SHPËRNDAJE

 

Pak muaj pas fejesës së Saliut, ndodhi një ngjarje e çuditshme: të gjithë banorët e një fshati u zhdukën nga faqja e Dheut. Thua se kurrë s’ kishin qenë n’ atë vend. Shtëpitë e tyre ishin aty, oborret e tyre ishin aty, arat, lëndinat dhe kopshtijet ishin aty, por njerëzit u zhdukën pa lënë asnjë gjurmë. E tërë bagëtia – delet, lopët, qetë e kuajt – u vdorën, ndërsa pulat, të mbetura pa zot, vazhdonin të kakarisnin nëpër oborre dhe askush s’ ua prekte vezët.
Ngjarjen e përmendi edhe Radio Prishtina dhe tha se, organet e pushtetit popullor, n’ atë rast policia, nuk kishin të dhëna se kush fshihej prapa asaj zhdukje misterioze dhe ku dreqin i kishte shpënë ata njerëz të ngratë, të cilët, nëse merreshin parasysh gratë dhe fëmijët, nuk ishin aq të pakët. Duke qenë se shteti kishte dhe halle tjera, policia lokale e la atë ngjarje pas dore, sepse me punë të tilla merrej Ozna, gjegjësisht Seksioni i Brendshëm, por zyra e asaj organizate ishte në Mitrovicë dhe askush s’ ishte i prirur ta lente punën e vet e të gërmonte nëpër plehra. Megjithate, komandanti i Policisë Lokale i thirri familiarët e të zhdukurve të lenin sa më shumë informata, në mënyrë që organet përkatëse të kenë sa më shumë të dhëna rreth atij misteri që s’ kishte lëenë gjurmë.
Nuk shkuan shumë javë dhe e njejta gjë ndodhi në një fshat afër Gorozhupit. Sipas dëshmitarëve, ditë më parë, të gjithë banorët e atij fshati kishin qenë shëndosh e mirë, ca prej tyre e kishin falur edhe akshamin, por duke u ndarë nga fqinjë, në vend se të thoshnin ”natën e mirë” ata kishin thënë ”mirupafshim.” Askush, madje as Sinan efendiu, që e pat mbaruar Medresenë e Shkupit, nuk e kishte të qartë çka fshihej prapa asaj përshëndetjeje mortore.
Lajme të ngjashme dilnin edhe në faqet e gazetës ”Rilindja”. Zgjoheshin njerëzit në mëngjes, dilnin nëpër ara, hanin bukë, pinin ujë, qeshnin me njëri tjetrin, por me të rënë terri, zhdukeshin nga faqja e Dheut sikur kurrë s’ kishin qenë. Nuk shkoi shumë dhe zhdukja e njerëzve u bë dukuri e përditshme e fshatrave të Fushë Kosovës, Ferizajt, Istogut, Kaçanikut, Gjilanit e Rahovecit. Pak muaj më vonë kjo dukuri u përhap edhe në Tetovë, Gostivar, Strugë, Novi Pazar dhe vendbanimet tjera të shqiptarëve të Jugosllavisë. Të gjitha zhdukjet ishin të qeta, të pazë, dhe ndodhnin natën, për pa u vënë re nga asnjë dëshmitar.
Një ditë prej ditësh, pak para se ta falte drekën, në portën e xha Sadikut trokiti një burrë mjekërrbardhë. Ishte Riza Boshnjaku, gjyshi i Selvijes, që kishte ardhur – përpos tjerash – ta uronte plakun që Saliu e kishte mbaruar Shkollën tetëvjeçare. Ai s’kishte njeri tjetër, pos gruas dhe mbese që një ditë do martej me djalin e Sadikut.
” Allahile, Riza, ça janë këto fjalë që janë përhapur nëpër Kosovë,” e pyeti Sadiku.
” Allahile, s’ e di, po keq i kemi punët,” ia ktheu tjetri, që më shumë blente, se shiste.
Sadiku ishte i hutuar. Ai, shyqyr Zotit, ishte mirë, se Dërzhava nuk e kishte bezdisur me ”otkup” e tatime tjera, por zhdukja e fshatarve ia kishte prishur keq gjumin e natës. Kohëve të fundit kishte dalë fjala se me zbrazjen e fshatrave merrej një shenjt i madh serb. Ai zgjohej natën dhe, në vend se t’ i hante mishërat e bukërat që ia lenin vëllezërit ortodoks, ai hynte nëpër fshatra e hante shqiptarë.
” Këta katundart e mi po thonë se vrasësi qenka Milutini,” tha ai. ” Ai po dilka natën nga Manastiri i Graçanicës dhe i hangërka shqiptarët si lugat. Mua, pra, s’ po më duket e arsyeshme kjo punë. Qysh mundet të çohet një i vdekur dhe të ushqehet me të ghallë?”
” Bezbeli mundet,” tha krushku. ” Në fshatin tim po thonë ndryshe. Atje po thonë se profeti ynë, Muhameti alejkum selam, paska vendosur të na shpëtojë nga qafirët dhe natën e i nxirka shqiptarët në një rrafshlartë të Turqisë. Ai vend qenka i bukur si xheneti.”
” Krejtsisht e mundur,” tha Sadiku. Pas asaj surprizës që i kishte ndodhur me peshkun, ai ishte i sigurtë se gjithçka ishte e mundur.
” Po edhe më e mundur është se Policia Serbe, e ndihmuar nga Ushtria Jugosllave, po hynë natën nëpër fshatra dhe, pasi po i ngarkon njerëzit nëpër kamione, po i shpie në kufi të Greqisë,” tha krushku. ” Një shoku jem, që tani jeton në Shkup, më ka njoftuar se gjysma e fshatrave të atjeshme janë boshatisur nga populli dhe pulat, rosat, delet e lopët e mbetura nëpër oborre ta kujtojnë kohën e profetit Noa, që duhej ta shpëtonte botën nga kiameti.”
Kjo ishte edhe më e mundur.
” Atëherë s’ paska mbetë tjetër rrugë, veçse të dalim nëpër male ose të ikim në Turqi,” tha Sadiku. Ai e dinte se me qindar e mijëra shqiptarë e bosnjakë, prisnin “vesikat” turke.
Ai tjetri, krushku, mbështolli dy cigare të trasha dhe njërën ia hodhi Sadikut në prehër.
” Dëgjo, vëlla”, i tha Sadikut. ”Unë jam tepër plak për t’ ia kthyer shpinën Kosovës. Më parë vdes këtu, si qenët që fshihen nëpër shkoza dhe presin egërsirat e malit, se dal në Shkup e pres vesika. Bash përkundrazi, duke qenë se s’ kam farefis pos Selvijes, dua të të pyes diçka…”
“ Hajde, hajrli qoftë,” tha Sadiku, po me zemër në fyt, se e kishte lodhur varfëria.
” Unë pata një djalë dhe ma vranë shkiet,” tha plaku. ” Sikur t’ ishte gjallë, ai, jo që s’ ikte në Turqi, por do ta falte edhe shtëpinë e vet për të qëndruar këtu. Tani që yt bir e mbaroi tetëvjeçaren, dua të di se çka mendon për martesën e të rinjëve?”
Ah, sikur ta dinte Sadik zeza!
“ Qebesa, o krushk, s’ e di,” tha ai. “ Pata qejf që djali , para se të martohej djali, ta mësonte një zanat, po këtu i thonë fshat. Sikur ta lë çirak te njëfarë Cufi, ai do mësojë diçka, por do të mbetet gjysmak. Viç hyra e viç dola, thonë këndej. Mu për këtë arsye, dua të pyes si vëllau vëllanë – mos ka ndonjë zgjidhje tjetër. Sala vërtet ka pushime, por vjeshta vjen sa hapë e mbyllë sytë.”
” Ka,” tha plaku.
” Pastë gjithmonë, o vëlla, se kohë të vështira kanë ardhur,” tha Sadiku. ” Po qysh duket ajo?”
” Shumë e mirë,” tha krushku. ” Kam një mik armen dhe ai, përpos shtëpisë së vet, ka edhe një tjetër shtëpi që e lëshon me qira. Duke qenë sa Saliu ditën do të mësoj zanat e në mbrëmje do të shkojë në shkollë, them se s’ bëhet kiameti nëse e ndanë një dhomë me ata djemt Kaçandollit, Dumnicës apo Zhablakut…”
“ S’ bëhet, qebesa.”
” Unë kam folur me të, ani erdha e po të kallëzoj,” tha krushku. “ Ai është berber me namë dhe goxha burrë i mirë. Ti s’ ke çka më dëfton se katundi është katund dhe qyteti – qytet. Dallimi midis qytetit dhe katundit është i madh. Qyteti ka rrugë, ka godina, ka hendiqe, ka shkolla dhe ka punë. Katundi ka lopë dhe badihavxhinj. Mos harro se ti s’ e ke veç Salën, po një kerr me fëmij.”
Qebesa, po. Vetëm numri i tyre mjaftonte të harronte që ishte në shtëpinë e vet. Ai zotëria donte që djali të mësonte edhe shkollë, edhe zanat. Po ç’ të keqe kishte aty? Ai vetë ishte i pashkollë. Edhe babanë e kishte patur të pashkollë. Edhe gjyshin e kish patur të pashkollë. Pse duhej që dhe fëmijët e tij të mbeten qorra?
“ A di çka,” i tha krushkut. “ Ty të lumshin këmbët që erdhe. Nëse të ka qarë zemra që s’ e dua shkollën, e ke patur gabim. Unë e di se zotrote je burrë katërqind derhemsh dhe nuk ma do të keqen. Nesër kysmet, sa të zbardhë drita, do ta pleqnoj këtë punë edhe me djalin e me gruan.”
“ Ani izën, pra, se ika,” tha krushku.
” Edhe më mirë ishte të rrije, po ti e di punën tënde,” i tha Sadiku, dukshëm i kënaqur me vizitën e Riza Boshnjakut.

3.

Njeriu që do t’ ia mësonte Salës zanatin ishte armen. Ai kishte ardhur në Kosovë përafërsisht çerek shekulli më parë, pas një masakre që kishte ndodhur në Perandorinë Osmane. Një kohë, ustai kishte jetuar në Shkup, sepse atje kishte edhe bashkatdhetarë tjerë, kishte Vardarin, dhe kishte verërat e thata të Maqedonisë. Asokohe bëhej luftë dhe askush s’ e dinte ç’ pamje do të merte Gadishulli.
Fatlumnisht, me këmbënguljen e Francës dhe Rusisë, Fuqitë e Mëdha u mblodhën bashkë dhe krijuan një mbretëri me emrin Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Si i krishterë që ishte, armeni Dikran, që atëherë jetonte në Shkup, u ftua të shkonte në Kosovë. Ai s’ kishte nevojë të ndërtonte gjë, se të gjitha do t’ ia jepte mbretëria. Kryeqyteti i Krahinës, që atëbotë qeverisej nga Cetina, ishte thuajse ishte boshatisur nga shqiptarët.
Usta Dika jetonte prapa Kullës së Sahatit. Ai fliste shumë gjuhë dhe klientët e tij i trajtonte me fisnikëri të madhe. Ishte si i gatuar për shijen e Salës, se ishte i pashëm dhe i rrebtë. Ai ishte në gjendje të mirë ekonomike, se përpos shtëpisë ku jetonte vetë, kishte dhe një përdhese, të cilën ua lente me qira atyre që ndiqnin mësimet e Gjimnazit. Edhe pse zoti Riza s’kishte thënë gjë, ”çika” Dika kishte pranuar ta mbante në shtëpi dhe, për arsye që nuk dihen mirë, gjithmonë i fliste në turqishte.
Gjatë muajve të parë, Saliu mërzitej shumë. Ai s’ kishte dalë kurrë nga fshati dhe qyteti ia kallte datën. Duke qenë se ishte fillestar dhe salloni ishte gjithmonë plot me njerëz që vinin të qetheshin, të rruheshin apo t’ i lanin flokët, ai duhej tërë kohën të ziente kafe, të lante filxhana dhe të ngrohte ujë. Dhe s’ ishin të pakët ata burra. Ata ishin tregtarë, policë, ushtarakë, profesorë të gjimnazit, nëpunës komunalë, funkcionarë të lartë shtetërorë, oficerë të Udbës, po dhe myshterinj rasti.
Ustai i priste buzëqeshur, i mbante me fjalë, por me çirakët nuk ndërronte asnjë fjalë. Saliu, që ishte pak i ngurtë, kënaqej duke dëgjuar bisedat që zhvilloheshin midis mjeshtrit dhe atyre që ”lakonin” për t’u zbukuruar. Nga qoshja ku e kishte caktuar mjeshtri, ai regjistronte çdo fjalë që thuhej brenda. Ajo më e mira me sallonin e zotit Dika ishte se aty gjithmonë flitej në tri gjuhë: serbisht, shqip dhe turqisht. Ustai ishte rritur në Kars dhe fliste një turqishte që ishte shume më e bukur se ajo e sheherllinjve të Kosovës.
Herë pas here, ustai shkonte në Shtëpinë e Armatës dhe pinte me ushtarakët jugosllavë. N’ ato raste, ai dinte të jetë goxha i vrazhdë, por kurrë individual dhe ofendues.
Një natë, deri sa ky po i bënte detyrat, ai hyri në oborr dhe, në vend se të ngjitej lart, ku rrinte e shoqja, ai qëndroi pranë shtëpisë përdhese.
” Ne japëjorsun, Sali?” e pyeti çirakun.
“ Hiçbir shej,” i tha ky, pasi kërceu nga karriga dhe e hapi derën. ” Po bëj ca deryra që na ka dhënë zoti Mumxhiu.”
” Desha ta pimë nga një kafe dhe të bisedojmë pak,” tha ai, tani në gjuhën serbishte.
” Gjithësesi, zotëri,” i tha ky. ” Të vishem apo të vij kështu si jam?”
” Eja kështu si je,” tha tjetri. ” Të pres në çardak.”
” Erdha menjëherë,” tha ky dhe, para se t’ i dilte mjeshtrit përpara, veshi një triko leshi. Ajo e mbronte nga të gjitha të kqiat.
Ai çardaku ku mjeshtri pinte cigare ishte shumë i ngjashëm me një dhomë biblioteke. Mjerisht, librat që Saliu kishte parë në Bibliotekë ishin shumë më të rreckosur.
” Keni libra të bukur,” tha çiraku, duke zënë vend përballë. Ai, gjatë kohës që po punonte si shegërt, kishte mësuar të jetë i sjellshëm dhe të bënte komplimente. ” Si lumë ju që keni lexuar gjithë këta libra. Unë i dua librat.”
” Shumica janë në gjuhën armenishte, po ka dhe në turqishte, serbishte e frengjishte. S’di nëse ke qenë në Shkup… Atje ka shumë dyqane ku shiten librat e vjetër… Dikur bleja çdo ditë, se isha beqar dhe fitoja mirë, po tani duhet t’ i shkolloj fëmijët.”
Ustai kishte dy fëmijë, një djalë e një vajzë, dhe të dy studjonin në Francë. Tani ai i foli qetë, në ton familjar, por mu në çastin që Sala do t’ i thonte se kurrë s’ kishte qenë në Shkup, ai tjetri e gurëzoi me një pyetje të shkurtër.
” A di përse të kam thirur?”
” Jo, usta, nuk e di,” tha Sala dhe ndjeu në lëkurë një shtresë të hollë akulli.
Dhe ai kishte arsye të trembej, se mjeshtri ishte i sertë. Ai mbase ishte i pakënaqur dhe donte ta kthente te shtëpia. Ashtu kishte bërë me nja dy shehërllinj nga Prizreni.
” Zotrote je shumë i ngathët në punë, ” tha tjetri. ”Kjo ngathtësi ka arsyet e veta… Ti ndoshta po mërzitesh në qytet… Ty ndoshta po të mungojnë anëtarët e familjes… Ty ndoshta nuk po të pëlqen zanati… Por cilado të jetë arsyeja, ajo nuk po më duket e mirë. A e ke të qartë përse bëhet fjalë?”
” Jo, zotëri,” tha çiraku dhe për pak s’ u shkreh në vaj. Atë ditë që ta përzente zoti Dika, ai bënte mirë të ngjitej në Xhaminë e Çarshisë dhe ta vriste veten.
” Atëherë po të dëftoj,” tha armeni plak, por tek pasi iku e shoqja që ua kish sjellë kafet. ” Mos do ta ndezësh një cigare?”
” Jo, jo. Çok teshekyr.”
” Mos qofsha gabim,” vazhdoi mjeshtri,” këto ditë bëhen katër muaj që ti ushtron në sallonin tim. Kjo kohë është e domosdoshme për t’ u njohur me natyrën e punës, ambientin, huqet e klientëve si dhe të metat e përparsitë e zanatit. Çka dua të them? Dua të them se ato dituri janë të mjaftueshme për një shaklaman që do të kalbet në fshat dhe ta mbushë barkun me fasule. Por kjo nuk mjafton për ata që donë të bëhen të dëgjuar. Unë s’ të kam folur deri tani dhe të kam lënë të mendosh vetë… Por tani që ikën katër muaj, e kam të qartë se ke ngecur në vend…”
Saliu ndjeu se si po ziente nga brënda dhe djersa po i shpërthente në ballë. Tani që ikën katër muaj, dhe ky kishte ngecur në vend, duhej t’ i mblidhte plaçkat.
” Ama usta, anlamëjorum,” belbëzoi ky.
” Dur biraz,” e urdhëroi tjetri. ” Tani po flas unë. Kur të mbaroj unë, urdhëro e fol ti. Në zanatin tonë duhet dora e sigurtë. Ti dorën e ke të sigurtë. Në zanatin tonë duhet edhe syri i mpreftë. Edhe syrin e ke të mpreftë. Por ti, Sali bej, mendjen e ke gjetiu. Kjo është një mungesë dhe, para se të të nis në fshat, do t’ i jap ca javë të lira. Çka do të thotë kjo? Kjo do të thotë se që nga java e ardhshme, ti do të dalësh nëpër qytet, do të hyjsh nëpër sallone dhe do të vjedhësh nga pak… S’ ka rëndësi çka, por do vjedhësh nga pak… Para dite do të punosh, pasdite, deri sa të vijë koha për shkollë, do të hyjsh nëpër sallone dhe, gjoja se do qethesh apo rruhesh, do të vjedhësh edhe me sy, edhe me dorë…”
Euzubilahi, minesh Shejtani raxhim… A ishte ai qafir më vete apo tallej me të? Qysh kërkonte që ky, djali i një shiptari të ndershëm, të shkonte nëpër sallone dhe të vidhte, kur atë pisllëk e ndalonin edhe feja, edhe ligji. S’ e dinte ai se shqiptarët ishin të rrebtë dhe ia prenin veshët?
Ashtu mendoi Saliu, po s’ e hapi gojën. Ai s’ e bënte miun elefant. Mendohej mirë para se të fliste.
” Më falni, por ate që kërkoni prej meje s’ e bëj dot,” tha ai.
“ Pse s’e bën, nëse mund ta di?” e pyeti tjetri.
” Sepse jam shqiptar, zotëri, ” tha Saliu. ” Nëse ka nevojë, edhe mutin ua ha me dorë, por hajdut nuk bëhem.”
” Qysh, qysh?” tha zoti Dika dhe qeshi me të madhe. Ai qëllimisht ia kishte shtruar çeshtjen gabim, por kurrë s’ e kishte marrë ndonjë përgjigje aq qesharake. Megjithate, vazhdoi me të vetën. ” Ore vëlla! A je parë ti në pasqyrë? Kush të ka thënë që je shqiptar?”
” Ata që më kanë gatuar, usta,” tha Saliu. Këtë herë i nxirë e katranosur në fytyrë.
” Ajo që ta kanë thënë është gabim,” tha armeni, gjithnjë i qeshur e miqësor në sjelljet e tij. ” Ti thua se je shqiptar, por unë s’ jam i sigurtë n’ atë punë, edhe ate, për dy shkaqe. E para: unë jam rritur në Turqi dhe e njoh historinë e saj. Ti mund të jesh shqiptar, por po ta shikosh veten në pasqyrë, do ta shohësh se fytyra jote është e ngjashme me fytyrat e çerkezëve, jezidëve, arabëve dhe evgjitëve. Mos harro se shqiptarët janë mitomanë dhe po t’ i dëgjosh përrallat e tyre, të gjithë ju dilni pasardhës të Gjergj Balshës. Ama ajo është një përrallë që ata e kanë shpikur për ta pushtuar Kosovën. E vërteta është se pas vitit 1389, kur Krishtërimi humbi betejën, në këtë mbretëri kanë hyrë të hurit e të konopit, gjegjësisht të gjithë ata që kanë qenë të gatshëm të thonë – la ilahe il Allah. Unë jam i ndërgjegjshëm se të mërzita, por dua ta shtroj një pyetje. Sikur të mos e dije se jam armen, për çka do më merje? Fol sinqerisht!..”
” Unë do t’ju merja për turk,” tha Saliu.
” Hallall, tash fole si burrat,” tha tjetri. ” Të kthehemi prapa. Ti ke qejf të bëhesh berber apo jo. Ç’ mendim ke për zanatin tënd?”
” Nuk është zanat i keq, zotëri,” tha Saliu, por tani më i pasigurtë në vete.
” Ate s’ e mohoj dot, ” tha usta Dika. ” Por ka zanate e zanate. Disa zanate janë të lehta, disa zanate janë të rënda, disa zanate janë të pastra, disa zanate janë të pista, ndërsa zanati ynë është më i miri në botë. Mba mend këte! Jemi vetëm ne, që mund të dalim para Teatrit Krahinor, ta vëmë krahërin dhe briskun në një tavolinë, dhe për një çerek ore ta nxjerrim bukën e gojës. Ate s’ e bën dot as Fadil Hoxha, as Dushan Mugosha, as ai që gjendet në krye të vendit… Pse, do të thuash? Sepse çdo burrë, qoftë ai pastrues, bej apo funkcionar i lartë politik, do ta shoh veten të bukur. Po kush mund ta zbukurojë ate, kush mund t’ ia shkurtojë flokët?”
” Vetëm berberi,” tha Saliu.
” Tash jemi në temë,” tha tjetri dhe e ndezi një cigare.” E keqja me ne është se dallojmë nga njëri tjetri. Njëri është i gjatë, tjetri është i shkurtër, por asnjëri s’ kemi aftësi të njëjta. Pikërisht për këtë arsye, që nga java tjetër, ti do të dalësh në qytet dhe do të merresh me hajni. Jo një javë e dy, por deri sa ta marrësh dëftesën. Është hajnia, pra, ajo që dikë e ngopë me bukë, ndërsa tjetrin e bën jashtzakonisht të pasur.”
Fjalët e zotit Dika s’ i bënë përshtypje të madhe. Por Saliu ishte vetëm në fazën fillestare dhe bënte mirë të dëgjonte.
” Ju paskam marrë gabim,” tha. ” Ju premtoj se kurrë s’ do t’ ua kthej fjalën.”
” Këtë herë ta fala, por herën tjetër të nis te shtëpia,” i tha tjetri dhe, pasi iu afrua fare fare afër, i foli me konfidencë. ” Mba mend fjalët e mia. Ka dy lloj hajnish. Njëra është ligjore, sepse është e shkruar në libër, tjetra është joligjore, sepse e shkërdhen gjithkush. Përpiqu ta përvetësosh atë të parën, se ajo të shpie në xhenet. Nisu nga ajo që ke afër dhe ushtro të shkosh larg. Mos harro se të gjithë berberët janë të mirë, por disa luftojnë për kafshatën e bukës, ndërsa të tjerët shkrryhen në salltanet. Unë, për shembull, falë hajnisë ligjore, kam tre sallone – ate ku punon ti, një tjetër në Graçanicë, dhe të tretin në Fushë Kosovë. Kjo do të thotë se hajduti i mençur punon me kokë. Ata tjerët, që s’punojnë me kokë, punojnë për tjerët. Mba mend rregullën, se kjo është njëra nga më të parat. Ik tani, se dua të fle.”
” Minnettarëm, usta. Iji gexheler.”
” Iji gexheler, olum.”
( vazhdon )

Shkruan: Ramadan Rexhepi