SHPËRNDAJE

 

Selvia kishte shumë ëndrra. Njëra prej tyre ishte të shkonte në Danimarkë, ku jetonte kushërira e saj,paçka se ajo punë s’ bëhej brenda natës.Është e vërtetë se shumë shqiptarë e kishin gjetur rrugën deri në Beograd, Zagreb, Ljublanë e Maribor, por ata s’ ishin sharraxhinj që copëtonin drunj, por njerëz të zanatit. Para se të shprisheshin nëpër qytetet e Federatës jugosllave,ata kishin mësuar zanate dhe dinin të bënin akullore, të piqnin bukë e të qëndisnin mefije argjendi. Të gjithë kishin ikur të rinj dhe, përderisa posedonin nga një kartë identiteti, s’ i pengonte kush të shkoninedhe jasht shtetit, nëse atë punë ua gjente Zyrat e Inkudrimitqë,sipas marrëveshjeve dypalëshe, merte para të mëdha për shërbimet e saj.
Mjerisht, atë të drejtë s’e gëzonin cuklamanët tjerë, të cilët, për arsye që s’ ka nevojë të shkruhen,kurrë s’ kishin shkelur në një shkollë. Ata duhej të prisnin edhe goxha do vite, deri sa Shoku Jozho t’ i mblidhte shokët e tij në Brioni dhe të konstatonte se ”dërzhava” kish e tij nuk i kishte trajtuar mirë shqiptarët. Që nga ajo kohë, të gjithë shqptarët qëishin të gatshëm të mblidhnin bajga dhe tëhapnin gropa nëpër Zvicër apo Gjermani ishin të lirë të dilnin në Evropë.
Ndërkohë, pa marrë parasysh planet që kishte,Sali”baba”duhej të kthehej në sallonin e tij dhe të shkurtonte flokë e të rruante mjekrra. Nëse deri n’atë kohë kish qenë babë i studentëve të varfër, pas daljes nga burgu ai u ballafaqua me një realitet të ri. Tani shumë nga myshterinjtë e vjetër – dhe veçanërisht ata që punonin nëpër shkollae zyra të Bashkisë e në Këshillin Krahinor – i shmangeshin sallonit të tij, por të tjerët vinin dhe e përqafonin, e gostitnin me cigare e e trajtonin si ”babë”, sepse Saliu, në një çast dëshpërimi,s’e kishte thyer shitoren e ”dërzhavës” për ta ushqyer familjen e tij, por për t’ i ndihmuar nja dy familje që duronin për bukë. Një akt aq humanitar, s’ e kishin bërë as ata që e quanin veten atdhetar të flaktë.
Thonë se koha – për ate që pret – është e gjatë.Çuditërisht, Saliu s’ ishte vetëm zemërbardhë, po dhe i durueshëm. Ai i kishte marrë të gjitha parasysh dhe iu shtrua punës me një vrull të ri. Në dorë të parë, filloi t’ ia mësonte zanatin njërit nga vëllezërit e tij, sepse dikush duhej të vazhdonte meatë traditë. Edhe pse shumë arsimtarë e profesorë u larguan, salloni u mbush me myshterinj të rinj, të cilët vinin për një ose për dy qëllime. Ata që vinin vetëm për t’ u qethur, iknin të kënaqur mesjelljet e tij. Ata tjerët, që vinin edhe për t’ u qethurdhe për t’ ia shtrënguar dorën, iknin edhe më të kënaqur.Gjatë kohës që mësontete usta Dika,ai kishte vjedhur aq shumë dituri, saqë të ardhurat e tij u trefishuan.
PapandehurKosova përjetoi një ringjallje të re dhe njerëzit dukeshin më të qeshur, më të lumtur. Tani nëpër dasma filloi të çfaqej Flamuri iGjergj Kastriotit dhe në sallonin e Salës flitej hapur që shqiptarët s’ kishin nevojë për Zyrën e Inkuadrimit; ata mundeshin vetë të shkonin e të kërkonin punë nëpër Zvicër apo Gjermani. Kështu ndodhi që edhe në kokën e tij u ringjall dëshira për të dalë n’ Evropë dhe dhe për të jetuar më mirë seç jetonte në vendlindje.
Një pasdite shtatori, deri sa po e rruante zotin Ferat, përtej derës së sallonit u çfaq Selvia. Ajo ishte veshur mirë, si gratë që dilnin në Korzo, dhe i dha Salës të kuptonte se po e priste përjashta. Ky s’ e dha veten por vazhdoi meredaktorin plak dhe, pasi e përcolli deri te dera, veshi pardesyn dhe e njoftoi Daliun që po shkonte për urime.
Bulevardi ishte gjithnjë bosh. Përderisa njerëzit ecnin nëpër trotuar dhe makinat kalonin si vetëtimat, ata s’ kishin nevojë të nguteshin. Sëpari e kaluan atë trekëndshin që ndante Teatrin Krahinor nga Lagjeja e Vjetër, pastaj e ndoqën bulevardin që të çonte te Hotel ”Evropa”. Me të mbërritur te hoteli,përtej të cilit shquante një gropë e madhe, ata morën më të djathtë dhe pasi bënë nja dyqind metra rrugë, ndaluan pranë një godine dykatëshe, ku priste një burrë me syza të trasha dhe çantë në dorë.
” Mos jeni ju që keni punë te zoti Xhevat?” pyeti ai.
” Po,” tha Saliu dhe ia zgjati një zarf.
” Ai ka folur me zotin Boshnjaku dhe do t’ ua mbarojë punën,” tha ai bufi.” Po fotografitë i keni bërë?”
” Tëgjitha i keni brenda,” tha Saliu. ” Aty janë edhe topat e letrave që zoti Xhevat i përdor për cigare.”
” Shumë mirë. Konsiderone ketë punë të mbaruar,” tha tjetri.” Pêrndryshe, për ku po ju duhen pasaportat?”
” Ime shoqe ka një teze në Turqi,” tha Saliu.
” E mora vesh,” tha ai. ” Do presni nja dy- tri javë, por pasaportat do t’ ua lë te zoti Riza.”
” Shumë faleminderit,” thanë të dy dhe,për ta kremtuar atë ngjarje, u rrasën në një ëmbëltore shqiptare e porositën nga një sytlijash.
Ai flokërralli i Supit s’ i kishte gënjyer. Tri javëpas ngjarjes së lartpërmendur, deri saSala po i mblidhte flokët e shpërndarë nëpër salon, ai u çfaq në pragun e derës dhe e njoftoi – si rastësisht – se sapo kishte pirë kafe me zotin Rizadhe puna kishte mbaruar.
” O, ty të pastë bërë mirë,” i tha Saliu.” Hajde ta pish edhe një me mua.”
” Kam punë,” i tha tjetri. ” U desht të prisje pak, po s’ kam faj, se ishit marrë me politikë dhe Seksioni i Brendshëm është ekstra i kujdesshëm me ata që kanë qenë Gjurakoc.”
“ Atëherë isha qorr dhe shihja ëndrra në midis të ditës, o vëlla, ” tha Saliu.” Qetash kam mbledhur mend. Hajdede, ta pish një lënge. Ku p ngutesh?”
”Më pret puna,” tha tjetri dhe iku drejt Qendrës.

7.

Duhej të mendoheshin mirë. Pa marrë parasysh që Irfetja, kushërira e Selvies,ua kishte nisur një top me letra – dhe këta i kishin mbushur ato me kujdes të madh e i kishin dorëzuar në konzullatën e Danimarkës – ikjen duhej ta planifikonin me kujdes të madh.
Në dorë të parë,ata s’ guxonin të udhëtonin në kohë të pakohë, sepse ikja e tyre do t’ u binte në sy fqinjëve të afërt. S’ ishte lehtë të delje nga shtëpia me dy – tri valixhetë mëdha, katër fëmij të vegjël dhe gjasht pasaporta në xhep, kur dihej se Udba e përgjonte çdo njeri dhe shumica e bashkëpunëtorve të saj ishin shqiptarë. Mbase edhe komshinj të parë…
Jo, ata vendosën të udhëtonin në dhjetor. Tamam atëherë kur të pafetë e kremtonin ”bozhiqin” dhe Viti i Ri. Atëherë mbylleshin shkollat, rrugët mbusheshin menjerëz dhe shumica e nprmalistëve, gjimnazistëve e ushtarakëve iknin për pushime. Pikërisht n’ atë javë do ta merrnin një taksi dhe të dilnin në Shkup, ku qëndronte ”ekspresi” që e lidhte Athinën me Beogradin. Q’ atej mundeshin të vazhdonin drejt Hungarisë e Polonisë dhe, pasi ta kalonin një detë, të zbarkonin në Danimarkë.
Sado i zhdërvjellët që ishte Sali ”baba”, ajo ndërmarrje s’ ishte e lehtë. Megjithate, ai, mendihmën e të Madhit Zot, arriti t’ i përvidhte valixhet deri në sallonin e tij, të siguronte bileta për Kopenhagë dhe t’ i mësonte përmenç emrat e qyteteve ku duhej t’ i ndërronin trenat. Lidhja më e mirë ishte ajo që kalonte nëpër Kroaci e Slloveni,porkushtonte shumë. Mbetej një lidhje tjetër, që kalonte nëpër Hungari e Sllovaki. Kjo të nxirte në Poloni dhe ishte shumë e lirë, po dhe shumë e gjatë.
Një të shtunë dhjetori,i shoqëruar nga Selvia dhe djemt tij, Saliu doli në sallon dhe, pasi e pagoi njeriun që do t’ i nxirte në Shkup, u ngjit në trenin që shkonte për në Beograd. Atë pjesë të rrugës e kaluan mirë, se kupeja që kishte rezervuar ”baba” ishte e ngrohtë dhe kishte krevatë për fjetje. Por ajo që do vinte më vonë, kur ata do ta mernin trenin që shkonte për në Berlin, nuk dihej fare.
Të nesërmen zbritën në Beograd. Përjashta binte borë, një borë e përzjere me erë, kurse ai, me pesë anëtarët e familjes, duhej të priste në një sallë që më shumë i përngjante Kishës së Graçanicës, se stacionit të trenave.
Tek tani morën flakë pikëpyetjet. Njerëzit hynin e dilnin nga salla por ai treni i mallkuar, që duhej t’ i çonte në Berlin, kishte ngecur diku dhe nuk zhgulej nga bora.Kush dreqin priste edhe shtatë – tetë orë në një qytet që s’ fliste tjetër gjuhë pos serbishtes? Për të qenë e keqja më e madhe, ata majmunat e tij kishin të ftohtë dhe tërë kohën iu rraseshin njerëzve nëpër këmbë.
Papandehur ate e mbërtheu një trishtim i madh.Edhe burgu, që ishte burg, ani ishte më i këndshëm.Mos tjetër, “dërzhava” ta jepte një drekë a një darkë, cigaret t’i sillte Iljaz Lumbaba, ndërsa ti luaje shah me Rifatin, Rifat Bajgorën.Tani që kishte ngecur n’ atë stacion të trenave, edhe ate, në një sallë që herëzbrazej, here mbushej me serbë,atij iu mërzit edhe vetja, edhe gruaja, edhe ata majmunat e vegjël. Por fëmijët s’ kishin faj.Aq dinin dhe aq bënin. Ajo që e kishte nxjerrë n’ atë udhëkryq ishte – Selvia. Fëmjët ishin mësuar me një stufë të ngrohtë e një jorgan të nxehtë, po ku ta gjeje atë jorgan që përskaj tyre kalonin lloj lloj kurvash e buxhovanash të veshur me pallto, policë me qenë për dore, ushtarë të ngarkuar me trasta?! Më mirë ishte të rrinteatje ku ishte, se satë mërdhihej në një stacion të huaj. Çka dreqin kishte të përbashkët me ata njerëz që hynin e dilnin nga salla dhe pranë gruas së tij qafeshin e putheshin, thua se do vinte kiameti dhe ata kurrë s’ do shiheshin me njëri tjetrin?
Ç’ është e drejta, as ai s’do të shihej me të vetët.Kjo e dëshpëroi edhe më tepër. Ai, për të mos rënë në sy, ishte larguar nga Kosova si hajn, edhe ate, pa u falur e përqafuar me dy pleqët e tij.Pa iu dëftuar se ku po shkonte dhe kur do të kthehej. Që nga çasti kur kishte hipur në taksi e ishte nisur për në Shkup, ai e kish ditur që s’ po ndahej vetëm nga familja, por edhe nga shtëpia që e kish ndërtuar vetë, nga qyteti ku kishte mësuar zanat, nga shokët që kishin ardhur e furnizuar melajme, me ngazllim. Ajo Danimarka e Irfete abllës ndoshta ishte e mirë, por s’ kishte allakçinj, zabele, argaçe, mullinj e pleme ku flenin dhentë e dhitë…
Ai e ndezi nje cigare dhe brofi në këmbë. Kush e di se e sata ishte nga ora kur kishin zbritur në stacion? Duke i parë fëmijët e tij të lodhur e të bezdisur, ai u pendua që e kishte dëgjuar të shoqen dhe kishte dalënë botë. N’ ato çaste ai do t’ ishte shumë më i lumtur të rrinte n’ atë pelemen e tij, se sa t’ ia falje milionat e botës. Bash edhe sikur t’ ia shtroje rrugën me qilima të florinjtë.
Mu n’ atë çast sytë e gruas veshën një ngjyrë akulli. Ajo e donte ate, se ishte qen i punës, por s’ i pëlqente kur fytyra e tij shndërrohej në një cergë të spërkatur mebaltë.
“ Ça më je tulatur si pulat e lagëta,” e qortoi ajo.“Kaq herët ia nise të përqurresh?”
“ Kush të tha që u përqurra?” e pyeti Sala.Dukshëm i vrerosur.
“ Hala s’ më kanë lënë sytë,” thaajo. ” Ça janë ato mendime që po t’ hanë përbrenda?”
” As vetë s’ e di,” e pranoi ky. “ Veçse po ta jap besën që – nëse na ndihmon Zoti – fëmijët e mi s’ kanë për ta pritur edhe një here në këtë vend.Ata kanë për të kaluar këtejpari me Mercedes. Dhe jo vetëm kaq. Si të jam ai që i kam thënë vetes,zuza jote s’ ka për të prekur veçse jastukë të butë e pëlhurë arabi.”
“ Amin, o Zot,” tha Selvia.“ Po ti mos u mërzit, se do të shkojmë atje ku jemi nisur.”
Dhe ajo s’ u gabua.Njëmend mërdhitën pak,se dera Stacionit ishte tërë kohën e hapur, por treni që sëpari do t’ i çonte në Hungari e pastaj në Sllovaki e Poloni, erdhi nja katër orë më herët. Ai nuk ishte kushedi sa i bukur, por vendet që kishte rezervuar “baba” s’ kishin të sharë. Kupea ishte e madhe e e paisur me vende të fjetjes.Mos tjetër, fëmia mundeshin të hanin bukë në korridor dhe pastaj, përderisa treni çante rrugën e vet,ata mundeshin të shtrihen në krevatët e tyredhe të pushonin nën batanijat që ua kishte dhënë një fatorino polak.
Por udhëtimi ishte i gjatë. Ndoshta jo aq i gjatë, sa i mërzitshëm për katër fëmijëqë kurrë s’ kishin hipur në tren. Ata sëpari e kaluan një vend që quhej Hungari, pastaj një tjetër vend që quhej Sllovaki, dhe nga Sllovakia dolën në një rrafshirë që i takonte Polonisë. Kjo Polonia ishte e madhe… S’ kishte fund fare… Ata udhëtuan gjithë ditën me tren, duke u ndalur vetëm në nja dy tre vende, deri sa mbërritën te bishti i një anije të hapur, ku u rras i tërë treni…Me lokomotivë e vagona e njerëz sëbashku…
Merre me mend: të gjithë, të mëdhenj e të vegjël, dolën nga treni dhe pasi ia dëftuan pasaportat një ushtari të gjatë, ngjitën shkallët përpjetë dhe dolën në një sallë që ishte sa pesë here Kino “Rinia”.S’ ka nevojë të ceket se ata s’ kishin parë kurrë ndonjë anije aq të madhe. Ajo ishte aq e madhe sa dhe dallgët e detit dukeshinsi dromca para saj. Përderisa njerëzia, që ishin me qindra, endeshin nëpër kuvertë dhe hanin e pinin e kuvendonin me njëri tjetrin, ajo përplasej mbi dallgët e e detit si luaneshë e përrallave dhe s’ donte të dinte për lartësinë e tyre. Sipas marrëveshjes paraprake, të cilën e dinte vetëm Selvia, ata e gjetën një gabine dhe e njoftuan Irfeten se kishin hipur n’ anije dhe ajo– nesër kismet –do të mbërrinte në Danimarkë. Tani s’ duheshin as dymbdhjetë orë për të mbërritur në Kopenhagë.

8.

Atys’ kishte as fusha, as male.Të vetmet godina që shquanin në mjegull ishin ca ndërtesa që përhimteshin mbi faqen e bakërt të detit dhe ca anije të mëdha, shumëkatëshe, që pushonin pranë njëra tjetrës, thua se i kishte vendosur dikush me dorë. Ajo Kopenhaga që ua kishte dëftuar Irfetja nuk iu bëri përshtypje të madhe dhe ata, prore të ngërçitur nga pagjumsia,memzi prisnin të dilnin nga ai arkivol që papandehur zuri vend në qoshe të limanit.
Njerëzit, pra, dukeshin të butë, të sjellshëm.Me të zbritur pranë një godine dykatëshe, ku njerëzit radhiteshin pas njëri tjetrit, dhe me t’ ua zgjatur pasaportat ushtarëvevendas, ata sikur u çliruan pak. Policët danezë,të pispillosur si generalë, iakthyen Salës pasaportat dhe, pasi i thanë diçka në gjuhën e tyre, i dhanë sinjal të ecninpërpara. Aty dhe s’ kishe ku shkoje,se të gjithë e ndiqnin njëri tjetrin, deri sadolën në një sallë, që ua kujtoi atë stacionin e Beogradit.Duhej t’ ishje i kujdesshëm, se sa hapë e mbyllë sytë, mund ta humbisje ndonjërin nga fëmijët që ishintë rraskapitur nga lodhja.
Në sallë mbretëronte njërrëmujë e madhe. S’ dihej fare sa shkonte tërshëra. Hala pa e kaluar një derë automatike, ata u ballafaquan me një breshëri fytyrash që prisnin njerëzit e tyre. Ata ishin radhitur në të dy krahët e daljes dhe Saliu, që për herë të parë po ballafaqohej me atë vend, ndjeu një shqetësim të paprovuar më parë. Më në fund, ai kishte ardhur në parajsë. Ça s’ kishte n’ atë turmë? Zezakë të veshur me fustane të gjatë, gratë veshura me xhinsa të shqyera, evgjitë të mbështjellë me çallme, afganë të veshur mepoture, turq, jugosllavë, shqiptarë… Falemnderit, o Zot. Emri yt qoftë i lavdëruar për jetë të jetëve. Një ditë, të gjithë këta do të vijnë në sallonin tim dhe unë do t’ ua shkurtoj flokët dhe do t’ ua rruaj mjekrrat.
“ Ja ku jemi, ja ku jemi,” thiri një bjonde e pashme, syshkruar dhe e veshur në një pallto që i shkonte deri në tokë. Prapa saj qëndronte një kapsamun i madh, i veshur me pallto dhe kapelë ruse. Ai mbante një tufë çelsashnë dorë.
“ U, shtriga,” tha Selvia dhe, aty për aty, çau rrugë drejt saj. Saliu, i ngarkuar mevalixhe dhe njërin nga djemët para vedi, e ndoqi nga prapa.
Ata e shpërthyen radhën dhe,pas një përqafimi të gjatë e të përzjerë me lot, u shkëputën nga turma që i rrethonte.Saliu s’ kishte më tepër mundësi se t’ ia zgjaste dorën Maksutit të ngratë, sepse të gjithë – Selvia, një anë, Irfetja – n’ anën tjetër, mbështilleshin nëpër këmbët e tij. Megjithate, ai ishte i kënaqur. I kënaqur – dhe i lumtur – dhe shumë mirënjohës.Fundja, kush ishte Irfetja? Një çikë teze, që ishte rritur larg Kosovës dhe kishte dalë në kurbet. Mu për këtë arsye, ai e përqafoi me sy të përlotur dhe, pasi ia zgjati dorën burrit të saj, zuri valixhet dhe eci përpara.Edhe Maksuti dukej i mirë. Njeriu që ishte zgjuar me natë dhe kishte bërë një sahat rrugë për ta pritur me një kombi të madh, s’ mundej të ishte veçse njeri i mirë.
Ai ia vuri valixhet Maksutit pranë makinës dhe shikoi drejt tragetit të madh. Rruga, një rrugë e ngushtë dhe e shtruar me kalldërma, dukej e qetë. Herë pas here kalonte ndonjë veturë pëskaj tyre,aty këtu ndonjë tufë detarësh të veshur me pallto të gjata,ndërsa pak më tutje shquanin dyrekët e ca varkave me vela.Duke qenë se ishin shumë veta, Irfetja propozoi qëmysafirët të uleshin prapa, ndërsa ajo do t’ ulej pranë shoferit.
“ Poai vend ku jeton zotrote sa larg është?” pyeti Selvia.
” Njëorë, nje orë e gjysmë,” tha Irfetja dhe, pasi e hoqi pellushin ebardhë, zuri vend pranë burrit të saj.
Ajo s’ ishte e bukur, por kundrejt moshës që kishte dhe tre fëmijve që kishte pjellë, dukej e mirëmbajtur. Duart i kishte të buta, sytë i kishte të shkruar dhe nga shtati vinte e thatë,e hirshsme e vithegjërë.Për ca arsye që këta s’i dinin ajo dukej nervoze, se fliste shumëeme zë tëthekshëm. Përndryshe, ajo dukej e gjezdisur,se kishte veshur një palë pantallona tejet të ngushta. Aq të ngushta ishin ato, saqë edhe papalakun ia nxirnin nëdukje.
” Qyshpo thoni, të ecim?” pyeti Irfetja, gjithnjë kurioze të mësonte diçka mbi kushërinjtë e saj që jetonin në fshatrat e Mqedonisë Perëndimore.
“ Ecim, ecim,” thanë këta.
Ajo i tha diçka Maksutit të saj dhe makina bëri para.
Sapo dolën nga rruga ku ishin në fillim,qyteti veshi tjetër pamje.Jo, Kopenhaga ishte shumë e bukur.Ajo ishte e madhe, e bukur dhe plot me makine luksoze. Rrugës, deri saMaksuti e ngante makinën, Selvia e shfrytëzoi rastin të pyeste për fëmijët e saj,për moshën e tyre dhe prindërit e Maksutit, për të cilin s’ dinte më shumë se ishte nga Llabunishta. Ai – me siguri – kishte rrogë të mirë, se gjithë ajo makinës’ blihej me dromca të bukës.
” Kusura bakma,” tha Selvia.“ Pounë s’ di maqedonisht. Im burrëndoshta di ndonjë llaf, se ka punë me lloj lloj mileti, po unë jam rritur me gjyshen dhe ajo s’ flet tjetër gjuhë pos shqipes.Kallxoj Maksutit për ato që thash.”
Por Irfetja sikur s’ ishte e prirur të hynte n’ ato driza dhe, papandehur, e ndezi një cigare.
“ Do t’ i dëftoja me gjithë qejf, po s’ di ku leshin ta gjej atë qen,” tha me zë të ftohtë.“ Maksutika dy vjet që ka ikur në Suedi dhe rrallë se vjen në Danimarkë. Ç’ është e drejta – vjen, por vetëm atëherë kur fëmijët mbushin vjet. Atyre u sjell lloj lloj peshqeshesh…”
Selvia s’ kuptoi gjë.Ajo, edhe nëse kishte patur ndonjë pyetje tjetër, të paktën për ta shtyrë muhabetin, tani ngriu në vend. Ça kishte ndodhur, vallë?Përse ajo kurva s’ i kishte dëftuar gjë?Dhe kush ishte ai qëe kish shoqëruar deri në liman?
“ Ti s’ na ke thënë gjë,” tha Selvia. “ Po ky njeri qëke marrë me vete kush është? Taksist?”
Ajo tjetra e pa me domethënie.
“ Këte e kam edhe shok, edhe taksist,” tha Irfetja.“ Po ky s’ është Maksuti. Me Maksutin jemilënë.”
Tybe istikfarë.Kjo i qëlloi të dytë si rrufeja.
“ Ça po thua, moj?” tha Selvia, duke e parëSaliun me bisht të syrit. “ Po ky rob kush është?”
“ Kyështë Jussi,një maxhup i Finlandës,“ tha Irfetja dhe – për ta mbyllur atë temë iu dëftoi se Maksuti, që ishte më i gjatë se Jussi, kishte filluar të pinte dhe natë për natë shkonte në disko… Deri sa e kish gjetur një suedeze dhe kishte thyer qafën përtej detit.Kaq e thjeshtë ishte puna.
“ Dhe ti s’ jetojedot pa burrë, veçse duhej ta gjeje një maxhup,” tha Selvia nëpër dhëmbë. “ Tadija që kështu është puna, kurrë s’ hipja n’ atë tren të mallkuar.”
“ Pse, mos të prita ke,” ia ktheu tjetra. Ajo vërtet e kishte Selvien kushërirë, po s’lejonte njeri të përzihej në jetën e saj private. “Kur dinte Maksuti të ngante pas tjerave – shtoi Irfetja– përse nuk dija unë? Mos isha më plakë se ai? Mos isha më e shemtuar se ai? Fundja, po ta shikosh hollë e mirë, të gjithë burrat nga një ale. E sa i përket këtij herifit, ky është njeri i mirë… Shumë më i mirë se ai torbeshi i Maqedonisë.”
Saliu, që deri n’ atë çast s’ kishte folur,e qëlloi Selvien me gju.Shenjë kjo – të mos hynte nëpër shkurre – se sapo kishin mbërritur n’ atë vend.
” Nga thatë se është Jussi?” e pyeti Irfeten.
” Jussi është nga Finlanda, Sali abey,” ia ktheu tjetra.
” Mua më duket njeri i mirë dhe bëjmë mirë ta mbyllim këtë muhabet, se kështu si e kenimarrë, mund ta ofendoniedhe këtë herifin. Apo e kam gabim?” tha ai, duke shikuar nga Selvia.
” Jo, xhanëm, s’ e ke gabim,” tha Selvia.“ Po maxhup për maxhup, mundej ta merte një nga Surdulica. Të paktën, ata janë më të bardhë se ky miku.”
” Tybe istikfarë,” tha Irfetja, këtë herë edhe më e prekur.“ Unë s’ e kam marrë për burrë, o Selvie.Unë e kam veçse shok.”
Selvie s’ i kuptonte ato punë. Ajo kishte ngrënë bukë Kosove dhe dinte për burra, jo për shokë.
“ Çka do të thotë kjo – veçse shok?” iu ngërmua Irfetes. “ Ju a po flenibashkë?”
” Ama s’ ka lidhje,” ia ktheu tjetra me këmbëngulje. ” Na veç po kalojmë.”
Ec e mbushja kokën Selvies.Saliu ranë hall.
“ Ka, si nuk ka,” tha Selvia. “ Po ti mbaje mirë, se neve na gjendet çarja.Sot për sot do ta qepi, pornesër dua të flas me tezën.”
Ajo tjetra e uli kokën dhe, sikur t’ ia kishte prerë gjuhën, nuk e nxori asnjë fjalë.Ai shoku i saj, Jussi, që e kuptoi se diçka s’ ishte në rregull, pyeti diçka në gjuhën e tij, por Irfetja s’i tha tjetër pos një “ja, ja” dhe e krejt biseda përfundoi meheshtje. Një heshtje e gjatë dhe e pakëndshme.
Taniata kishin dalë në një xhade të madhe dhe makina ishte shndërruar në vetëtimë. Rreth e përqark makinës, më të mëngjër e më të djathtë, përhimteshin sernishta, stogje të kashtës dhe ca fshatra që iu përngjanin përrallave. Shihej seDanimarka ishte i begatë, por tani i kishte dalë lezeti, edhe ate, jo për fajin e Irfetës, po për fajin e Selvies.Fëmijët i kishte zënë gjumi,kurse Selvia ishte nxirë e ishte bërë katran në surrat.
Saliut s’ i pëlqeu heshtja e të shoqes.
“ Po Jussi me çfarë pune merret?” e pyeti ai Irfeten.
” Jussi është narkoman i punës, Sali abbey. Gjithëçka i shkon për dore,”tha Irfetja me zë të butë, mirënjohës. Asaj i pëlqeu shumë që Saliu ishte miqësor metë.
” Ama një zanat ka, apo jo?”
” Po, pra,” e konfirmoi ajo. ” Jussi është mekanik dhe punon nga dymbdhjet orë në ditë.”
” Katundii mirë duket prej sëlargu,” tha Saliu. ” Unë jam zanatli dhe e pash menjëherë që Jussi është njeri i mirë.”
Fjalët e tij e zbutën Irfetën dhe ajo, mbase pë hatër të Jussit, u shkreh në vaj.
” Ky njeri s’ ka faj, o Sali abey,” tha ajo. Më shumë duke iu drejtuar Selvijes se Saliut.” Selvia po ma merr për të madhe, po s’ isha unë që e lash Maksutin… Ishte Maksuti që më la mua.Jussi është njeri i mirë.Ky është aq i mirë, sa që ka shkuar deri në Kopenhagë dhe e ka pyetur si mund të bëhet mysliman.”
Kjo e fundit i shkoi Selvies në nerva.Ajo e njihte mirë atë kurvën e tezes së vet por, duke marrë parasysh se atë rrugë s’ e kishtebërë për hir të Jussit, por për hir të fëmijve të vet, vendosi ta ulte veten. Mos për tjetër, të paktën deri sa ta shtronin grazhdin e saj.
” A di çka,” tha me zë të përmbajtur. ”Me fol nga del shpirti, mua s’ duhet të më hyj në punë me kë fle apo zgjohesh, zotrote.Për fat të keq, ti je njeriu im dhe plakat thonë se njeriu yt, edhe nëse ta ha mishin, kocin ta ruan.Unë jam njeriu yt dhe nëse të fola, e pata për të mirën tënde. Tani hajde të shkojmë ku jemi nisur, pa këtë punë e dërmolisim një herë tjetër.”
” Edhe unë mendoj si ty,” i tha kushërira.

9.

Ai qytet,që s’ ishte më i madh se një fshat, pushonte në cep të detit dhe ngado që shikoje,s’shihje tjetër pos ca shtëpi të vogla,moderne, dhe dy kështjellave të lashta, që e gërvishtnin qielin me çatitë e tyrengjyrë bakri. Gjatë ditëve të rëndomta qyteti ishte i qetë, i këndshëm,por sapo kaloi Krishtlindja, rrugët e tij u mbushën meturistë që erdhën për të blerë mishëra, djathëra, suxhuk, çokollata, raki dhe miellëra të llojeve të ndryshëm. Tani që bota gjendej në pragun e një viti të ri, qyteti u shndërruar në një përrallë dhe s’ kishte derë – e s’ kishte dritare – e s’ kishte ballkon – që s’ ishte veshur me llamba elektrike.
Habibe ablla, tezja e Selvies, i priti me të gjitha të mirat. Ajo gatuante fli, se e dinte që shqiptarët e pëlqenin flinë, blente pula të pjekura dhe, për hatër të mbesës, bëri dhe bakllava.Duke qenë se mysafirët ishin ”të ndjekur” dhe do të kërkonin strehim politik, Irfetja, qysh atë ditë që mbërrinë,emori me telefon Policinë Lokale dhe, për hir të rregullit, i pyeti kujdestaren – në cilin vend, gjegjësisht në cilën adresë, duhej të paraqiteshin njerzit e saj.
Ajo shoqja s’ kishte të ngutur.Duke qenë se ishte e vetme, e këshilloi Irfeten që t’ i mbante nja dy tri ditë te shtëpia, deri sa të ktheheshin kolegët e saj në punë. Pasi shënoi emrat e ardhacakëve në regjistrin e saj, si dhe adresën ku do të qëndronin, ajo e njoftoi Irfeten se të arratisurit duhej të paraqiteshin nëzyrën e Policisë Lokale ditën e hënë, edhe ate, pas orës dhjetë.
Dashur e padashur, ata e pritën Vitin e Ri me tezen, Irfeten dhe Jussin e saj. Jussi kishte blerë një ”kaposh” të pjekur, një karton me birra dhe një arkë me fishekzjarre. Se ku i kishte gjetur gjithë ato arra, lejthia, fiq, mango e portokalle, e di vetëm Perëndiu.
Ditën e hënë, pasi pinë nga një kafe turke,mysafirët, të shoqëruar nga Irfetja, morën një taksi dhe u tërrën në drejtim të Policisë Lokale.Ai vend s’ ishte largdhe këta, me përjashtim të taksistit, u ngjiten shkallëve përpjetë dhe hynë në një sallë të madhe. Edhe këtu, njësoj si në liman,kishte lloj lloj surratesh: afganë, arabë, zezakë, jugosllavë dhe nja tre – katër shqiptarë.
Ata u ulën në një qoshe dhe, përderisa Irfetja priste para banakut të veshur me xhama, Sali dhe Selvia vështronin fytyrat e atyre tjerëve që kishin përballë. Nuk dukeshin të gëzuar. S’ ishte lehtë t’ i lesh prindërit, komshinjtë e farefisin dhe të dalësh n’ atë shesh të turpit.
Dikur erdhi radha e Irfetes dhe ajo foli gjatë kohë me një grua që rrinte përtej xhamit. Me të mbaruar biseda, doli një burrë i zeshkët dhe i ftoi në një sallë të mbushur me dosje e vegla pune.Nëpunësi ua mori pasaportat, ua shtroi ca pyetje si – kush ishin, nga ishin e pse kishin ardhur në Danimarkë–dhe pasi i fotografoi të gjithë me radhë, iu tha të prisnin përjashta.
” Po tani çka bëjmë?” e pyetën Irfeten.
” Tashti do t’ ua japin nga një ”kartë identiteti” dhe ato do t’ ia dëftoni secilit polic që mund të ju pyes në Danimarkë. Sapo t’i merrni ato ”karta”, vjen një makinë e Policisë dhe ju çon në Usted.Ashtu quhetfshati ku gjendet kampi i refugjatëve. Atje do t’ ju mbajnë me bukë e me ujë e me veshmbathje deri sa t’ ua miratojnë azilin politik.Pastaj mund të shkoni ku të doni. Mos u mërzitni, se deri atherë do ta mësoni danishtendhe do t’ kallxoni çfarë pune do bëni. Kjo s’ vlen edhe aq për Selvien,se ka fëmijët, po ti, Sali abey, mund të fillosh menjëherë mezanatin tënd…”
Ai avaz dukej shumë i bukur dhe shumë i largët.
” Kaqe shkurtër paska qenë puna?” pyeti Selvia.
” Jo dhe aq,” ia ktheu Irfetja. ” Potash e tutje s’ keni arsyeta vrisni kokën për dreka e darka, se do të hani e do të pini me xhep të ”dërzhavës”. Ai kampi ku do t’ ju çojnë është më i mirë se shtëpia ime. Sa të mbrrini,do t’ ua japin një barakë moderne, medhome të ndejës, sallon,banjo dhe çelsa të lavanderisë. Krejta falas. Ashtu do t’ ju mbajnë deri sa t’ vendosin – a ju takon apo nuk ju takon azili. Po azili ju takon se Sali abey ka qenë në burg dhe denimi që ka marrë nuk hidhet poshtë.”
” Valla, kam vuajtur,” tha Saliu.” Kam patur edhe një aktvendim për atë punë, po fëmijët ma kanë shqyer. Nuk e di se çka do të thonë këta dinsëzat.”
” Ça dreqin do thonë,” tha Irfetja.”Ata do t’ i shoshitin fjalët tua shumë herë, por pasi ta caktojnë një avokat.Njëherë për njëherë do t’ ju çojnë në kamp.”
” Po ky kampi, moj motër?” u shqetësua Selvia.” Mos është larg Helsingorit?”
Irfetja bëri jo me dorë.
” Jo dhe aq. Ai gjendet përtej një qyteti që quhet Roskilde.Po ju mos u mërzitni për atë punë, se herë vimë ne te ju, herë ju vini te ne.”
Ndërkohë, ai polici e mbaroi punën dhe m’ ora dy pasdite, deri sa këta po hanin ca potatina që ua kishte blerë Irfetja, i njoftoi se makina e Drejtoratit Shtetëror po i priste poshtë.
10.

Përderisa ishin brenda, ku prisnin edhe dhjetra ikanakë tjerë, Irfetja s’ i la vetëm. Tani që do ndaheshin, ajo hyri në një shitore dhe bleu edhe katër qese mepatatina, dy qese me fruta dhe nja gjashtë lëngje portokallesh.
Saliu, që ishte më i butë në shpirt, e ndjeu veten ngushtë. Selvia s’ kishin qenë aq tolerante dhe e kishte ofenduar pa nevojë.Megjithate, Irfetja i kishte trajtuar si të afëm dhe – jaku i kishte sjellë ne Polici dhe priste të iknin në kampin e refugjatëve. Edhe pse atë ditë e kishte humbur një ditë pune.
Më në fund, erdhi koha për t’ u ndarë dhe ata, me lotë në sy, e përqafuan njëri tjetrin.
” Na bëj hallall, se të kemi bezdisur,” tha Saliu.
” Njerëz jemi, Sali abey,” tha Irfetjaduke fshirë lotët.
Pak minuta më vonëkombi Drejtoratit Shtetëror bëri para dhe ata ikën në një drejtim të panjohur. Këtë herë ishin fillikat, pa asnjeri në botë, dhe një zot e dinte nëse do bëhej si thonte Irfetja.Po nëse s’ bëhej? Po nëse ua kish bërë qejfin? Po nëse do t’i kthenin prapa?
Jo, kot se mërziteshin. Danezët s’ ishin myslimanë, por shkuar myslimanëve, se me ta kaluar një qytet që quhej Roskilde dhe me të mbërritur në fshat, ata dy zotërinjtë dolën nga makina, i nxorën valixhet e tyre dhe, pasi e morën një barkmadh me vete, ua vuna plaçkat para një shtëpie përdhese.
Ai barkmadhi dinte serbisht. Jo kushedi se sa, porgoxha mirë.
” Da li ste gladni?” e pyeti Saliun.” Mos keni uri?”
” Joaq dhe aq,” i tha ky.
” Animirë,” tha tjetri.” Kjo është shtëpia ku do qëndroni një kohë, deri sa të shqyrtohet kërkesa juaj. Ja ku keni çelsat dhe përpiquni të pushoni pak. Nëse keni diçka të paqartë, hajdeni te unë – ja, te ajo baraka – dhe unë ua zgjedh problemet.. Tani është katër… Darka shtrohet më gjashtë. Menza gjendet n’ atë barakën e zezë përballë barakës time. Tani ”dovigjenja” deri në darkë.”
Ata e hapën derën, i futën valixhet brenda dhe mbetën gojëhapur. Irfetja s’ i kishte gënjyer: barakë i thënçin,poajo ishte më e mirë se vila e Fadil Hoxhës.Të gjitha të mirat i kishte.Oda e ndejës ishte e paisur me kolltuqe të rehatshëm, dhomat e fjetjes të mëdha e me dyshekë të trashë, banjoja e pastër…Lere pastaj televizorin. Taze i ri dhe sa një derë – i madh.
M’ ora gjashtë e gjysmë ata hëngrën darkë dhe, pasi i vunë fëmijët në gjumë, i hapën valixhet për t’ i palosur teshat. Rrobat duheshin ndarë dhe,më së larti,duheshin vënë ato të dimirit. Bënte ftohtë, frynte një erë e lagësht dhe, sipas atij drejtorit barkmadh, tek tani do vinte ajo bora e madhe.
Saliu, që sapo kishte filluar t’ i zbulonte surprizat e asaj barake të ngrohtë, e ndjeu veten keq.
” Po më duket se hymë në gjynah,” i tha Selvies. ” Të gjitha që na i ka thënë Irfetja po dalin të vërteta.”
” Ajoe dinte, ani na çonte letra,” tha Selvia.
” Qebesa s’ e prisja se kaq të nxehta janë këto shtëpi,” tha ai.
” Jo veç të nxehta, po edhe të dobishme,” tha Selvia. ” Me këta rafte paskan bërë hair,” tha ajodhe filloi t’ i shpaloste çarçafat, peshkirat e bataniat që ishin vendosur nëpër rafte. Tani edhe ajo u pendua që kish qenë e poshtër me kushërirën e saj se, fundi i fundit, Irfetja ishte bërë shkas që gjendeshin n’ atë vend.
” Para së gjithash, praktike,” tha i shoqi.
Selvia s’ foli gjatë kohë. Herë paloste, herë uronte. Më në fund, entuziazmi i saj mori valë dhe s’ e përmbajti veten.
” Qebesa, more Salë, si të jem shëndosh e mirë, këtu kam për ta sjellë çerekun e Kosovës,” tha dhe ia kërkoi të shoqit një cigare. ” Më së pari do t’ia nisi me kushërirat e mia.Njëherë do ta sjell Shkurten e Dushanovës, pastaj do ta sjell Baftien e Varoshit, pastaj Nailën, Shukrien dhe Sadën e Studençanit.Se atje i kam nja dhjetë – dymbdhjete copa.”
Çuditërisht, ai s’ tha as po, as jo. Dhe kjo s’ i pëlqeu.Përndryshe, sa herëqë ajo shqiptonte ndonjë mendim të mirë, i thonte: të lumtë goja.
“ Ti s’ je në vete,” tha Saliu.
“ Pses’ jam?” deshti të dinte ajo. “ Mos potë dhimbsen barakat e botës?”
” Jo, jo,” e siguroi ai.” Po ti nuk guxon ta ftosh askend për pa i nxjerrë letrat. Tek pasi t’ i nxjerrësh letrat, do ta marrësh aeroplanin për Shkup dhe do t’ ju kallxojsh njerëzve ku gjendet Danimarka. Por asnjërin,ama,s’ do ta marrim këndej pa na i vënë nga dymijë qese në dorë.A more vesh?”
“ Dymijë marka, do të thuash?” tha Selvia.
“ Rrafshdymijë marka dhe asnji pfenik më pak,” tha Saliu. ” Se markat janë pesëfish më të forta se kronat.Nëse biem pesëdhjetë familje, ja ku i kena njëqindmijë marka. E me njëqindmijë marka e blejmë gjysmën e Muçibabës.”
O, po s’ bëhej shaka me Saliun e saj.E kishte parë ajoqëSala ishte plot mend, ani kishte kërkuar të martohej me të.Papandehur, sytë e saj e veshën një buzëqeshje të ftohtë.
” Hajde na qoftë për hajr,” tha ajo dhe i premtoi se askujt, ama as askujt, s’ do t’ia dëftonte planin e tyre.
( vazhdon )

Shkruan: Ramadan Rexhepi