualisht pasnesër,” i thash.
” Hajde, kur të duash,” tha – duke iku me vrap.
Ajo s’ ka ndryshuar shumë.Ndonëse është goxha femër, me cilësi që janë tipike për valonet e bukura, ajo kishte rënë në peshë dhe ishte thekur pak në Shqipëri.Ajo ka sy të shkruar dhe sa herë që flet, fytyra e saj vesh një nur paqe e qetësie.Flokët i mbanë të shkurtër, pak të thyer përanash.E njoh që nga koha kur erdha në Uppsalë.Prindët e saj janë të varfër ose siç i quan ajo – proletarë.Nëna e saj është pastruese, babai elektriçist. Gjatë Luftës së Dytë ata ishin deportuar në veri si ”element i dyshimtë” dhe, kundër dëshirës së tyre, kishin mbetur në Helsinglandë. Mu për këto arsye, Osa e tyre e urtë, e zellshme, studjonte me ”para” të huazuara nga Enti për Huazimin e Mjeteve për Studime. Ajo s’ kishte kohë për qejfe dhe i vetmi njeri me të cilin shoqërohej n’ atë kohë ishte një student i mjekësisë.
Lefterin e gjeta në ”Ringbar”. Ai më priste në qoshen e tij dhe pinte duhan. Aspak s’ ka ndryshuar thiu – i qeshur, i thatë dhe goxha i zbehtë në surrat. Ikja nga Shqipëria e ka prekur keq dhe, sado që po orvatet ta lë duhanin, s’ po ia del dot.
Ia zgjata paketën me libra.
” Nisja dhe lexo, se na more në qafë me ato botëkuptimet tua mikroborgjeze,” i thash. ” U desht të vija në Suedi që të mësoja se Shqipëria e Enver Hoxhës po i ndjek intelektualët, po ja që intelektualët e botës po e lavdërojnë me të madhe.”
” Kush, për shembull,” m’ u kërlesh ai.
” Ata që po kthehen me argumente në dorë,” i thash.” S’ ka as pesë minuta që takova Osën, një shoqe të Katedrës së Sociologjsë, dhe më tha se Shqipëria i kishte lënë mbresa të mira.Ani ta lëmë Osën, se ajo është komuniste. Po Jan Myrdal? Mos do ta mohosh edhe një burrë si Jan Myrdal? Ore, Jani është djalë i zotit Gunnar Myrdal dhe ka studjuar në zemër të Amerikës Imperialiste.”
Lefteri u skuq pak. Më pa me inat.
” Merre me lëng, shok-o, se ti s’ ke qenë oficer i Ushtrisë Shqiptare dhe flet si Muça n’ Aradost. Enveri nuk është siç mentondjali i zotit Myrdal. Enveri është regjur në vaj e në uthull dhe di si t’ ua lyej kokën gazetarëve.”
” Do të thuash që Jani ka rënë në gënjeshtrat e tij?”
” Ohoo, kanë rënë edhe më të aftë,” tha ai. ” Enver Hoxha është si macja. Mund ta gjuash edhe nga aeroplani, po ai ka për të rënë në këmbë. Hajde, mirë se na erdhe. A do bëjmë siç si gjithmonë?”
” The same procedure,” i thash.
Ai e thirri kamarieren, një bjonde lëkurbardhë e simpatike dhe itha diçka në vesh.
“ Ky zotëria,” vazhdoi pastaj me zë të ulët, “ ky zotëria më ka ftuar për drekë dhe do dy entrecota të pjekura mesatarisht, dy birra të forta daneze, marka s’ ka lidhje, dhe dy fiq të mbytur në konjak. Ndërsa kafet shkruani në llogarinë time. Dy kapuçino…”
Kamarierja e vuri buzën në gaz. Me siguri na mori si pijanecë që sapo kishim filluar të pinim.

20. Ngasja e pandershme

Vila e tim vjehrri gjendet në rrugën Haellbygatan. Ora ishte përafërsisht gjashtë e mbrëmjes kur dola nga oborri dhe, për t’iu shmangur makinave që qarkullonin nëpër rrugën kryesore, mora më të djathtë e zbrita në qendër. Dy net më parë, pasi hëngrëm darkë me Lefterin, blemë ca birra në Tempo dhe lakuam te Vezir Brumbulli.
Veziri është djalë i mirë. Sapo kishte mbaruar punën dhe, për të na nderuar me muhabet, kishte ftuar edhe dy miq tjerë: Atulla Berberin, kushëririn e tij, dhe një shqiptar nga Turqia. Ky i fundit, një burrë i thatë e thinjur, quhej Namik, dhe ishte nga Selaniku. Historia, se si prindërit dhe kushërinjtë e tij ishin detyruar të lenin gjithëçka – ara, livadhe, vreshta, dyqane, shtëpi e bagëti – dhe të iknin drejt Turqisë ishte mjaft e ngatërruar. Për të qenë e keqja më e madhe, ai ishte rritur në Çanakkale dhe fliste një shqipe që s’ mund të quhet as e re, as e vjetër, por është e pakuptueshme për neve, fshatarët e Kosovës.
Zoti Namik na dëftoi se shumë shqiptarë që rrojnë në lagjet e Stambollit janë nga Shqipëria. Kjo ishte arsyeja që e nxiste Turqinë të mbante lidhje të mira me Shqipërinë dhe qeveria e Enver Hoxhës kishte dy ambasadan’ atë vend, njërën në Ankara dhe tjetrën në Stamboll. Kjo e Stambollit ishte më e madhe.
” Mjerisht”, tha Namiku, ” si njëra, ashtu dhe tjetra, kurrë s’ na kanë sjellë një abetare apo libër për fëmijët. Sa herë që kemi shkuar t’ i takojmë, ata nuk na kanë vënë tjetër në dorë pos nga një kafe me konjak dhe dy – tre libra të Marksit, Leninit apo Stalinit.”
Ashtu e kaluam natën.I lodhur nga birra e muhabeti, krejt paraditën e kalova duke lexuar ”Kënetën” e Fatmir Gjatës. T’ ishja pak më i mençur, do të vazhdoja menjë libër tjetër, por rrezet e vakëta të diellit, kaltria poetike e qiellit pranveror dhe gjelbërimi që iu kishte hipur shelgjeve, më nxitën të ha drekë me Erikun, një kushëri të Ninës, dhe pastaj të shkoj në Karolina Rediviva, ku e kisha ndër mend të pyesja për një revistë etnografike që ka botuar Akademia e Shkencave të Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene.
Ku s’ vajta gjatë asaj kohe? Sa për fillim hyra në Karolina Rediviva dhe gjeta ato që doja. Ec e ec, deri sa u lodha… Pastaj hyra në Librarinë e studentëve dhe bleva ”Sfidën Shqiptare”. Ku Jysna, ku Uppsala. Atje mund të endesh me orë të tëra dhe s’ të flet njeri, s’ ti këput mendimet, ndërsa këtu ka ëmbëltore, restorante, gra të bukura dhe lloj lloj tipash.
Më ora gjashtë u mbyllën shitoret.
Unë mundesha të hyja në ndonjë ëmbëltore të qytetit, por jo dhe të bridhja e të shihja diçka të re, të mirëfilltë. Ajo më e mira që mundesha të bëja ishte ta merja autobusin e të shkoja në Qytetin e Studentëve, ku banonte Osa, por s’ ishte e sigurtë sedo ta gjeja te shtëpia. Ajo ishte vajzë e shkolluar, e pavarur, kurioze. Kësaj duhej t’ i shtoja edhe ca rrethana tjera. Ajo ishte e pashme dhe, nëse më kujtohej mirë, ishte shumë sociale. Megjithate, nëse do të shkoja një ditë në Shqipëri, duhej të mësoja mbi rrugën që kish ndjekur ajo. Si bënin ata që donin të shkonin dhe ku drejtoheshin?
Do të provoj, thash, duke hipur n’ autobus.Pastaj, në vend se ta ndiqja rrugën që çonte në Ekeby, mora më të djathtë, se duhej ta gjeja një shitore dhe të bleja diçka. Jo se ishte ngushtë, por sepse nuk shkohej duarthatë te një vajzë proletare.Ajo banonte aty afër. Sëpari vinte klubi ”Internacional”, pastaj godina trikatëshe, ku kishim banuar unë, Nina, Kajsa, Maria, Eva e Vojua, pastaj vinte godina ku banonte ajo.
Më në fund e gjeta emrin – Osa, Osa Grankvist – dhe e shtypa zilën. Pak çaste më vonë u dëgjua zukama e çelsit dhe unë hyra brenda e mora shkallët përpjetë.
Po më priste në derë të korridorit.
” Nuk isha i sigurtë që do ta gjeja derën,” i thash.
” E ku dreqin do shkoja,” më tha. Kishte veshur një rrobedeshambër dhe mbante një tas çaji në dorë. Shihej që sapo ishte larë dhe prore s’i kishte tharë flokët.
” Njeriu ka lloj lloj punësh,” i thash dhe ia zgjata një çokollatë bellge që e kisha blerë poshtë, në shitoren Ika.
” S’ arrita të dëftoj sepo punojnga pak,” tha.” Kam zënë një punë në Zyrën e Mirëqenies Sociale, me ardhacakët jugosllavë. Sidoqoftë, bëra një dush dhe zjeva pak çaj. Do ta mbush edhe ty një tas?”
” Çfarë çaji është?” e pyeta.
” Çaj mali. E kam sjellë nga Shqipëria.”
” Me gjithë qejf,” i thash.“ Kuke qejf të ulem, se s’ dua ta zë vendin.”
” Ulu ku të duash,” tha.
U ula në një kolltuk të thellë, ngjyrë spage, dhe prita të ulej edhe ajo.Ajo shkoi të ma sillte tasinme çaj.
” Ani si t’ u duk Shqipëria?” e pyeta kur m’ u ul përballë.Gjithnjë e veshur në robedeshambër dhe me flokë të lagur.
” Si kartolinat,” thaajo. Goxha e entusiazmuar. ” Kam parë unë edhe vende më të bukura, por si proletare që jam, arsyetimet e mia po i shtroj nga këndvështrimi klasor.”
Pastaj, pasi i krehu flokët, e zuri një zarf të madh dhe nxori një grusht mekartolina e fotografi që kishte brënda.
Kartolina e parë pasqyronte një godinë të lartë, katër-pesë katëshe, në ballë të sëcilës shkruante ”Hotel Adriatik”. Aty kishin qëndruar turistët suedezë dhjetë ditë me radhë dhe kishin ngrënë tre ofte: mëngjes, drekë dhe darkë.All included.
” Ata që do shkojnë sivjet, do bëjnë si ne,” tha Osa. ” E para që duhet të bëjnë është – të antarësohen në Shoqatën e Miqësisë Suedi – Shqipëri.Momentalisht Shoqata është provizore, por një thirrje për mbledhjen themeluese është dërguar ca kohë më parë.Sekretari i Shoqatës quhet Bo, Bo Jansson, një djalë i mirë, ndërsa agjenti i firmës quhet Bengt, Bengt Fyledal… Atje poshtë do t’ju presin shoqëruesit e firmës ”Albturist.”
” Po ata si duken?” e pyeta.
” Njerëztë mirë,” tha Osa. ”Albturisti” është firmë shtetërore dhe nëpunësit e saj janë të shkolluar. Ushqimi është i mirë dhe shoqëruesit flasin shqip, anglisht e gjermanisht.Ne kishim blerë një udhëtim 10-ditor dhe një ditë pushonim, një ditë udhëtonim. Si grupi i parë që ishim – si të thuash – ne ishim mysafirë të Partisë së Punës. Gjatë asaj kohe, ata të “Albturistit” naçuan në Tiranë, na çuan në Shkodër, për ta parë hidrocentralin “Mao Ce Dun”, na çuan në Sarandë, ku bujtëm një natë, na çuan në Korçë, dhe përsëri na kthyen në Durrës. Si të them, pamë Pogradecin, Elbasanin, atë rrafshin që gjendet midis Kavajës, Vlorës e Beratit, etjera, etjera, dhe unë jam shumë e kënaqur. Shqiptarët janë njerëz të mirë, po frikacakë, shumë të ndrojtur…”
“ Dhe ti mendon se ajo është Shqipëria?” e pyeta.
” Ate s’e di,” tha Osa. “ Unë edhe mund të jetoja në Shqipëri, por ti jo. Ti s’ je sylesh si ne, skandinavët.”
” Qëndron, por ajo s’ ka të bëjë me përkatësinë time klasore.Ne, shqiptarët, e kemi një proverb që thotë se – ai që pi qumësht të nxehtë, i frynë edhe kosit. Ne s’ e ngatërrojmë popullin me xhelatët e tij. Populli është popull, ndërsa Enveri dhe sherbëtorët e tij janë shpirtkazma. Ata kanë qenë sllavofilë dhe do të mbeten sllavofilë deri sa Shqipëria të katandiset në fund të detit. Megjithate, po më bëhet qejfi që ke kaluar mirë. Për Zotin… Kur më dole përpara, sikur m’i hoqe të gjitha brengat e shpirtit… Sikur ma solle një copë të asaj toke të shenjtë.Do Zoti e hapet pak, se kështu si ka mbetur, po i përngjanë një rezervati indian.Ti je grua e mirë, Osa. Ti je zemërbardhë dhe, nëse egziston fjala parandjenjë, më duket se të pret një ardhmëri e ylbertë.”
“ Shumë të falemnderit. Por ti s’ po më dukesh i kënaqur me Suedinë,” tha ajo dhe, në vend se të ma zgjaste diskun që kishte në dorë, erdhi e m’ u ul pranë. Aq pranë, saqë e ndjeva edhe aromën e sapunit me të cilin ishte larë. “Aq shumë qenke mërzitur nëvendlindjen time?”
“ Kjo s’ ka të bëjë me Helsinglandën,” i thash. “ Kjo ka të bëjë me mua, me gjendjen time shpirtërore.”
Ate s’ e kishte të qartë.
“ Po Nina?” Si po e shikon situatën tuaj?Ajo më duket femër e fortë, e arsimuar,”tha Osa.
Madje shumë e fortë. E fortë dhe e arsimuar. Mjerisht, për veten, jo për neve sëbashku.
” Ajo është e fortë, e arsimuar dhe goxha e pafajshme në këtë dramë,” i thash.“ Fajtore janë rrethanat, të cilat për te janë postaqe, për mua janë murriza. Sikur t’ ishte Shqipëria ashtu si thua, unë s’ do të rrija këtu. Do t’i merja rrobat e trupit dhe do të shkoja atje ku e kam vendin. Se do vinte Nina apo s’ do vinte, nuk e di. Mjerisht, Shqipëria është një ferr dhe s’ do të dijë për ca lazdrana siç jam unë.Nina është e lumtur me ato që ka dhe, si vajzë e vetme që është, s’ ka më shumë opcione se një. E ti e di ça do të thotë ajo.”
” Jo, nuk e di,” tha Osa.
“ Asaj nuk i duhet burrë për të qenë e lumtur. Asaj i duhet burrë për t’ ia fshirë shtëpinë, për t’ ia larë enët, për t’ ia shpënë pleqët te mjeku, për t’ ia ndërruar llambat e djegura dhe për t’ ia plotësuar ca nevoja që s’ ka nevojë t’ i them ty. Si thua?Ka farë domethënie kjo lumturi?”
Jo dhe aq, tha fytyra e saj.
“ Por jeta s’ është e lehtë,” tha Osa, duke më zënë për dore. “ Edhe unë e kisha një njeri. E doja shumë… Më shumë se veten e doja… Mjerisht, ai iku sikur s’ kish qenë kurrë. E kur ikën njëri, tjerët bëhen bajat…”
“ Ai, pra, dukej djalë i mirë,” i thash. “ Mjekësinë e studjonteapo jo?”
” Po, mjekësinë,” tha.
Një fjalë e urtë thotë – më lehtë është kur ngushllon, se kur të ngushllojnë. Mjerisht, si ngushlluesi, ashtu dhe i ngushlluari nuk e kanë lehtë sepse ai që ka humbur të dashurini përngjanë qenies së kafshuar nga gjarpëri. Jepi çfarë të duash për të ngrënë e për të pirë, por ai sillet sikur s’ do të jetojë.
Osa s’ dukej e thyer, por sytë e saj, dhe mënyra e trishtë si më tha që ai e studjonte mjeksinë, më dhanë të kuptoj se plaga e saj ishte gjithnjë e hapur.
” Po ç’ e gjeti atë kokëdush? Nuk kishte sy?” e pyeta me sinqeritet të hapur.
“ Kishte, si s’ kishte,” tha.“ Po e verboi ajo tjetra që e çoi në Zelandën e Re.”
“ Po tallesh. Po pse bash në Zelandën e Re?” ironizova unë.“ S’ kishte diçka më afër?”
“ Jo, ajo donte të sigurohej mirë”
Kësoj, duke folur për atë shtrigën që e kishte hipnotizuar doktor Qorrin e saj, nazuri gjysma e natës. Nuk thonë kot se njëra fatkeqësi e mbanë tjetrën në shpinë. Unë jam i pakënaqur me egzistencën time, por ende s’ jam ndarë nga gruaja. Osa është e ndarë, e zhgënjyer dhe copëtuar. Edhe pse nuk e jepte veten, ajo, që nga koha kur i dashuri i saj kishte ikur nga Suedia, e kishte humbur nepsin për luftë dhe s’ i hante palla me kend hante dhe me kend pinte.
Aty nga mesi i natës, deri sa po i zbraznim tasat e tretë, ia kujtova se ora ishte shumë.
“ Dua të lë rehat, se edhe unë kam rendur gjithë pasditën.”
“ Ashtu dhe unë,” tha. “ Deri sa po flisja me ty, koka më thoshte – ah, sa mirë do t’ ishte të shtrihemi e të flemë deri nesër pasdite. Një anë jam e lodhur dhe e thyer, n’ anën tjetër dua të flas të ankohem. Fundja, ç’ ka ajo kurva që s’ paskam unë?”
“ Ti ke të gjitha mrekullitë më të cilat mund ta hipnotizosh një mashkull,” i thash.“ Sithua? Do ma thërrasësh një taksi, se u bë vonë?”
“ Gjithsesi,” tha ajo dhe, duke m’ i zgjatur disqet që kishte blerë në Shqipëri, më pa si me inatë.“ Po ti ku po vete tani? Pse s’ po rri deri nesër?”
Unë e lëshova një pshertimë.
” Unë jam mashkull, miss Wickstroem, ” i thash me sinqeritet. “ Unë e njoh ligështinë time dhe, për asgjë në botë, as për tërë floririn e krejt Alaskës, nuk dua ta shkel mikpritjen tënde. Ti më ftove dhe po më përcjell me peshqeshe.Do t’ isha një gjest i keq dhe i poshtër të shtrihem pranë teje.Pa marrë parasysh që je një femër e hirshme dhe kjo natë nuk vjen përsëri.”
” Edhe unë të njoh, ani të thash rri,” tha ajo duke më puthur në faqe. ” Sonte do të lëshoj, po me kusht që një here tjetër të rrimë e të flaim deri në mëngjes.”
” Patjetër, zemra ime, patjetër,” i thash duke dalë nga nga dera e saj.

21. Ditë shterpake

Iku dhe kjo ditë. E pesta që po e kaloj në Uppsalë.
Tani ora është dy por unë, pas të gjitha orvatjeve për të bërë pak gjumë,po konstatoj se jam plotësisht i zgjuar.Po përpiqem të çlirohem nga ky katran, por kam ngecur dhe s’ po gjej dot vegla për ta vrarë boshllëkun që më ka hyrë në shpirt. Atë natë, duke dalë nga dera e Osës, sikur nuk i mora vetëm sytë e sajtë shkruar – dhe buzët eplota– dhe qafën paprekur nga dielli – të mbështjellë nën pushin e robëdeshambrit, por dhe mallëngjimin që ajo e kishte ruajtur nga koha kur studjonim sëbashku.
Ku ta di se qysh arsyetonte?Unë jam mashkull, ajo është femër. Ajo mbase donte ta kalonim natën sëbashku dhe, shkarazi, siç bëjnë nordiket, t’ i përzinte këmbët me mua. Kish kohë që e kishtembledhur mllefin kundër atij tjetrit dhe ndoshta donte ta ndanim sëbashku.Por kjo s’ ka nevojë të jetë e vërtetë. Hamendjet nuk ngatërrohen me të vërtetën. Ajo mbase donte – thjesht – të shtrihesha pranë saj dhe të kuvendonim, të arsyetonim, ta ngushllonim njëri tjetrin. Mjerisht, unë s’ isha i përgaditur për atë rol. Nuk shihja zgjidhje tjetër veçse të ikja, sa më shpejt dhe sa më larg prej saj, dhe ta ruaja faqen e saj. Unë duhej ta kursej nga zjarri që mund të na digjte të dyve.
Jo, unë dua të mbetemi shokë.Ashtu siç kemi qënë.Pa marrë parasysh se unë kam ngecur në pozitën ”vendnumëro”, ndërsa motratsuedeze kanë shkuar aq larg sa s’ i japin pesë pare për ata dy gishtat e Kanunit tonë.Këto zana mali sa janë të mira, aq janë edhe të këqia, se atë çast që e pëlqejnë një mashkull, e ftojnë vetë në krevat.
Sidoqoftë, të nesërmen u zgjova vonë. Nuk kisha dëshirë as të dilja, as të takoja njeri. Po dhe të mbyllesha brenda s’ kishte kuptim.
Aty nga ora katër, pasi hëngra një kafshatë buke, e mora Lefterin në telefon dhe e lamë të shihemi në ”Backus”, një klub studentësh që gjendet në Luthagen.Klub i mirë, tha Lefteri. Meçmime të arsyeshme. Ndërkaq, para se të dilja, provova ta marr edhe Osën në telefon e t’ i kërkoj ndjesë për ”ikjen”time, por edhe ajo kishte dalëdiku. Shoqja e saj, që pati mirësinë ta zente kufjen,s’ kishte ndonjë ide se ku kishte shkuar.
” Mos keni ndonjë porosi?” më pyeti.
” Jo, jo,” i thash. ” Veçbëj të fala dhe i dëfto se e kam kërkuar”.
” Mos kini marak,”më siguroi ajo.
Atëbotë m’ u kujtua zonja Gun. Edhe asaj duhej t’ i lajmërohesha. T’ iabëja një zile dhe, eventualisht, ta pija një kafe me të. Ashtu bënim gjithmonë, sa herë që takoheshim n’ atë rrugën që e lidhë Bibliotekën Universitare me Parkun Anglez dhe Qendrën.
Zonja Gun është natyrë fisnike. Jemi njohurrastësisht, deri sa po kuvendoja mezotin Gunnarsson, profesorin e merituar, dhe që nga ajo kohë, gjithëmonë kemi pirë nga një kafe. Rrallë e për mallë, do të thoshja. Para se të bëhej përkthyese e doktoreshë e shkencave, ajo quhej Hagberg dhe merrej me gjithçka nga pak. E ardhur si vajzë e re në Stockholm, ajo provon fatin si balerinë, artiste e filmit, pedagoge e valles, gazetare e modës, si dhe nëpunëse e thjeshtë. Në agun e viteve të 50-ta regjistrohet në Universitetin e Uppsalës, merr gradën filosofie licentiat dhe fillon të punojë si lektore. Në vitin 1954 ajo përkthen dramën e Tolstoit ”Zanafilla” dhe papandehur bëhet emër i njohur në klubin e përkthyesve. Në vitin 1960 ajo përkthen romanin ”Ura mbi Drinë” dhe dy vjet më vonë fiton çmimin e Akademis së Shkencave për përkthime. Në viti 1964, pak kohë para ardhjes time në Suedi, ajo doktoron dhe fillon të ligjërojë në Universitetin e Uppsalës. Krejt sipas nevojave që kishin katedrat e ndryshme.
E zura kufjen dhe shënova numrin e saj. Prisja ta dëgjoj atë zërin të këndshëm, gjithmonë të qeshur, por n’ anën tjetër të kufjes doli një zë i trashë, thuajse burrëror.
” Kend po e kërkoni, ju lutem?”
” Zonjën Bergman! Jam një ish student i saj,” i thash.
“ Më vjen keq, po zonja Bergman ka shkuar në Paris dhe nuk e di kur kthehet,” tha tjetra.
” Po ju kush jeni ju, ju lutem? Si është e mundur që nuk e dini kur kthehet?”
” Jam kujdestarja e shtëpisë. Vij nga një herë në javë dhe ia fshij dritaret, ia laj enët dhe pi kafe me të. S’ kam kërkesa tjera dhe kurrë s’ e pyes më shumë. Sidoqoftë, duke qenë se qenki student i saj, po ju dëftoj se ajo dhe zoti Lundkvist e kan ndër mend të përkthejnë diçka nga një shkrimtar afrikan dhe kanë shkuar ta takojnë në Francë. Aq di, aq po u them.”
” Shumë faleminderit,” i thash dhe u nisa për Luthagen.
Rrugës, deri sa po ecja shkujdesur, konstatova se as Uppsala s’ ishte ajo që ka qenë. Gjithkund shembej e ndërtohej nga pak dhe kjo vërehej nga skélet që i rrethonin shtëpitë, hekurishtet që ishin lënë nëpër rrugë, si dhe prania e njerëzve të veshur me kominoshe.
Bënte ngrohtë dhe nga shtëpitë e Uppsalës dilte një aromë e fortë jargavanash. Më në fund, behari kazbritur në oborret dhe lulishtet e qytetit, njerëzit i kanë palosur rrobat e dimrit dhe qielli ka veshur një dritë të fortë lulëkëmbore.
Lefterie gjeta brenda. Ai ishte ulur në verandën e klubit dhe shfletonte një libër që ia kishte sjellë Vezirit.
” Si thua, rrimë përjashta apo po hyjmë brenda?” më pyeti. ” Kam frikë se më vonë, pasi të perëndojë, ajri do jetë i ftohtë.”
” Unë do preferoja të rrimë brenda,” i thash.
” Si të duash. Po më dukesh i lodhur,” tha.
” Po, jam i lodhur,” e pranova. ” Po e shoh që pyjet e Norlandës më kanë paisur me një harmoni që s’ e kam njohur më parë. Sa herë që vete në Jysne, më duket sikur ajo më ka veshur me një dashuri tjetër dhe më ka afruar shumë me vendlindjen.”
” Unës’ kam mallë për Shqipërinë,” tha ai, duke zbritur shkallëve teposhtë. Lokali ma çoi mallin e një pubi modest, të cilin e vizitonin studentët e filozofisë dhe diskutonin librat e artikujt që kishin lexuar gjatë ditës.
” Vendlindja është tokë e shenjtë,” i thash.” Unë s’ e dua Jugosllavinë, s’ i dua jugosllavët, por vendlindja e dua.Në vendlindjen time jetojnë vetëm shqiptarët…”
” Edhe unë e dua Shqipërinë, por përderisa po e zhveshin, grabisin e poshtrojnë labët e Mallakastrës, s’ dua t’ ia shoh sytë,” tha ai. ” Ça do të pimë?”
” Birrë, çka tjetër,” i thash.” Këtu, edhe ashtu, nuk shesin tjetër pos birrave, koka kolës dhe kafeve.”
“ Nesër, ama, do pimë raki,” tha.“ SonteVeziri ka ndërrimin e dytë dhe s’ na bashkangjitet dot, por nesër është i lirë dhe më premtoi se do shkojmë në Stockholm. Te Therrollët… Unë s’ idua,por ju keni nevojë të mbani kontakt, se nesër pasnesër do t’ ju duhet ndihma e tyre. Nazmiu është i hollë, dhelpnak,por Shefkia është e trashë si okllaitë e fshatarkave holandeze.”
U ulëm në një qoshe diskrete dhe porositëm dy birra. Gjithnjë i preokupuar me ate që kishte ndodhur natën e kaluar, s’ isha shumë i prirur për llafe. Kjo, me sa duket, i ra në sy dhe filloi të më dëftonte qyfyre mbi oficerët labë. Lfteri flet gjithmonë me një përbuzje për labët dhe gollobërdasit.
Deri sa po qeshnim me ato që kishte përjetuar në Akademinë Ushtarake, në tavolinë fqinje u ulën katër studentë të veshur keq. Një femër dhe tre meshkuj. Femra, një goxha bjonde e pashme nga Smolanda, kishte pirë goxha shumë,kurse shokët e saj dukeshin mjaft të përmbajtur.
“ Po juve nga ju kemi, “ filloi ajo.“ Shihetsejeni të huaj, po nga cili vend jeni?”
Lefteri e pa me sy të qeshur.
” Unë jam shqiptar, ky është gjerman,” tha ai, tërë kohën duke qeshur.
” Vërtet? Po qysh jeni takuar me njëri tjetrin,” deshti të dinte ajo shoqja.
” Kohë lufte,” tha Lefteri. ”Unë isha ushtar, ky ishte partizan. Një ditë shokët e tij më kapën rob dhe ashtu e mësova gjuhën e tyre. Tani jemi vëllazëruar dhe po e kujtojmë të shkuarën…”
” A, bravo ju qoftë,” tha smolandezja dhe, pa marrë leje, ua ktheu shpinën shokëve e na u ul përballë.” A dini çka? Unë jam Rita dhe një ditë do bëhem prokurore. Ju e dini ç’ është prokurorja apo jo?… Ai djali i zeshkët – me mjekërr si Rasputini – ai është jarani im. Sot kemi patur një provim dhe jemi zënë keq me njëri tjetrin, se – se s’ po sillet mirë… Unë i dua njerëzit e mirë, i dua njerëzit e qeshur… Andaj dua të ju ftoj lart në dhomën time dhe, për inatin e tij, të ngjishem mendonjërin prej juve.Dua të ngjishem edhe me ty, edhe me gjermanin.”
“ Mbylle, moj kurvë,” e qortoi ai zeshkani.
” Mos e quani kurvë, se s’ ju ka hie,” i tha Lefteri.
” E kush je ti që pome shet kulturë?” iu hakrrua tjetri.
” Unë jam një fakir që s’ ka kulturë as për vete, jo më për ty apo këtë shoqen që paska pirë një gotë më shumë. Po kjo s’ do të thotë se duhet t’ ia marr për të madhe që ka dalë nga binarët.Të gjithë dehemi nga një herë.”
” Kush të tha se ka dalë nga binarët?”
” Sytë janë për të pare,” i tha Lefteri.
Kështu na iku një gjysmë ore apo më shumë duke u byritur me njëri tjetrin,deri sa erdh pronari dhe i nxori të dytë përjashta: edhe Miss Smolandën, edheRasputinin e saj. N’ ato rrethana, edhe neve na u prish muhabeti dhe ikëm në shtëpi.
Ashtu na iku dita e djeshme.Më shumë duke u zënë, se sa duke qarë halle me njëri tjetrin. Ai që duhej të na njoftonte se kur do të iknim për në Stckholm ishte – Veziri. Po Veziri është narcisoid dhe deri sa u rrua dhe pispillos si ata transvestitët e Bankokut,na zuri dreka. Papandehur, duke dalë nga garazhi, e kishte rastisur edhe Atullain, kushëririn e largët, dhe ky iu kishte ngjitur prapa.
Ata dy nuk duhen fare. Veziri, me të gjitha të metat që ka, është punëtor dhe nuk i do lavdatat. Tulla, n’anën tjetër, s’ mundet pa to. Nga dhjetë fjalët që nxjerr nga goja, gjysma janë gënjeshtra. Rrjedhimisht, hala pa dalë n’autrostradë, ata filluan të zihen. Jo për kushedi çfarë, por për ca cikërrima që Veziri i dinte më mirë se ne dhe ia nxirte në mejdan. Tulla, po, meatë inteligjecën e tij prej ”zadrugari” imohonte me kokëfortësi. Kjo e nxori shoferin nga takti dhe për pak që s’ na mbyti në ndonjë hendek. Aq që shpejt i grahte makinës.
Therollët na pritën mirë: me pula të pjekura, sallatë, byrek shtëpie e raki rrushi. Nazmi Therrolli është i vogël nga shtati, i urtë, i sjellshëm dhe flet një toskërishte të pastër, ndërsa Shefkia, edhe pse e quan veten të mençur, flet me zë të lartë dhe është e trashë e goxha e pagdhendur.Të dytë, si ai, ashtu dhe shoqja, flisnin mirë për Shqipërinë. Këtë herë me argumente në dorë, se kishin albumet që kishin blerë në Turqi, kishin librin e zotit Myrdal, kishin disqet më këngë e valle popullore. Dikur, kur e pamë se Veziri po na dehej, morëm leje dhe dolëm.
Me të ardhur në Uppsalë, e mora Osën ne telefon. Prapë më thanë se nuk ishte në dhomën e saj. Tani jam i sigurt që sjellja ime duhet ta ketë prekur dhe i ka porositur shoqet të ma këpusin shkurt. Nuk është në dhomën e saj, ka dalë, nuk e dimë se kur vjen… Këto fraza të shkurtëra e banale s’ kanë tjetër domethënie pos asaj se – Osa, edhe sikur të jetë brenda, do ta lë të qetë.
Përse po sillem, vallë, kështu si një pubertetlli? Mos jam dashuruar n’ atë grua dhe s’ po guxoj ta pranoj sheshaz?
Jo – dhe njëmijë herë jo. Sikur ta pëlqeja aq fort, unë do të rrija me të dhe do të bëja vetvrasje në krevatin e saj.Përkundrazi, më duket se kultivoj një respekt të veçantë për atë vajzë dhe po bëj gjithçka që me vepër t’ ia artikulloj respektin tim personal që interesohet për hallet e popullit shqiptar. Unë s’ e detyrova, ajo vetë më tha se ishte e zënëme punë. Edhe studjonte, edhe punonte. Pastaj, unë s’ duhet të harroj se ajo është një grua e emancipuar. Ndoshta shumë më e emancipuar se ato motrat tona që po na shesin dëngla në revistën “Ylli” apo “New Albania”. Osa s’ ka nevojë për një burrë si mua, se ate e gjen në cilëndo orë të ditës. Kush dreqin thot që ajo s’e ka gjetur një jaran tjetër dhe, eventualisht kanë udhëtuar sëbashku në Shqipëri?

22. Flasim në vjeshtë

Sot paradite e takova zonjën Davidsson. E gjatë, e sjellshme si pakë zonja të këtij Gadishulli, më priti në zyrën e saj dhe, pasi më qerasi me kafe, më këshilloi të shkoj te profesori Gunnarsson. Mjerisht, ky i fundit s’ishte mirë dhe gjendej jasht shtetit. I lodhur e i dëshpëruar mefatin tim, ika në drejtim të Bibliotekës Univerzitare për ta pirë një kafe dhe për të shfletuar ca katalogje që kam mbledhur nga revistat bibliografike.Rrugës e takova Ulën, një vajzë të mirë nga Farsta. Sapo kishte magjistruar dhe shkonte për t’ u regjistruar në Shkollën e Lartë Pedagogjike.
Provova pastaj ta marr Osën në telefon, por përgjigja ishte e njëjta: nuk është te ”shtëpia”. Në pamundësi t’ ia them hapur ato që kisha në shpirt, e zura një qoshe dhe ia shkrova një letër të gjatë, shumë të gjatë, dhe ia ceka se s’kam pretendime tjera pos të ndahemi si miq dhe oferta që më kishte bërë do të mbetej ”between us”. Unë kam aq pak shokë në këtë vend, gjegjësisht aq pak miq që e donë Shqipërinë, saqë s’ dua ta humb asnjërin prej tyre. Vdekjen e kemi, ndiej keqardhje për atë vajzë dhe dua ta ruaj vendin që më takon. Ma merr mendja se duke ia shkruar atë letër, po ia lehtësoja barrën e shpirtit dhe po e ruaja miqësinë tonë.
Q’ atej vajta përsëri te zonja Davidsson dhe i dëftova për sa kisha mësuar nga zoti Tengblad: që si zoti Gunnarsson, ashtu dhe zonja Bergman, nuk ishin në Suedi dhe me asnjërin prej tyre s’ kisha mundësi të flas mbi ”relacionet ruso – shqiptare”.
” Ani punë e madhe,” tha. “Këto i ka vera dhe të gjithë e presin këtë stinë që të dalin në diell, të pijnë kafe dhe të kuvendojnë me nipërit e mbesat e tyre. Por veratsuedeze janë të shkurtëra.Vjen gushti dhe të gjithë duhet të kthehen në punë.Atëherë duhet të kthehen edhe zoti Gunnarsson e zonja Bergman.Pusho e – flasim rishtaz në vjeshtë.”
“Ashtu dhe do bëj,” i thash.
Aq munda, aq bëra. Rrugës, deri sa po shkoja drejt shtëpisë, vura re se hunda më ridhte gjak.Një shenjë e qartë se kisha marrë një ftomë të mirë në Stockhom. Tani që kam mbërritur në Haelbygatan dhe i kam mbledhur plaçkat, duhet të pushoj pak, ta marr Lefterin në telefon dhe ta njoftoj se kur duhet të dalim në stacion. Më ora gjashtë të mbrëmjes do ta marrim trenin e do t’ ikim për në Sundsvall. Jam ilumtur që ka vendosur të vijë në Jysne. Jysna është një fshat i qetë dhe i pastër. Edhe kthimi im do jetë më i lehtë, më i natyrshëm.
Këtë herë po iki nga Uppsala me ndërgjegje të vrarë. Thuajse asnjë punë që duhej ta mbaroja nuk e kam mbaruar. Sikur t’ i shfletoj të gjitha termet psikologjike të botës, nuk jam i sigurtë që do ta gjej fjalën adekuate për ato që po ndiej në shpirt.
( Vazhdon)

Shkruan: Ramadan Rexhepi