SHPËRNDAJE

 

Saliu e mbajti fjalën. Që nga mbrëmja kur usta Dika i sugjeroi të fillonte me vjedhjen e zanatit e deri sa doli përpara Komisionit Profesional, ai asnjëherë s’ ia ktheu fjalën.Dhe s’ kishte arsye të mos e degjonte mjeshtrin plaksepseai, edhe kur e qortonte, e bënte ate për të mirën e Saliut. Ustai ishte më shumë turk se turqellinjtë e Kosovës dhe sa herë që i vinte ndonjë letër nga Franca ulej e e lexonte mesy të përlotur. Ai kishte shumë kushërinj në Parisdhe ëndërronte një ditë e të shkonte e të jetonte pranë një kishe që quhej ”La basilique du Sacre Coeur.”Kaq sa i përket dëshirës së plakut.
Por para se të shkojmë tutjedhe të flasim për arsyet që ia dhanë nofkën ”babë”, duhet ta ngadalsojmë hapin dhe t’ i prekimca gjëra që deri n’ atë kohë s’ i kishte bërë asnjë floktari rëndomtë.
Gjatë kohës që Salaendej nëpër sallone dhe vidhte ndonjë të fshehtë mbi prerjen e flokut, Kosova përjetonte ditë të vështira.Me përjashtim të evgjitëve, që ditë për ditë zinin postet e tyre përballë Këshillit Krahinor, edhe ate, gjatë kohë para se të shkonin profesorët e Normales në punë, shumica e banorëve tjerë ishin badihavxhinj. Ata kishin të drejtë të bridhnin rrugëve, të huazonin ndonjë libër në Bibliotekën e Qytetit apo të shkonin në Byronë e Punës por atje, në vend se të gjenin punë, e gjenin Policinë Speciale që aty për aty i hipte në kamione dhe i dërgonte në akcione vullnetare. Të gjithë ata që provonin të iknin, lidheshin për duarsh e këmbësh dhe dënoheshin nëepër burgjet e Serbisë.
Pak nga pak dhe burgjet e Jugosllavisë u mbushën meshqiptarë të rinj, kurse prindërit e tyre duronin për bukë. Varfëria ishte aq e madhe, saqë shumë vajza të reja e shisnin nderin e tyre.Shqiptarët filluan t’i braktisinarat, livadhet,vreshtat e kopshtijet e tyre dhe të dilnin në Shkup. Atje mbushnin letrat se gjoja ishin turq dhe, me t’ i marrë vizat, iknin nga vendlindja e tyre.
Pikërisht në këto rrethana u martua Sali Baba. Ai s’ bëri ndonjë dasmë të madhe, por me ndihmën e gjyshit të Selvies, nuses së tij, e bleu një karrakatinë pranë xhamisë së Llapit. Shtëpia ishte e vogël, tridhomëshe, por oborri ishte i madh e i përshtatshëm për të mbjellë zarzavate të ndryshme. Pak muaj më vonë, pasi i punësoi njërin nga djemt tjerë, edhe baci Sadik e shiti shtëpinë dhe bashk menënën e Salës u dynd në “shehër”.
Drama që luhej në kryeqytet la mbresa të thella në shpirtin e Saliut të ri. Ai sapo ishte martuar dhe rroga që nxirte ishte e vogël. Megjithate, hallet e përditshme s’ e pengonin që ta merte ndonjë hallexhi dhe t’ ia jepte një kafshatë buke. Ai, bile, shkonte aq larg, saqë – here pas here – edhe e vidhte ndonjë qindshe për ta ndihmuar ndonjë varfanjak.Pa sa për ata që s’ kishin pare ta paguanin qethjen, Sala s’mërzitej fare. Për dallim nga tjerët, ai mendjen e kishte top dhe, falë memorjes se tij,punën e bënte mirë dhe, në të njejtën kohë, regjistronte çdo gjë që thuehej në sallon. Edhe pse usta Dika ngulte këmbë të jetë ”kurnaz”, gjegjësisht dorështrënguar,Saliu bënte të kundërtën dhegjithnjë ishte i buzëqeshur.
Një mbrëmje, deri sa po bëhej gati të ikte në shtëpi, ustai e njoftoi se donte të bisedonte me të, po – jo me derë të hapur. Ky ishte sinjal që ai kishte diçka ”shumë të rëndësishme” dhe Saliu duhej t’ i piqte dy kafe: një për vete, dhe një për mjeshtrin.
Saliu i poqi kafet dhe zuri vend përballë ustait.Duhej t’ ishte diçka e rëndësishme, se ustai rrinte i mentuar dhe, në vend se t’ i fliste turqisht, i foli serbisht.
” Kafenua bëra mesatare, se kam frikë për tensionin e gjakut, ” tha Saliu.
” Të mirë e paske bërë,” tha tjetri, duke e prekur me një shikim të ngulmtë.” Pikërisht për këtë arsye do ta shtroj një pyetje të lehtë, por pres përgjegje të sinqertë.”
” Ju jeni prindi im i dytë dhe nëse ju gënjej juve, gënjej vetveten,” tha Saliu.
” Ashtu qoftë,”ia ktheu plaku dhe vazhdoi. ” Kam vënë re se ti, pa marrë parasysh ato që t’ i kam thënë, mbahesh mirë me këta bythëcullakët e racës tënde. Kjo më ka nxitur shpesh herë të mentoj mbi ardhmërinë tënde. Një fjalë e urtë thotë se – ai që vjedh shtëpinë e vet, s’ i bën mirë askujt.Ti nuk po më vjedh mua, se unë kam tre sallone, por vetëveten. A mund të di pse po e flliq dorën dhe po u jep atyre që s’ e meritojnë?Po e bën nga keqardhja, dashuria apo një arsye tjetër?”
” Një arsye tjetër, zotëri,” i tha Saliu. Dhe vazhdoi. ” Nëse i përjashtojmë të tjerat – e këtu e kam fjalën për paratë që marrim nga klientët – detyra ime është ta ruaj emrin tuaj të pastër. Ju jeni më plak se unë dhe e dini që njerëzit herë kanë, herë s’ kanë. Duke ndjekur këtë parim, përpiqem çdo ditë t’ i trajtoj të gjithë njësoj, si të pasurit, ashtu dhe të varfërit, dhe të mos bëhem shkas që ata të shkojnë te një berber tjetër, kur mundet të sjellin edhe myshterinj tjerë te ne. Kështu mendoj unë, po kjo s’ do të thotë se kam të drejtë.”
” Përgjigje me vend, “ thamjeshtri. ” A do të thotë kjo se zotrote ndien dhembje për hallet e tyre?”
Gjithsesi që ndiente. Por Saliu nxiu në surrat dhe për pak s’ ia dha të qarit. Ustai donte prova të forta.
” Gjithësesi që ndiej, zotëri,” tha ai dhe ndjeu një grutkë toke në fyt.” Unë, ç’ është e drejta, ndiej keqardhje që ata, pa marrë parasysh se cilën gjuhë e flasin, s’ kanë mundësi ta nxjerrin kafshatën e bukës.Megjithate, zanati që kam zgjedhur nuk më lejon të durojvetë dhe t’ iushqej dembelët.Kaq e thjeshtë është puna.”
Ai tjetri e pa me sy të dyshimtë.
” Kjo që thua – parimisht – është e drejtë, por as ata s’ janë fajtorë që regjimi s’ iu jep punë.”
” Ate ua thash edhe vetë,” e pranoi çiraku.” Megjithate, një fjalë e urtë popullore thotë se – aty ku hynë varfëria nëpër derë, dashuria ikën nëpër dritare.Unë ndiej keqardhje për hallet e tyre, por brisku që mbaj në dorë më thotë t’ i dua më shumë ata që ma mbushin dorën mebakshish.”
” Fjalën e ke për pushtetarët,” shtoiDika.
” Po, zotëri, nëse ajo fjala juaj përfshin policët, skojevcat, gazetarët, profesorët dhe funkcionarët e lartë.Siç e dini, midis Xhamisë së Llapit dhe Shtëpisë së Armatës, janë edhe tre katër sallonte tjerë, por shumica e qytetarëve qethen te ne.”
Ustai dukej i largët, i papranishëm.
” A s’ ka rrezik që, duke i trajtuar të gjithë njësoj, ne po i përzëmë pushtetarët?” e pyeti ai.
” Ate s’ e di, zotëri,” tha Sala.” Aq më tepër që s’ e kam të qartë ku doni të dilni?!”
Ustai Dika s’ kishte të ngutur dhe, për t’ i dhënë Saliut shenjë se donte muhabet, brofi në këmbë dhe nxori shishen e konjakut.Ai s’ pinte tjetër pos konjakut francez.
“ Njeriu është qenie e ndërlikuar,” tha.“ Unë kam patur shumë çirakë dhe rrallë here see kam vrarë kokën mbi jetën e tyre. Çuditërisht, tani që do të ikësh, kurreshtja po më nxitë të di – se si do vete puna jote. Unë kam qenë përafërsisht sa ti kurerdha në këtë qoshe të botësdhe ja ku po e përfundoj, në një diktaturë që s’ është veçse bizgë e Rusisë Bolshevike…”
Çiraku s’ tha gjë.Ai dinte shumë mbi vuajtjet e plakut, por kurrë s’ ia kishte shtruar ndonjë pyetje personale. Tani që ustai fliste vetë për rininë e tij,ky mori guxim dhe e pyeti për diçka që ishte më shumë se personale.
“ Unë jam fshatar, usta, dhe s’ kam patur kohë të lexoj, porzotiVehap më ka thënë se armenët kanë republikën e tyre. Une s’ e kam të qartë, pse doni të vdisni në Francë, kur mund të vdisni nëRepublikën e Armenisë?”
Ai tjetri qeshi me pikëllim dhe ndezinjë cigare.
“ Pyetje e mirë,” tha.” Po ti, pse s’pe merr babanë e të shkosh në Shqiperi?”
” Punë që s’ bëhet,” tha Sala.” Ta kalosh kufirin shqiptaro – jugosllav është të luash me kokë.Ka provuar një kushëri i joni, por e kanë vrarë. Ata s’ donë të dinë për neve.”
” Atë fat ka patur edhe populli im,” tha plaku, duke shtuar se Armenia qeverisej nga komunistët.” Tani si thua? Armeninë e qeverisin komunistët armenë, Albaninë komunistët shqiptarë, Jugosllavinë komunistët serbë.Cili është dallimi midis këtyre që plaçkitin vendet e tyre dhe mafiozëve amerikanë që plaçkitin dyqanxhinjtë e ngratë?”
” Të them të drejtën, nuk e di,” tha Saliu.” Unë i di ato që m’i kanë mësuar në shkollë.Megjithate, mendja ma thotë se komunistët tanë, përderisa janë heronj, gjeneralë e ministra,nuk mundet të jenë mafiozë e kriminelë. Përndryshe, dërzhava do t’iarrestonte të gjithë me rend dhe ata do kalbeshin në burg.”
” Përralla,” tha plaku. ” Dallimi midis këtyre që shkojnë e vijnë nga Këshilli Krahinor dhe atyre të Koza Nostrës është poaq i hollë sa dhe lëvorja e qepës. Lucky Luciano e Al Kapone e kanë Koza Nostrën, këta e kanë Skojin.Bash përkundrazi, komunistët armenë e shqiptarë e jugosllavë janë më të forte. Pse, do të thuash.Sepse mafiozët e vrasin njëri tjetrin, kurse këta e bëjnë të kundërtën.Ky është kodi i tyre, parulla e tyre… Bashkimi bën fuqinë… Mafiozët vriten e priten, ndërsa këta jetojnë deri sa mbushin njëqind vjet dhe, kur vdesin, populli i përcjell me flamuj, fjalime e batare të pushkëve…”
Saliu provoi të thonte diçka, se kishte dëgjuar shumë gjëra, por befas ndërroi mendje dhe e qepi gojën. Ajo që deshti të thonte s’ ishte e papërshtatshme.
” Këto që m’ i thatë s’ i kam dëgjuar në shkollë,” tha pastaj.” Po edhe sikur t’ i kisha dëgjuar, nuk do t’ ia thoshja kujt, se janë gjëra që s’thuhen me zë të lartë. Ju, për shembull, jeni njeri i ndershëm.Me dijeni time, kurrë s’ keni bërë diçka joligjore. Megjithate, para se të flisnit me mua, më thatë ta mbyll derën. Pyes veten – pse?Dhe çka fshihet prapa frikësqë i ka bërë njerëzit lepuj. Askush nuk flet hapur, me zë të natyrshëm…”
Ai tjetri e ndezi një cigare.
” Se çka fshihet prapa frikës tjerëve, nuk e di,” tha plaku duke u ulur aty ku ishte.” Unë e di se prapa frikës time fshihet dhuna, gjegjësisht krimi, që mund të jetë individual e klasor. Dhunanuk ka lindur dje ose gjatë Luftës së Dytë Botërore, por memijëra vjet para Jezu Krishtit. Ajo nuk ka të bëjë me përkatësinë kombëtare, siç mendon ti, por me seleksionimin e natyrshëm, me gjenet, me instiktet…”
Ai fliste, Saliu e dëgjonte si viç.
“ Kjo puna e instinkteve nuk po më hyn në kokë,” tha ai pastaj.” Megjithate, kur thoni se dhuna s’ ka të bëjë me përkatsinë kombtare, gaboni. Ju e dini mirë se burgjet e Kosovës dhe Serbisë janë plot me shqiptarë.”
Ai tjetri i shtrembëroi buzët.
” Ka dhe serbë, kroatë, sllovenë,”tha.” Por për ta kuptuar dhunën ashtu siç është, pa brekë fare,duhet të shkojmë prapa dhe ta studjojmë evolucionin.Mba mend! Ne, pa marrë parasysh çka jemi sot, melikuidimin e kundërshtarëve, nga qeniet e privilegjuara të Zotit,jemi shndërruarnë peshq e në hardhje dhe ushqehemi me mishrat e njeri tjetrit.Ka gjasa që kjo babëzi do të shuhet pak, të paktën sa të jetë gjallë Preidenti Jozha, por ”shteti” që ka ngritr ai, pas vdekjes së tij, do të shndërrohet në kasaphane.”
Tani që plaku fliste shkaraz, me rrotulla, Saliu e ndjeu veten të hutuar. Ai njeri i huaj, që e fliste turqishten më mirë se turqellinjtë, dhe ditë për ditë vishej sikur do shkonte në dasëm, donte ta përgadiste për diçka, por ky s’ ishte në gjendje ta ndiqte. E vetmja fjalë që iu ngjit në tru ishte emri i Jozhës, që n’ atë orë – shyqyr Zotit – ishte shëndoshë e mirë dhe gjendej në Indi.
” S’ e kam të qartë pse duhet të bëhet kasaphane,” pyeti Saliu.
” Sepse ajo është epaevitueshme,” tha ustai. ” Ajo ndodhëçdo shekull dhe vjenpër pa na pyetur fare.Sëpari vjen me vetëtima e murmurima, pastaj me borë e me shi, deri sa fusha të bëhet detë dhe deti oqean. Këtë herë treva e parë që do ta përjetojë atë ngjarje të frikshme do jetë Kosova, pastaj vijnë trevat tjera.”
Çka djallin donte të thonte, vallë?
” Mos doni të thoni se edhe këtu do të ketë vrasje etrazira, si ato në Algjeri?” e pyeti ky.
” Krejtësisht e mundshme,” tha plaku.” Ato vijnë me vetëtima e shkreptima, pastaj kalojnë në demonstrata, gaz lotësjellës, arrestime, tortura e dënime të rënda.”
Kjo s’ ishte e këndshme.Aq më tepër që Saliu kishte blerë një truall, por gjithnjë jetonte më keq se në fshat. Me nënë e babë e dyvëllezër në shtëpi.
“ Si lum ju që do t’ ikni në Francë,” tha pastaj.“ Çabën një berber që sapo është martuar dhe hala s’ e ka dhënë provimin professional? Fjalët tuaja po ma kallin datën.”
Zoti Dika e pa me një shkujdesje të akullt.Sytë e tij ishin të qetë, fytyra e tij e sheshtë, ngjyrë pëllumbi, dhe zëri i tij i qetë.Shumë i qetë.
” Vërtet, ça bën një berber si ti, që sapo është martuar, ka blerë një truall dhe pak më vonë do bëhet i pavarur?” Sytë e mjeshtrit, që gjithnjë ishin të qetë e të patrazuar, e gozhduan në vend.
” Hiçbir fikrim yok,” tha Saliu.
Ai tjetri e pa me sy kritikë.
” Qysh është e mundur?” tha ai.“Kaq pak paske mësuar këtu?”
“ S’ e di, zotëri. S’ e kam dhënë provimin.”
Ai tjetri e kruajti kokën dhe heshti gjatë kohë.Ashtu bënte kur kridhej në mendime.
” Po më dëshpëron,”i tha Saliut.“ Nëse ankohesh edhe ti, ça do thonë tjerët? Ti sapo je martuar, ke blerë një truall dhe shumë shpejt do bëhesh i pavarur.Vetëm kjo – që je martuar dhe ke një grua të shtëpia – është angazhim i madh. Pse do të thuash? Sepse gruaja që ke marrë ti nuk është e begatë si ne, meshkujt. Ne mund ta lëmë me barrë cilëndo femër që navjen në krevat. Gruaja yte bën vetëm një vezë në muaj dhe nëse ti nuki rri gati, ajo mbetet barkthatë. Punë e madhe, do të thuash…Gabim…Punë e panevojshme, duhet të thuash. Se ajo që pret një muaj, dy muaj e tre muaj, një ditë mërzitet dhe huazon vezat e një tjetri… Ajo s’ e bën ate se do të të lëndojë, të fyej apo të hakmerret, por sepse ndjek instiktet që ka trashguar nga të parët e saj.Ashtu si duam të hamë bukë e të pimë ujë, ne duam t’ i bashkojmë vezat dhe të shumëzohemi. Këte sjellje s’ e kam shpikur unë, por e kemi trashguar nga të parët, pa të cilët nuk do t’ ishim gjallë. Mos harro se – është detyra joteqë, duke qethur koka e duke rruajtur mjekrra, ta furnizosh me ushqim, veshmbathje, ujë të ngrohtë e një ambient ku mund të pllenohet. A jam i qartë tani?”
” Po, zotëri, shumë i qartë,” i tha Saliu.
Ustai s’ ishte i kënaqur me “pohin” e tij, por vazhdoi.
” Tani që mësove detyrat e burrit të sapomartuar, do më dëftosh diçka tjetër.Çka jam unë në këtë sallon: ndërmarrës i pavarur, punëtor i Kryqit të Kuq apo nëpunës qeveritar?
” Ju jeni ndërmarrës i pavarur, zotëri. Tek se keni ndërmarrjen tuaj dhe punoni vetëm për vetveten, ju jeni ndërmarrës i pavarur,” tha Saliu.
” Çka do të thotë kjo,” insistoi mjeshtri.” A kam unë farë obligimesh faktike apo morale?”
Ai tjetri e tundi kokën me buzë të qepura.
” Nuk e di, zotëri.Arsyeja e shëndoshë më thotë se, si ndërmarrës i pavarur, keni obligime vetëm ndaj familjes së ngushtë. Megjithate, shumë kush nuk do të pajtohej me mua.I pari është zoti Vehap.Ai thotë se të gjithë ne, punëtorë, zanatllinj, arsimtarë e profesorë, kemi obligime kundrejt popullit, pasiqë një popull që nuk ndihmohet, ngec në vend.”
Mjeshtri shikoi orën.Ajo po shkonte shtatë dhe përtej dritares së mbyllur u dëgjuan hapa.Bënte ftohtë përjashta po njerëzia s’ dorëzoheshin, bënn në korzo.
“ Ato që thotë Vehapi janë dëngla,” tha plaku. “ Ç’ është e drejta, të gjithë ata që hyjnë e dalin nga godina e Këshillit Krahinor, popullin e trajtojnë si lopë. Dhe mirëia bëjnë, se nuk jam unë që po dal e po shqyej gurmazin… “Jetën e japim, Trieshtën s’ e japim”… “Jetën e japim, trieshtën s’ e japim”… Ashtu po thërret populli… Tani që ka ardhur koha të ndahemi, dua ta jap një këshillë shoqërore. Çkado të ndodhë në jetën tënde, kurrë mos harro se zotrote – në dorë të parë – je afarist dhe afaristi s’ punon me duar, por me kokë. Me duar punojnë budallenjtë.Tani ika…”
” Natën e mirë, usta.”

5.

Pak para muajit shtator, Saliu u bë ndërmarrës i pavarur. Ai e hapi një sallon, e veshi me qilim të gjelbër dhe, në vitrinën që ia kishte falur usta Dika,i radhiti të gjitha livandot që kishte kursyer si çirak.E mira me atë lokal ishte se gjendej në hyrje të rrugës Ramiz Sadiku dhemyshterinjtë e tij ishin studentët e varfër, të cilët, herë pas here s’ kishin të holla për t’ i shkurtuar flokët.
Ai kurrë s’ e kishte marrë me mend ngazëllimin e të qenit njeri i lirë, i pavarur.Edhe pse ustai ishte njeri i mirë, Saliu, përderisa mësonte zanat, ishte duarlidhur. Ai duhej të jetë i sjellshëm, i qytetëruar dhe besnik. Tani që zoti Dika kishte ikur në Francë, Sala ishte vetë zot, vetë shkop,dhe askushs’e mësonte kur duhej ta hapte apo ta mbyllte sallonine tij dhe çfarë qëndrimi duhej të mbante lidhur me gjërat që shqyrtoheshin brenda.Bash përkundrazi, ai ishte shumë i sjellshëm me studentët e varfër, të cilët Sala i qethte ”me rabush” dhe i quante vëllezër.
Ç’ është e drejta, ai tek tani mësonte gjëra të reja dhe ishte i sigurtë se ato që mësonte do t’ i hynin në punë. Ai ishte i qeshur, i prerë, dhe tërë kohën iu përmbahej mësimeve që kishte marrë nga mjeshtri. Dikur mendonte se salloni ishte vend për t’ i qethur dhe zbukuruar njerëzit; tani e dinte se salloni ishte një vend ku mbilleshin informatat dhe lulëzonin thashethemet. Salloni ishte gjelltore, kafene dhe universitet, ku njerëzit s’ vinin vetëm për t’ u qethur, por edhe për të bërë njëfarë terapie që ua lehtësonte shpirtin. Duke pritur që ”baba”t’ ua shkurtonte flokët, ata pëshpërisninme njëri tjetrin, kuvendonin,shkëmbenin mendime, debatonin, mirnin informatadhe ndërronin informata për ato që ndodhnin në vend.
Sala ishte si veshka në dhjamë. Falë kësaj metodike,aie riparoi shtëpinë e vjetër,e fejoi njërin nga vëllezërit e tij dhe, me ndihmën e një ”buxhovani” që punonte në KëshillinKrahinor, ia nxori tjetrit një bursë për ta ndjekur Shkollën Bujqësore.
Thuaj çka të duash, por ustai e kish patur fjalën për një përvojë që duhej mbledhur si gruri në thes dhe duhej sistemuar sipas disa shenjave që ky vetë duhej t’i kuptonte. Ai s’ i kishte folur kot mbi instinktet, të cilët më shumë binin në sy të kafshët se te ne, njerëzit, por ishin të pranishme në organizmin tonë. Te kafshët ishin më të fortë, te ne jo dhe aq, por gjithnjë të fuqishëm. Edhe pse të parët tonë qenë ndarë herët nga kafshët, ne jemi gjithnjë të varur nga disa sjelljetë ndërlikuara, të cilat pushojnë me vite dhe aktivizohen kur s’ e presim fare.Falë atyre, ne largohemi nga mesi i rrugës, zëmë shkopin për t’ u mbrojtur nga qenët, hamë bukë për të mos vdekur nga uria dhe gaxhumitemi me gratë tona që të mos vdesim pa trashigimtarë.Atë çast që e shohim pisk, në trurin tonë ndizet një llambë urgjente dhe instinktet e marrin trurin në dorë. Që nga ai çast bëjmë veprime të cilat, në rastet e zakonshme, do na dukeshin të paarsyeshme.
Saliu ishte si ngjala. Falë këshillave të usta Dikës dhe gatishmërisë për t’ i pritur myshterinjtë me fjalë të mira, ai filloi të thente pare. Salloni i tij ishte gjithmonë plot.
Ça s’ flitej larg sallonit të Sali Babës. Ca thoshin se ate e kishte blerë zoti Riza, gjyshi i Selvijes. Ca të tjerë shkonin edhe më larg dhe thonin se salloni s’ e kishte blerë zoti Riza, por një organizatë që punonte për bashkimin e shqiptarëve. Fatumnisht, të gjitha ishin gënjeshtra. Bash përkundrazi, Salado duronte për buke sikur t’ ishte më pak i kujdesshëm meparatëqë fitonte me punë, por ai e dinte se vetëm paraja e kthen ujin përpjetë dhe ia hapë derën e xhenetit. Vetëm paraja shkon te paraja dhe ta rritë namin. Vetëm paraja të bën mik meDreqin dhe Dërzhavën. Ndërkaq, gjatë kësaj kohe ai arriti të depërtonte në brumin e një sekreti që armeni plak e kishte pasë lexuar mbrapsht.
Sa herë që binte fjala për shqiptarët, usta Dika, që shtirej më i mençur se ky, thonte se janë lopë të vërteta.Ata gjithmonë i fajsonin serbët për varfërinë e tyre, por kjo ishte për ta arsyetuar qyqarllëkun e tyre mendor. Në të vërtetë, ata ishin të mefshët dhe s’ kishin ambicje më të mëdha se të hanin, të pinin dhe të bënin qejfe me gratë.
Kjo s’ ishte aspak e vërtetë. Perkundrazi, shqiptarët, si të varfërit, ashtu dhe të pasurit, shumë më shumë e donin lirinë se samirëqenien e qelbur jugosllave. Ata njëmend ishin frikacakë, se i ndiqte Policia, Seksioni i Brendshëm e bashkpunëtorët e tyre shqiptarë por, edhe n’ ato kushte, vazhdonin ta sfidonin “dërzhavën”.Më shumë e donin lirinë se sarobërinë. Kishte, madje, në mesin e tyre djem që mund të fitonin edhe dhjetë fish, njëzet fish, më shumë se Saliu, por preferonin të rrojnë krenarëdhe të mos ia zgjatin dorën dushmanit.
Qysh e zbërtheu, vallë, atë të të fshehtë?Vërtet ishte ustai aq i trashë apo jeta e kishte mësuar të shtirej kokëdush? Ate do ta mësonte Saliu më vonë, kur drejtoria do ta përjashtonte vëllanë e tij nga Shkolla Bujqesore.
Papandehur ndodhën “demonstratat”. Ato demonstrata nuk ishin kushedi sa të mëdha, por Radioja Lokale dhe gazetat i quajtën ”demonstrata”dhe i përshkruajtën si armiqësore dhe të rrezikshme për popujt jugosllavë. Për të qenë e keqja më e madhe, ca nga pjesmarrësit e demonstrative ishin ishin myshterinj të tij.Ai vet, me dorën e vet, ua kishte shkurtuar flokët.
Çuditërisht, askend s’ e befasoi guximi i të rinjëve shqiptarë.Ata kishin dalë në qendër të kryeqytetit dhe kishin kërkuar flamur,shkolla të larta e të drejta njerëzore. Policia i kishte arrestuar në vend dhe, pa kaluar muaji, ata morën dënimet e tyre. Sipas rregullit, pas daljes së tyre nga burgu, populli duhej t’ iu shmangej, të mos ua jepte dorën dhe të mos iu fliste fare, se ata ishin armiq të “dërzhavës”, por ndodhi e kundërta. Ata jo vetëm që dilnin në korzo por vinin rregullisht në sallonin e “babës” dhe zhvillonin debate me udbashët shqiptarë. N’ anën tjetër,myshterinjtë tjerë i përqafonin me respekt të madh, i qerasnin me cigare, madje njërit prej tyre ia kushtuan edhe një këngë.
Kjo i dha Saliut rast të kuptonte se shqiptarët nuk ishin aq të plogët e frikacakë.Por as ai s’ ishte më pak guximtar dhe duhej ta shfrytëzonte situatën.Ai, fundi i fundit, ishte ndërmarrës dhe duhej të punonte me kokë. Ata tjerët, që ishin më të trashë, duhej të merreshin me gërshërë, ndërsa Sala duhej të kalonte në veprim.
Mu në këto rrethana, kur po kërkonte shtigje të pashkelura më parë, rrugën ia preu Irfetja, një kushërirë e të shoqes, që jetonte në Danimarkë. Ajo ishte rritur në Tetovë, në një lagje shqiptare, dhe kish patur fatin të martohej me një ëmbëltor nga Sharri.Në fillim, deri sa s’ e zotëronte zanatin, Maksuti i saj punonte në Slloveni, por me t’ u hapur kufiri, e kishte gjetur një pasaportë dhe kishte ikur për në Gjermani dhe nga Gjermania në Danimarkë.Tani ai punonte si privat dhe fitonte dhjetë fish meshumë se kolegët jugosllavë. Por atje kishte edhe shumë shqiptarë që s’ e preknin punën me dorë fare. Ata ishin azilantë dhe, atë çast që mernin letrat, paraqiteshin në një zyrë që quhej Sociale dhe ajo ua caktonte “rrogën” mujore dhe u jepte banesa falë.
Pikërisht kjo – që zotrote të shkosh në një vend dhe organet e atij vendi të të japin rrogë falas ishte – e pabesueshme. Por edhe më mirë ishte nëse hyje nja dy tre muaj në burg dhe merje letra me vedi. S’ kishte nevojë ta merje aktgjykimin. Mjaftonte një faqe e aktgjykimit ku dukej emri dhe mbiemri yt.
Kështu zuri fill ideja e Sali Babës që ta thente zadrugën e fshatit Pushtjan dhe pastaj të merte një dënim të shkurtër gjyqësor. Kjo do ta shtronte terrenin për t’ u kualifikuar si ”armik” i rregjimit jugosllav. Njëherit, burgu do ta paiste me një përvojë të re dhe e cila mund ti hynte ne punë.Mjerisht, Saliu s’ guxonte të bënte ndonjë shkelje të rëndë, se mund të merte ndonjë dënim të rëndë dhe të mbetej përgjithmonë burgun e Pozharevcit. Krimi duhej të ishte fare fare i vogël dhe parëndësishëm.
Mos qofsha gabim, lidhur me vendimin e Saliut që ta thente një shitore fshati, edhe ate, vetëm e vetëm për t’ u kualifikuar si ”armik” i pushtetit jugosllav, e kemi cekur më parë. E kemi cekur poashtu se Saliu, për të rëne sa me shpejt në thonjt e Policisë, mallin e vjedhur nuk e nxori në Pejë apo Gjilan, por në Leskoc, sepse kishte shpresa qëpasi të nxirej në Gjykatën Themelore, denimin do ta vuante në Slloveni dhe askush s’ do merte vesh mbi ”krimin” e tij. Por Gjykata Themelore e dënoi me gjashtë muaj burg dhe vendosi ta dërgonte në Kosovë, edhe ate, mu në burgun e Gjurakocit.

6.

Pak ditë para se ta nisnin për në Kosovë, policët serbë, në shenjë solidariteti e dashurie që ushqenin për shqiptarët, ia dhanë Saliut nja tri okë qytek dhe e hipën në një makinë që – në gjuhën zyrtare – quhej ”marica”.
Por ”baba” s’ ishte i dëshpëruar. Përkundrazi, gjatë kohës që policët e kishin mbajtur në hetime, e kishin rrahur nga pak, e kishin shqelmuar pak më shumë, ai e kishte kuptuar se edhe robëria ishte një shkollë e lartë. Ajo, madje, kishte më shumë kuadro se Gjinazi Real: policë që dhunonin gra, avokatë që s’ ngopeshin me ryshfete, politikanë që flenin si lepujt, shvercerë që shisnin zhivë, poetë që shkruanin vjersha, pianecë që e shanin vetqeverisjen proletare, po dhe politikanë që deri dje kishin qenë të mëdhenj e pastaj ishin bërë të vegjël. Këta të fundit do t’ i lenin Saliut përshtypje të madhe, se ishin të qetë dhe s’ donin të kenë punë me kriminelët.
Ashtu veproi dhe ai. Ndonëse shumica e të burgosurve ishin shqiptarë, ai s’ e hapi gojën nja dy tri javë dhe hynte e dilte nga qelia pa folë shumë mbi veten. Ai i vështronte vëllezërit e tij shqiptarë, i dëgjonte, por nuk ngatrrohej në punët e tyre. Duke parë se shumica ishin të dënuar për krime të vogla, ai filloi kadalë dale të hapej me ndonjërin prej tyre dhe, kur e pyesnin përse ishte i dënuar, u pëshpëriste me zë të qetë – për politikë.
” Kishin marrë vesh se doja ta vrisja atë të Madhin dhe, para se të vinte ai në Kosovë, më rrasën në burg. Ça t’ i bëjsh Dreqit që te shtëpa ma gjetën një pushkë e më dolën telashe. ”
Ajo gjëmë, për të cilën të burgosurit s’ kishte haber, ia rriti famën goxha shumë te të burgosurit politikë. Ata më pleqët, që ishin dënuar për veprimtari armiqsore e përshëndetnin me kokë,ata më të rinjtë, që s’ kishin bërë veçse shkelje ligjore, e qerasnin me cigare. Tek tani, që kishte rënë në fund të pusit, ai filloi ta kuptonte karakterin e vërtetë të vëllezërve të tij: ata më të vjetrit, që ishin të burgosur politikë, rrinin të heshtur; këta tjerët, që ishin marrë me vjedhje, ishin më llafazanë e më zemërbutë.
Tani Sali ”baba” sillej si politikan. Sa herë që vinte Selvia për ta parë – e ajo vinte me gjyshin e saj, zotin Riza, i sillte molla, dardha, ftonj, djath kaçkavall e gurabija të freskëta. Ai s’ i prekte ato me dorë pa u konsultuar me Iljaz Çunpallën, që kish filluar t’ i rrinte se agjutant. Tak pasi vinte Lazi, fillonte ndarja e paketës në pjesë të barabarta. Të gjithë duhej ta shihnin që ”Baba” ishte burrë i mirë dhe s’ kishte hyrë në luftë me dërzhavën për interesat e tij, por për interesat e të gjithë shqiptarëve.Edhe pse baci Sadik, sipas marrëveshjes, nuk donte t’ ia shihte sytë, Saliu s’ i ankohej askujt. Me atë zemër të bardhë që kishte, me atë dashuri që ushqente për të burgosurit shqiptarë, dhe me ato vizione që kishte për të ardhmen, terreni ishte i gatshëm për fazën e dytë të veprimtarisë.
Koha ecte shpejt dhe afati për të dalë nga burgu po afrohej.Pak ditë para se të ikte nga Gjurakoci, Saliu, në prezencën e Laz Çumpallës, filloi të kuvendonte me secilin prej atyre që kishin marrë dënime të lehta dhe t’ i këshillonte që – edhe pasi të dilnin nga burgu – të mbanin lidhje me njëri tjetrin. Duke qënë se ”dërzhava” s’ kishte qëllime tjera pos ta plaçkiste Kosovën deri në asht, nuk ishte krim që kosovarët ta vidhnin e ta luftonin. Dërzhava kishte një arsenal të madh në Krahinën Autonome – shitore, motopompa, kooperativa bujqësore, fabrika të verës, menza të punëtorëve, hotele, restorante e xeherore dhe ata,me të dalë nga burgu, duhej t’ i plaçkitnin e t’ i dëmtonin ato. Kuptohet vetvetiu që dhe vjedhjet duheshin bërë me marifet. Ata vetë duhej të jenë të paprekur, ndërsa fajet t’ u mbeten besnikëve të shokut Jozho. Ata pijanecë e hyzmeqarë të Serbisë s’ guxonin të kursehen nga grackat e forcave revolucionare.
Atë ditë që Sala do të dilte nga burgu, kishte ardhur vetëm e shoqja, Selvia. Ajo kishte veshur një pardesy ngjyrë pëllumbi dhe e priste mefytyrë të qeshur. Kjo ishte krejtësisht e natyrshme, sepse pas gjashtë muajve që s’ kishin fjetur bashkë, ajo kishte mallë të shihen pa prezencën e Riza Boshnjakut.Ajo e përqafoi, e puthi dhe, pasi e zuri për krahu, e luti të ecnin pak kuturu, pa e ditur se ku po shkonin. Kishin nevojë të kuvendonin me njëri tjetrin, në katër sy…
Pasi bënë nja njëzet minuta rrugë dhe e lanë burgun prapa shpine, ajo ia zgjati një zarf me një adresë të çuditshme.
” Ç’ është kjo?” e pyeti Saliu.
Ajo e pa me sy të djallëzuar dhe i tha:
” Kjo është adresa e asaj kushërirës teme. Si të jetë kysmet, edhe ne do t’ shkojmë n’ atë vend, sepse Irfetja po ma kallxon të mirë. Çka dreqin të bëjmë këtu, kur atje edhe qentë jetokan më mirë se ne?! I marim fëmijët e ja lagim, se nafaka nuk vjen vetë. Nafakën duhet ta kërkojmë, qoftë edhe në fund të botës.”
” Mirë e ke, po për atë punë duhen pasaportat,” i tha ky.
Ajo po e shikonte gjithnjë me sy të qeshur, shenjë kjo se Saliu po mërzitej kot nasikot.
” Sa ta kemi gjyshin, mirë i kemi hallet, po as ai s’ është i pavdekshëm”, tha Selvia.
( vazhdon )

Shkruan: Ramadan Rexhepi