SHPËRNDAJE

 

Po atyre s’ iu hyri as një ferrë në këmbë.Parlamenti danez, duke shqyrtuar buxhetin vjetor për mirëmbajtjen e kampeve, si dhe nevojën e madhe të Sektorit Buqësor për krah pune, atë behar mori një vendimtë papritur, sipas të cilit imigrantët që patën kërkuar strehimpolitik para asaj date mundeshin të qëndroninnë vend dhe të punonin në cilindo qytet që patën zgjedhur të jetonin.Që nga shtatori i atij viti,varësisht nga dëshirat e tyre,zyrat e inkuadrimitduhej t’ i vendosnin nepër fshatra e qytete të ndryshme dhe t’ i regjistronin fëmijët e tyre në shkollat ku mësohej gjuha danishte.
S’ ka dyshim se Saliu, po atë ditë që e ftoi zonja Birket – Smith dhe ia komunikoi vendimin e marrë ”atje lart”, pa u mentuar shumë çfaqi dëshirë ta vendosnin në Helsingör. Jo se s’ donte të jetonte në Odense, Fredericia apo Kopenhagë, por duke marrë parasysh që as ai, as Selvia, s’e zotëronin gjuhën danishte, Helsingöri dukej si opcion më idrejtë.Njerëzit ishin të mirë atje, po edhe më e mirë ishte Irfetja, kushërira e gruas së tij.
” Animirë,” tha zonja avokate.” Ne do të marrim kontakt me bashkinë e atij qyteti dhe do t’ ua shtrojmë dëshirën tuaj, por kjo s’ do të thotë se ata do të ju pranojnë brendaçeshtjenbrenda natës. Ju jeni gjasht veta dhe keni nevojë për një banesë të madhe. Detyra e parë e tyreështë t’ ua gjejnë shtëpinë ku do të jetoni, kjo është e rëndësishme për secilin anëtar të familjes, ndërsa tjerat do të zgjidhen sipas ligjeve që vlejnë për te gjthë qytetarët e këtij vendi.”
Saliu ishte gjithnjë i hutuar.
” Po neku do të rrijmë?” pyeti ai, duke shikuar nga përkthyesi.
” Ku tjetër, pos aty ku jeni,” i tha përkthyesi. ” Vendimi i marrë nga deputetet danezë s’ ka të bëjë me kampet, por me qëndrimit tuaj. Të gjithë ju që keni kërkuar strehim politik tani jeni të lirë të regjistroheni në Regjistrin Themelor të Popullsisë dhe t’ i merrni katër shifra. Ndërkohë, pushtetarët lokalë do të përpiqen t’ ua gjejnë një banesë që iu përgjigjet nevojave të familjes suaj. Atë çast që ta gjejnë,organet komunale do ta njoftojnë zonjën Birket – Smith dhe kjo, nëpërmjet meje, do t’ ju njoftoj mbi adresën ku do të shkoni.”
” Atëhere, shumë faleminderit,” tha Saliu.
” S’ ka përse,” iu thazonja Birket – Smith dhe i përcolli deri te dera e zyrës.
Nja tri javë më vonë, përkthyesi kroat, që gjithmonë ikishte trajtuar mefisnikëri e këshilla shoqërore, trokiti lehtë në dritaren e tyre.
” Urdhnoni,” e ftoi Saliu. Gjithëmonë i gëzuar në prezencën e atij njeriu.
” Jo, se kam punë tjera,” i tha tjetri dhe ia zgjati një zarf ngjyrë kafe,në të cilin ishte shtypur emri i avokates Birket – Smith. ” Po vij me lajme të mira.”
” Jadje, hajrli qoftë,” tha Saliu.
” Ka ardhur koha të ikni,” i tha përkthyesi. ”Zonja Birket – Smith ju njofton se ata të qytetit Helsingör kanë gjetur një shtëpi në lagjen Elen Kilde dhe ju, pasi t’ i mblidhni plaçkat personale, duhet të paraqiteni në zyrën e zotit drejtor… Pjesërisht për t’ i dorëzuar çelësat e barakës dhe pjesërisht për t’ ia dëftuar letrën që ua ka nisur zonja Birket – Smith. Është detyra e tij që, pasi ta shohë shkresën e zonjës avokate, t’ ua miratojë një makinë që do t’ ju çojë drejt e në shtëpi.Më duket se zonja e ka dhe një kushërirë atje, apo jo?”
” Po, një çikë të tezes,” tha Saliu.
” Rast i mirë ta lajmëroni edhe ate,” tha përkthyesi. ” Jo për kushedi çka, por që ta veni në dijeni, se këtu e tutje nuk më keni mua. Ka gjasa që, mendihmën të cilën do t’ ua japë shteti,ju do keni nevojë të furnizohi me mobilje, çarçafë, dyshekë e artikuj kuzhine. Por ajo vjen pak më vonë. Sa për sot, urimet më të përzemërta.”
” Ku po nguteni kështu? Hajde ta pini një kafe,” insistoi Saliu.
” Faleminderit, po nuk vjen në pyetje,” tha tjetri.” Edhe ashtu, keni punë. Nëse eventualisht keni nevojë për kartone, shkoni te ata të Supermarketit dhe merni falas. Hajde, pra, mirupafshim.”
” Mirupafshim,” i tha ky.
Në fillim, deri sa çunnat luanin përjashta dhe aime të shoqen mblidhnin plaçka, Saliu ishte tepër i zënë për t’ i kujtuar ato qëdikur lugetëronin në kokën e tij. Kishte punë, se ushqimet duheshin vendosur nëpër kartone, dyshemeja duhej pastruar, frigoriferët duheshin zbrazur dhe – kryesorja – baraka duhej lënë ashtu siç ishte. Por pikërisht kur punët morën fund dhe Selvia, e rraskapitur nga lodhja, ra në gjumë, trurin e tij e preku një mendim i lehtë, ngjyrë pupëze, dhe kujtesa e tij mori flakë. Sido që përpiqej ta gjente një pozitë të përshtatshme për gjumë – dhe sido që përpiqej t’ i u shmangej mendimeve të prapa, ato, si një tufë stërqokash, e detyruan të ikte nga krevati dhe ta ndizte një cigare përjashta.
Më në fund, Saliu kishte ardhur. Vërtet kishte ngrënë ca grushta, kishte nja shtatë muaj burg, kishte humbur të holla, por kishte mbërritur aty ku donte. Një kohë – e ajo s’ ishte shumë e shkurtër – ai kish qenë i shqetësuar, i brengosur, i penduar, kish qenë i mërdhirë në shpirt, por tani ato ishin të shkuara.Ndonëse kurrë s’ kishteshkelur n’ atë lagje që quhej Elin Kilde, që nga dita e nesërme ai do bëhej banorë i saj, djemt e tij do të shkonin në shkollë, Selvia do vishej si damë, ndërsa ky, si atalisat e Kosovës, do të lëshonte rrënjë në të gjitha drejtimet. Që nga dita kur e kish vendosur të shtirej politikan dhe të bënte diçka që asnjë shqiptar s’ kishte arritur të bënte, Saliu ia kishte caktuar vetes një qëllim, por deri sa s’ kishte asnjë letër në dorë, nuk guxonte ta mashtronte veten me kashelashe. Nëse rrinte kot dhe nuk mësonte t’ i grahte makinës, siç bënin arabët, për shembull,kjo ishte për mungesë të letrave. Por që nga dita e nesërme, kur do t’ i merte çelsat e shtëpisë, shumë punë do të mernin kahje të re dhe Saliu do të gdhihej më gjashtë e do të shtrihej më dymbëdhjetë. Nuk ishin të pakëta ëndrrat që e prisnin t’ i sendërtonte.
Dhe s’ ka mëdyshje se ai kishte të ngutur. Gjatë kësaj kohe që hante e pinte në llogari të Danimarkës, ai s’ kishte guxim as t’ i njoftonte vëllezërit e tij mbi emrin e shtetit ku gjendej, se jo më t’ u shkruante e t’ u dëftonte se kishte kërkuar strehim politik, por tani që vetë Parlaneti Danez, për pa i shqyrtuar kërkesat e tyre, ua kishte mundësuar të gjithëve të punojnë e të fitojnë si të gjithë qytetarët tjerë, ai do të thirrej se daljen e tij n’ Evropë e kishte rregulluar me ndihmën e një zyre të ikuadrimit. Nëse ata të Seksionit të Brendshëm kishin kohe, mundeshin lirisht t’ i kërkonin njerëzit që ia kishin mundësuar atë dalje. Po, ai kishte të ngutur. Aq të ngutur kishte Sala, sa s’ kishte kohë as ta bënte gjumin e natës.

16.

Por ajo mbretëri ishte zonjë e rëndë. Ashtu si dhe në fshatrat e qytetet tjera skandinave,edhe në qytetet e saj mbretëronte rregulli dhe asgjë nuk zhvillohej si në mbretërinë e shokut Jozho, ku një ditë ngrohte dielli, në tjetrën të kalbte shiu. Atje nuk mësonin vetëm fëmijët në shkollë, po dheprindërit, sepse për ta zënë një vend pune e për ta blerë një makinë e për ta punësuar një sekreterare,duhej të paktën t’ i flisje nja dy gjuhë dhe t’ i njihje kodet e domosdoshme.Me fjalë tjera: të gjitha punët,përpos zënkave që zhvilloheshin midis tij e Selvies,bëheshin sipas një rendi të caktuar, të cilin e kishin hartuar byrokratët e shquar danezë.
Kështu filloi e përditshme e Sali “babës”, e cila, në krahasim me ate që kish bërë në vendlindje, ishte e mëndafshtë. Ai, për atë banesën katërdhomëshe, që ia miratoi pushteti,dhe për “rrogën” që ia dërgonin n’ emer të ndihmesës familjare, nuk e kishte derdhur asnjë kokërr djerse. Bash përkundrazi, as vetë s’ e kishte të qartë çka fshihej prapa asaj dorëdhëniejeje mbretnore që i furnizonte ardhacakët mebanesa të ngrohta, asistencë sociale, shkolla modernedhe libra falas. Atje ku ishte rritur Saliu, jo vetëm femrat, pordhe burrat, trajtoheshin si kafshë dhe askush, me përjashtim të këpucëlëpirësve jugosllavë,nuk i lëshonte kush vajzat në shkolla. Tani, jo vetëm Saliu, po dhe Selvia, e ndiqnin DFI-n, një kurs për ardhacakaët e huaj,dhe gjithë ditën çanin dërrasa me ca pleq nga Pakistani, zezakë nga Uganda e lëkurëverdha nga Kina. Këto të fundit vinin shumë më rrallë në shkollë, sepse punonin në ca lokale nate dhe e nxirnin rrogën e tyre duke u fërkuar shpinat ca njerëzveqë kishin pare dhe s’ dinin ku t’ i harxhonin ato të flamosura.
Pas shkollës vinte shtëpia. Ajo donte shumë më tepër punë, se nën kulmin e saj jetonin edhe katër frymë tjera që donin bukë, rroba të pastra, çarçafë të larë dhe ngrohtësi prindore. Darka nuk shtrohej vetë në tavolinë. Dikush duhej të lakonte në shitore dhe të blente mishra, zarzavate, makarona, salçiçe e fruta që atje vinin nga Holanda. Po as ato s’ e zgjidhnin lëmshin e jetës. Dikush duhej t’i lante pjatat, lugët, pirujt, gotat dhe tenxheretë ku gatuhej gjella e përditshme. Ata ishin pesë veta por asnjëri s’mirte mund ta ndihmonte Selvien. Të gjithë ishin djem dhe Saliu, njësoj si prindërit tjerë danezë, duhej t’ i nxirte në fushë, të luante futboll me ta dhe, kur ktheheshin te shtëpia, t’ i shante e t’ i qortonte deri sa vinte koha për të fjetur. Të nesërmen duhej t’i përcillte edhe në shkollë, dhe kjo përsëritej ditë për ditë, javë për javë e muaj për muaj.
Saliu dhe Selvia shkonin pesë ditë në shkollë dhe shteti kompenzonte për kohën që humbnin duke e mësuar gjuhën danishte. Askush s’ i pyeste pse duhej të mësonin aq budallalluqe që s’ përputheshinme dëshirat e tyre. Mbase mu për atë arsye ata iu gëzoheshin fundjavëve,të cilat here pas here i kalonin me Irfeten dhe atë maxhupin e saj, here pas hereme familjen Xhela që jetonte në një fshat suedez që quhej Luma. Duke qenë se pasaportat e tyre jugosllavë i patën dorëzuar në Policinë locale, ata ua dhanë një shkresë kolektive, me ndihmën e të cilës mund të shkonin jo vetëm në Luma por edhe në Landskruna, Helsingborg e Geteborg.Atëbotë Hyseni dhe Makfirja kishin tre fëmij, një djalë e dy vajza, dhe djemt e Saliut kënaqeshin duke luajtur me Avniun, djalin e tyre të madh.
Mjerisht, edhe mrekullitë, që janë ngjarje të mbinatyrshme dhe ndodhin me ndërhyrjen e të Madhit Zot, e kishin një fund.E vërtetë është se parashikimi i atij peshkut që rritej në Gjolin e Idrizit ishte sendërtuar qind për qind, Saliu kishte ardhur në Danimarkë dhe,pa marrë parasysh që s’ jetonte si Fadil Hoxha, ai jetonte të paktënsi Xhavit Nimani.Gjatë kohës që kishin qenë në kamp, ata kishin mbledhur goxha do pare, por njëherë për njëherë as kishin makinë, as kishin patent, as kishin mundësi t’ i realizonin caëndrra që s’ ia kishin dëftuar kujt.
Një ditë mori fund edhe DFI-ja.Zonja Lone Fog Nilssen, arsimtarja e gjuhës danishte, pasi i lavdëroi për rezultatet e arritura në provimin e fundit, ua zgjati nga një dëftesë të shkruar me shkronja të trasha dhe i njoftoi se javën e ardhshme duhej të paraqiten në Zyrën e inkuadrimit. Atje do t’i njoftonin se si shkruhej cëvëja, si kërkohej puna, çfarë diturish duhej të kishin dhe, nëse s’ kishin dituri adekkvate, cilët kurse duhej t’ i ndiqnin.
Ajo s’ dallonte shumë nga zyrat jugosllave.Zyra e Inkuadrimit. Vërtet, si godinë ishte e bukur, moderne, por nëpunëset e saj, njësoj sibyrokratet serbe, s’ kishin të ngutur. Këshilltarja që duhej t’ i ndihmonte ishte një fytyrëkulaçe e vogël dhe dukej që sapo e kishte mbaruar Gjimnazin Real.
Ajo i ftoi të dytë në zyrën e saj, i luti të uleshin në karrigat e zbrazta dhe, pasi e nxori një fletore të trashë, filloi të shënonte përgjigjet e Selvies.
” Më pyetët nëse kam qenë e punësuar,” tha Selvia. ” Jo, jo. Bash edhe sikur të kisha punë, do të detyrohesha ta lë sepse kam pjellë çdo të dytin vit. Kam katër djem dhe asnjeri prej tyre s’ më ndihmon pos me larjen e enëve. Sipas shenjave që po ndiej në trup, prap jam me barrë.”
Danezja ia picërroi sytë dhe zyra iu soll vërdallë.
” A s’ mjaftonte me katër?” pyeti ajo.
“ Pyeteni këtë mikun,” ia ktheu Selvia. “ Sikur t’ i bëj edhe katër të tjerë, ky s’ thot – mjaft. Ne, shqiptarkat, duam vetëm djem.”
“ Popër punë keni menduar?” e pyeti danezja.
“ Qysh jo,” tha Selvia. “ Unë kam aq punë te shtëpia saqë koka po më vjen vërdallë. Megjithate, zemra ma do të punoj në ndonjë çerdhe të fëmijve apo siç poi thonit ju – parashkollore.”
“ Mjerisht, për ate duhet të bëni shkollë,” i tha tjetra. “ Nuk e di saktesisht se cilën, por mundem ta konsultoj shefen time dhe të ju njoftoj më vonë. Sidoqoftë, dashki të vazhdoni shkollën. Po zotnia?” tha ajo, duke parë drejtSaliut.
” Unë jam berber i kualifikuar,” tha Saliu. ” Kam patur sallonin tim privat dhe kam shpresa të vazhdoj me atë punë sapo të njihem me rregullat e këtushme. Kam pyetur në ca vende dhe më kanë thënë se është punë e vështirë.”
Këshilltarja sikur s’ pajtohej metë.
“ Kushdo që ju ka thënë, ka egzagjeruar,” tha ajo.“ Ç’ është e drejta, ky shtet i ka ndihmuar dhe i ndihmon ndërmarrësit privatsepse – pas bujqësisë – ata janë skeleti më i fortë i ekonomisë tonë. Sidoqoftë, duke marrë parasysh nevojën tuaj për një njohje më të mirë të rregullave, do t’ ju rekomandoja të filloni në një salon që mbanë emrin “Klipoteka”. Pronari është polak dhe një burrë jashtzakonisht i sjellshëm.”
Klipoteka? Ku e kishte pare, vallë, atë sallon?
“ Ka mundësi të di ku gjendet ai sallon?” pyeti Saliu.
” Në Helsingör, ku tjetër,” tha zonja Birthe.” Nëse keni kaluar ndonjëherë përskaj kafenesë ”Bruxelles”, duhet ta keni parë një rrugë përballë saj… Një rrugë e qetë, fare pak e trafikuar… Klostergade numër 6… Aty është ”Klipoteka” dhe pronari i saj, zoti Bogdan Panufnik, mezi pret t’ ia bëni një vizitë. Ai kishte dy ortakë tjerë,por janëkthyer në Poloni.”
” Po rroga si është?” pyeti Saliu.
” Ate mund ta mësoni nga zoti Panufnik,” i tha këshilltarja.” Danimarka është shtet i lirë dhe ju mund të bisedoni vetë me të. Ai e flet danishten si gjuhën e vet.”

17.

Gjithëçka dukej në rregull: pronari i sallonit, një zotëri i plotë, fytyrëngrysur, me syza të trasha e qepalla të fryra, e priti mirë, rroga që do merte s’ kishte të sharë, ndërsa distanca që e ndante nga vendi i punës s’ ishte më e gjatë se koha e nevojshme për ta rruajtur një klient. Për të qenë puna edhe më e këndshme,si zonja Panufnik, ashtu dhe burri i saj, ishin një çift ideal dhe polonishtja që flisnin i ngjante shumë kroatishtës.
Saliu ishte i kënaqur. Ndoshta jo dhe aq sa ishte dikur, kur jetonte në Kampin e refugjatëve, por tani e tutje ishte zot në shtëpinë e vet, gruaja i shkonte në shkollë dhe fëmijët kishin shkuar aq larg saqë flisnin më shumë danisht se shqip. Në krahasim me të ardhurat e dikurshme, kur mbante vetë sallon, të ardhurat e tij ishin dhjetëfish më të mëdha, por me ato duhej ta paguante qiranë, rrymën elektrike, telefonin, licencën e televizorit, sigurimin e shtëpisë si dhe veshmbathjen e fëmijve. Ata njëmend merrnin shtesa ”të fëmijve”, po çka dreqin t’ ju blesh më së pari – këmisha, pantallone, kostume sportive apo atlete të cilat i copëtonin për një javë? Me ecjen e kohës – e kjo ecte më shpejt se në Kosovë – Saliu po e kuptonte që më mirë jetonte si refugjat, se sa tani që ishte emigrant i rëndomt dhe duhej të nxirte bukën me djersë të ballit. Atëbotë ai e kishte një tutor dhe tutori, sipas ligjeve që vlenin për ardhacakët, dalëngadalë e për qejf ia llogariste qiranë, rrymën elektrike, telefonin, sigurimin, veshmbathjen e artikujt ushqimorë dhe, menjë lëvizje dore, ia miratonte lekët që i takonin. Tani ishte e kundërta dhe Saliu vet, me laps në dorë, duhej t’ i shënonte të ardhurat e të prishurat e familjes.Përndryshe, të hollat s’ do të mjaftonin për ta blerë atë ”opellin”, me të cilin shkonte deri në Suedi.
Nuk është e tepërt të themi se ”opelli” e nxori në dritë. Përderisa nuk kishte makinë, Saliu ishte sakat, pa duar, pa këmbë, pa sy, dhe çdo punë që duhej ta bënte ia merte gjysmën e ditës. Tani vetë i çonte dhe i merte djemt e tij nga stërvitjet, vetë psoniste qumësht e kos e miell në supermarket, vetë shkonte e kthehej nga puna dhe, çdo të shtunë e të dielë, pasi e mbushte makinën mekollpite e coca cola,endej nëpër fshatrat që gjendeshin rreth e përqark. Edhe kjo ishte dritë, liri, pavarësi individuale. Vinin bota nga Amerika, Japonia e Kina për ta parë Kopenhagën, kurse ai mundej të shkonte e ta pinte nga një karlsberg çdo të dytën ditë. Është e vërtetë se makina e grinte kuletën, sepse duhej siguruar, kontrolluar, mbushur me benzinë dhe duhej parkiruar diku, por ate e bënin të gjithë qytetarët e lirë danezë. Të mos ishte për ato qejfe, ai s’ do ta lente vendlindjen. Kaq e thjeshtë ishte puna.
Herë pas here makina duhej larë. Duke qenë se jetonin në një lagje të qetë dhe parkeringu gjendej në oborrin e shtëpisë, Saliu e lante “opellin” e tij sipas kohës që kishte në dispozicion.Rëndomt, atë punë e bënte pasdite,kur djemt shkonin në stërvitje,dhe Selvia dilte për të psonisur. Atëherë ai e nxirte makinën elektrike nëpër dritare të shtëpisë,i nxirte pecetat, kovat, ilaçet e“sprejat”e domosdoshëm, dhe pasi e vishte një kominoshte të vjetër, sëpari e pastronte makinën nga brënda, pastaj, pasi e pinte një cigare, i lante edhe dritaret e karroserinë.Ai s’ kishte nevojë të ngutej, sepse ishte vet zot, vet shkop: pronari i shtëpisë jetonte në Kopenhagë dhe shtëpia ishte e rrethuar me një gardh të trashë arqitash, nëpër të cilat s’ kalonin as minjtë, se jo më danezët e ngratë që ishin burra të ndershëm dhe kurrë nuk shkilnin në pronën tjetrit.
Një pasdite të tillë, deri sa po kthehej nga kursi i gjuhës danishte,Selvia përjetoi diçka të pazakonshme: n’ anën tjetër të gardhit, ku ishte parkeringu i makinës së tyre, zhvillohej një debat igjallë midis burrit të saj dhe dikujt që ajo nuk e shihte. Ai që fliste me zë të lartë e të kuptueshëm dhe dukej që ishte – shumë i prekur – shumë i mllefosur e – shumë i shqetësuar – ishte Saliu, ndërsa ai tjetri duhej t’ ishte – shumë i urtë – sepse dëgjonte dhe nuk i kundërvihej burrit të saj.Kush ishte, vallë, ai njeri dhe përse e kishte mllefosur burrin e saj?Ajo ishte e sigurtë që Saliu nuk fliste me ndonjërin nga djemt, sepse të katërt kishin ikur në stërvitje dhe trajneri i tyre ishte i kënaqur me rezultatin që kishin arritur.
Selvia e hapi derën me kujdes dhe, pasi hyribrenda n’ oborrin e shtëpsë, i kërkoi me sy ata që ziheshin. Saliu kishte veshur atë kominoshen e rëndomtë dhe fliste gjithnjë, ndërsa ai tjetri s’ dukej askund. Pastaj ajo bëri dhe disa hapa,tërë kohën duke e kërkuar atë “tjetrin” me sy, por sytë e saj nuk shihnin tjetër njeri pos dyerve të makinës dhe Saliut që po i fërkont dritaret.
“ Mirëmbrëma, Salë,” i tha.Tërë kohën me sy e surrat të hutuar.
“ Mirëmbrëma,Selë,” i tha Sala, duke e vënë furçën anash.Me dorën tjetër vazhdoi ta fërkonte karroserinë.
“ Vetë po e lanë makinën?” e pyeti e shoqja.
“ Vetë po me kend tjetër,” ia ktheu tjetri me zë të mllefosur. “ Se mos kemi djem që ta ndihmojnë babanë e tyre?”
Selvisë i ngordhën fjalët në gojë. Pak më parë Saliu fliste me dikë, zihej, shante, kundërshtonte, ndërsa tani shtirej sikur s’ kishte folur me askend. Ai tjetri mbase i kish dëgjuar hapat e saj dhe kish ikur.
” As vetë nuk thash që kemi djem të hajrit,” tha Selvia. ” Po ti flisje me dike, se pak më parë, duke kapërcyer m’ atë anë gardhit, dëgjova zëre. Mos më bëj të shurdhër, se hala s’ më kanë lënë veshët.”
Ai e la furçen mbi makinë dhe iu afrua me inatë.
” Ani qysh është më mirë,” e pyeti.” Më mirë të flas me veten apo të flas me ca budallica si ti?”
” Ti s’ e ke patur zakon me folë me vetëveten,”tha Selvia.” Prej kur kështu?”
” Prej se hyra në punë te Polaku,” tha ai. Duke e ndezur një cigare.
Ai gënjente.E njihte ajo tepër mirë për t’ i ngrënë gënjeshtrat e tij.
” Ai s’ të ka dhënë punë me zor,” e qortoi Selvia.“ Puno dhe ca muaj, sa ta kapërcejmë verën, pastaj kërko një vend tjetër. Fol edhe meBirthen, kujdestaren tonë. Si të jesh mërzitur nga floktaria, vazhdo Shkollën e Trafikut dhe puno si taksist. Bëj ça të duash, por mos e rrej veten se ke gabuar. A p’esheh që djemt po rriten dhe nesër, pasnesër, duhentë shkollohen, të gjejnë punë, të krijojnë familje… Kush shqiptar i ka këto mundësi?.. Ne, shyqyr Zotit, kemi shtëpi, kemi makinë, kemi televizor me ngjyra dhe kemi punë. Si të jetë kysmet, edhe unë do të punësohem… Nuk më hahen duart që laj pak lugë e pjata daneze.”
Ai s’ dukej i entuziazmuar.
“ Atë punë ebisedojmë kur të vij koha,” tha Saliu. ” Tash për tash, përpiqu ta ruash veten.Më vonë, pasi të lindësh e të pushosh ca muaj, shohim e bëjmë. Se edhe kështu, si qiraxhinj, s’ jetohet për gjithmonë.”
” Atepunës’ ka nevojë të ma përmendësh dy herë,” tha Selvia.
“ Dhe s’ e kam ndër mend,” u përgjegj ai.
Ai e fërflloi pecetën anash dhe u shemb në një karrigë që e mbante pranë. Gjykuar nga sytë e tij, Saliu sikur donte të bënte vetvrasje n’ atë muzgun e gjelbër, vaj ulliri, që fillonte nga oborri i shtëpisë dhe shkonte deri te plisi i një kodre të rrumbullakët. Atje diku pushonte Qielli dhe nëpër ballin e tij endeshin ca re të bardha e të shprishura nga era.
“ Sot e kam takuar një djalë të ri,” vazhdoi Saliu, këtë herë mezë të lodhur.
“ Nga cili vend ishte?” e pyeti e shoqja.
“ Mirë kish qenë ta dija, po nuk më dëftoi,” tha Sala dhe e ndezi një cigare.“ Erdhigjoja për ta qethur, por gjykuar nga fjalët e tij, ai ishte spiun jugosllav. Përndryshe, qysh mundej ta dinte se kam qenë në burg dhe jam njeri i mirë. Njëherë u mata ta marr te shtëpia e të hamë darkë, po pastaj u pendova… E lash në punën e tij…”
Edhe kjo dukej e çuditshme.
” Mos ta ka çuar baci Hysen,” tha Selvia, duke ia zgjatur një tavëll. ”Ti e di që baci Hysen merret me politikë…”
” Jo, jo,” nguli këmbë i shoqi. ” Kyishte adap dhe kishte shumë shokë në Kosovë.”
” Ani çka të kallëzoi,” e pyeti Selvia. ” Bezbeli të ka mërzitur, se ti s’ flisje kot me vetveten.”
Ai s’ ishte i prirur t’ ia hapte zemrën se, para se të vazhdonte, e pa gjatë kohë me vetullatë ngritura.
” Ç’ është e drejta, ai më kallëzoi shumë, po unë s’ e mora seriozisht. Unë shkoj pas kokës teme.Kryesorja, gjindja jonë po ikin nga Kosova dhe Maqedonia. Ashtu tha ai.”Po ikin shqiptarët – tha – dhe po shkojnë në Zvicër, Gjermani, Holandë… Prej se ka rënë Rankoviqi, Kosova e ka mbushurZvicrën me djem e me çika… E keqja është se një ditë Zvicra mund të mërzitet pi tyre… Mirë është të sjellim ca shqiptarë edhe në Suedi, Norvegji e Danimarkë… Unë s’ i thash gjë,se më shkoj mendja te ai plani ynë, të cilin epatëm bërë dikur, kur ishim në Roskilde… Mba mend si më thoshje?”
” E mbaj, si s’ e mbaj,” i tha ajo.
Ai prap e panë bebza të syrit.
” Epo, mbasi e mbake mend, po vazhdoj,” tha Saliu. ” Mua më duket se ka ardhur koha ta marrësh gjyshin në telefon dhe ta lusësh për një pasaportë. – Nuk e di se ku më ka humbur pasaporta e vjetër – do t’ i thuash – po m’ ka marrë malli për juve dhe dua të vij e të rri nja tri javë.”
“ Do na kushtoj shumë,” tha Selvia.
“ Edi qëdo na kushtojë,por pa shkuar vetë atje, s’ mund ta biesh as hallën Bahtë këtu, jo më atë çerekun e Kosovës që e kishe ndër mend. Një herë duhet të fillosh me kushërirat, ato që ke në Varosh, Dushanovë e Kaçanik, pastaj vazhdojmë me tjerat.”
Selvia s’ ishte aq e sigurtë.Dikur, kur ishte vetëm amvise, ajo s’ ishte përzjerë kurrë në bëmat e burrit të saj, por tani që shkonte në shkollë dhe kuvendonte me lloj lloj shoqesh, vetëdija e saj ishte ngritur, ishte thelluar.
” Mirë e ke menduar, po mua s’ po më duket kaq e thjeshtë.Zëre se Gjyshi ma çoi pasaportën dhe unë shkova deri në Kosovë për pushime. Po qysh do ta çeli këtë mesele, qysh do t’ilypi markat, qysh do t’ i presim ata njerëz, qysh do t’ ua mbarojmë punën?”
Ai ia vuri dorën në gojë. Shenjë kjo që ajo s’ duhej ta vriste kokën, se edhe ate e kishte mentuar ai.
” Do bësh si Irfetja,” tha ai.” Ti s’ je shtet që t’ u premtoshletra e aufentalle, por do t’ u premtosh ato që janë të mundshme.Fjala vjen, kur të vijnë në Danimarkë, unë do të dal e t’ i pres në Liman, t’ i sjell te shtëpia, t’ i mbajmë me bukë e me kripë dhe, pasi t’ ua dëftoj qëndrimin që duhet tambajnë, t’ i çoj deri në Policinë Lokale dhe t’ i lë te dera e saj. Po para se të nisen, ata duhet t’ i kthejnë paratë në marka dhe të na i nisin në një konto të Bankës se Ljubljanës. Ti s’ do t’ u kallzosh që ai konto është imi, por i një danezi që merret me këso punësh.Si thua?”
” Duhet të mendohemi,” i tha Selvia. ” Jo për punën e pasaportës, po për ato tjerat.”
” Duhet të mendohemi, po jo dhe shumë, se ate që nuk e bëjmë ne, do ta bëjnë të tjerët. Dëgjo Saliun dhe merre Gjyshin në telefon, se sot e kemi zogun në dorë… Nesër do jetë vonë… Ti s’ e ke takuar bacin Sitki, se ka vdekur i ngrati, po ai thonte: luaj ti, luan i Madhi Zot…”

18.

Ajo ishte më e thella. Nga të gjitha gjërat që Saliu kishte bërë deri n’ atë ditë, ajo ishte kthesa më e thellë ekonomike. Ajo ishte gjeniale dhe, që nga ajo kohë, çdo gjë që prekte ai shndërrohej në flori.Ne, ç’ është e drejta, s’ do ta përmendnim këtë mrekulli, që mund të krahasohet me mrekullitë e shenjtërve të krishterë, sikur kjo të mos qëllonte ngjitja e parë e tij në greminë e mençurisë.
Tani – prapa atje ku ishim.
Ajo puna e pasaportës ishte e lehtë. Pas një bisede të shkurtër telefonike, zoti Riza, gjyshi i Selvies, e njoftoi mbesën se me njëmijë marka ishte në gjendje t’ i drejtonte edhe brinat e dashit. Njëherit, përpos tri fotografive të saj, ajo duhej t’ ia dërgonte edhe nga tri fotografi të secilit djalë, sepse djemt ishin të mëdhenj dhe duhej të kishin pasaporta individuale. Tani Jugosllavia s’ ishte ajo që kish qenë, Kosova ishte gati se republikë, dhe njerëzia – kuptohet, nëse kishin marka, – mund të shkonin jo deri në Zvicër, po deri në Amerikë e përtej Amerikës. Artikujt që herë pas here nxirnin gazetat e huaja mbi veprimtarinë armiqsore të studentëve shqiptarë dhe dënimet që shqiptoheshin nëpër gjykatat kosovare ishin rrena që fabrikonte njëfarë Emil Kastriotit, i cili fshihej diku në Spanjë apo Çekosllovaki. E vërteta ish se ”shiptarët”, pa marrë parasysh ato që shkruanin nacionalistët dhe irredentistët shqiptarë, shkonin rregullisht në Shqipëri, hanin e pinin në hotel ”Dajti” dhe mbanin lidhje të ngushta mefarefisin e tyre. Shumë emigrantë, madje, që dikur kishin ikur në Shqipëri, tani kishin kërkuar të ktheheshin prapa.
Aty nga mesi i qershorit, pak pasi mori fund viti shkollor, n’ aeroportin e Kopenhagës zbriti Hakiu, vëllau i Sali babës. Ai s’ ishte shumë i prirur të udhëtonte se, përpos tjerash, kujdesej për sallonin e trashguar nga i vëlli, por duke marrë parasysh se moti nuk ishte parëme Salën dhe udhëtimi ishte falas, pranoi t’ ia sillte kunatës dhe bijve të saj pasaportat jugosllavë. Ai, madje, shkoi aq larg, sa që mori përsipër t’ i kontaktonte edhe disa shokë që Saliu kish patur në burgun e Gjurakocit. Ata jetonin në qytete të ndryshme të Kosovës, por Hakiu do bënte çmos që t’ ua gjente adresat.
Selvia s’ kishte të ngutur. Ajo priti edhe nja dy tre muaj, deri sa erdhi vjeshta dhe, për të mos rënë në sy, bleu një biletë për në Stamboll, ku jetonte një teze e saj; atje pushoi nja tri katër ditë dhe – bashk me tezen e saj – hyri në Jugosllavi.
Askush s’ e preku me gisht të vogël.Kjo e frymëzoi që menjëherë të shkonte në Varosh, ku jetonte Baftia me burrin e saj, dhe për ta nderuar kushërirën, e mori një makinë private dhe shkuan në Studençan, ku jetonin Nailja, Shadia, Nezaqeti e Besimja.Atje hëngrën kallamoqe të zjera në kripë, poqën fli, shkuan deri në Deçan dhe, pasi blenë ca peshqeshe për djemt e saj, e përcollën deri në aeroportin e Shkupit.Nëpërmjet asaj vizite të shpejt e formale, ajo e shtroi rrugën për vizita të reja në Kosovë.
Atë vjeshtë Saliu pati shpenzime të mëdha.Jo se djemt kishin kërkesa të reja për rroba të modës, për anëtarsim nëpër klube sportive, për premiera filmash që vetë s’ i kishte parë as në ëndërr, por sepse llogaritë e telefonit ishin të larta.Dhe kjo ishte normale, se bota s’ kishin kundër t’ i shisnin shtëpitë e arat rreth e përqark, por ata donin edhe sigurime që, pasi të shkonin në Danimarkë, ajo të mos i kthente prapa. Edhe diçka: ata kurrë s’ kishin patur punë me konto, deviza, këmbime e shpenzime bankare dhe donin të dinin se qysh dhe në cilën bankë duhej ta bënin pagesën. Dashur e padashur, Saliu duhej të qethte e rruante edhe nga dhjetë orë në ditë për t’ i mbuluar ato llogari të mallkuara.
Në javën e parë të janarit Selvia lindi një vajzë. Atë ditë ra një borë e madhe dhe Saliu, në kujtim të vendlindjes, vajzën e pagëzoi me emrin Kosovare. Dhe Kosovarja qëlloi e mbarë, se po atë muaj filluan të pikojnë markat e para në koton e tij. Kush s’ ishte i gatshëm ta shiste një cope toke dhe të vinte në Danimarkë?
E para që ia ktheu shpinën Kosovës ishte – Shkurta. Ajo erdhi me burrin dhe dy kunetër. Saliu i mbajti dy ditë e dy netë në shtëpinë e tij dhe, pasi i mësoi se çfarë duhej të thoshin, i çoi me makinë deri në Kalundaborg. Për arsye që s’ ia thonte kujt, asnjë shqiptar që do vinte më vonë nuk do të paraqitej në të njejtin kamp.Të gjithë i shpërndante Saliu nëpër qytete të vogla dhe i këshillonte të deklaronin se, sapo kishin hipur n’ anijen që qarkullonte midis Polonisë e Danimarkës, i kishin hedhur pasaportat në detë.Po pse? Sepse më parë do ta vrisnin veten se do të ktheheshin në Jugosllavi. Aq e madhe ishte shtypja që ushtronin jugosllavët në Kosovë.
Me të dalë behari, Saliu e la punën. Ai, bash edhe sikur të donte, nuk mundej të vazhdonte në ”Klipotekën” e zotit Bogdan. Arsyet janë tënë më parë: përderisa pikonin nga dy mijë marka në konton e shoqatës bëmirëse ”Nëna Nazmie”, që ishte e regjistruar si fondacion, Saliun e prisnin edhe ca obligime që duhej t’ i përmbushte kundrejt klient¨ve të tij. Ai e donte punën dhe s’ kishte kundër të punonte si berber, por nisjativa që kishte marrë e detyronte të dilte shpesh në limanin e Kopenhagës, t’ i priste ata që vinin nga Polonia, t’ i çonte ne shtëpinë e tij, t’ i mbante me bukë e muhabet dhe, pasi t’ i mësonte si shkonin punët, t’ i çonte atje ku duhej të paraqiteshin. Tani moti ishte i mirë dhe, kundrejt një shume të vogël markash, ai shkilte distanca më të mëdha. Ndonjë familje e lente në Odense, ndonjë tjetër në Fredericia, kurse Baftien me djemt e saj i la në Esbjerg.
Sa më larg, aq më mirë, ishte mendimi i tij.
Megjithate, në ashtin e asaj ndërmarrje që Saliu e kishte përpunuarme muaj, herë duke u konsultuar me veten, herë duke u konsultuar me të shoqen, fshihej një mëdyshje e madhe.Një sistem i ndërlikuar rregullash që shumë shpejt, mbase më shpejt seç mendonte ai, i zbulonte hilet e atyre që iu shmangeshin detyrimeve qytetare. Ai, fjala vjen, mundej t’ i shmangej Zyrës së Tatimeve Lokale, mundje t’ i shmangej edhe Zyrës së Sigurimeve Shoqërore, por jo më shumë se gjashtë muaj apo një vjet. Sa të kalonte dhjetori, ato të mallkuara do të kërkonin të dhëna mbi të ardhurat e tij vjetore dhe përse nuk drejtohej në Zyrën e Inkuadrimit. Një njeri që kishte zanat dhe s’ punonte – ishte qenie shumë suspekte.
Pikërisht në këto rrethana, atij iu kujtua Usta Dika. Ai njeri, që Saliut ia kishte mësuar zanatin, ia kishte bërë njëqind herë të qartë se afaristi s’ punonte me duar, por me kokë. Afaristi ishte afarist dhe duhej të vidhte idé e të hapte ndërmarrje, sepse pa ndërmarrje s’ kishte kend ta vidhte. Ishte ai, pra, afaristi, që kërkonte lokale, themelonte firma, gjente argatë dhe, falë djersës së tyre, nxirte hisen e vet. Kuptohet,shumëfish më të madhe. Çka priste atëherë Saliu dhe pse punonte për Panufnikun, kur duhej ta bënte të kundërtën?
Shumë herë ra në mentime. Ecte ai nëpër oborr dhe fliste aq shumë me veten saqë djemt, sa herë që e shihnin duke bërë me duar e me këmbë, e pyesnin Selvien – përse bënte ashtu ai psikopati. Edhe kjo, që djemt e quanin psikopat, nuk ishte në rregull, por ata ishin të rinj dhe ende s’ ia kishin shitur shpirtin Qoftëlargtit që ta kuptonin se babai ishte në hall. Tani ata kishin të dashura, flisnin danisht dhe iu vinte turp kur e shihnin ashtu të thelluar në mendime, duke zhvilluar debate me ca njerëz që as dukeshin, as dëgjoheshin. Edhe barra e Selvies ishte dyfishuar sepse Kosovarja, sa herë që kishte uri, qante me të madhe dhe ua nxirte gjumin. Kështu, përfërsisht, gdhiheshin ata dhe, pasi hanin shpejt e shpejt mëngjesin, iknin në shkollë. Dhe kështu, përafërsisht, erdhi deri te ndarja e tij nga Selvia.
Ate s’ e kishte parë ajo as në ëndërr. Të gjitha mundej t’i parashikonte, të gjitha mundej t’ i hante me një lugë kripe, të gjitha mundej t’i përtypte me atë arsyen e grave të mençura, por që do vinte një ditë dhe burri i saj do t’ i propozonte të ndaheshin – kuptohet, vetëm formalisht – ate s’ e kishte mentuar kurrë. Për të qenë e keqja më e madhe, atë ditë sapo i kishte përcjellë djemt në shkollë dhe po matej ta merte një hap për dhembje të kokës kur e pa Salën përjashta, duke ecur nëpër oborr e duke folur me veten.
Haj, që më ka zënë belaja me këtë stupc, mentoi Sela.
“ Hajde, bre, mrenda,” e qortoi Saliun. “ Hajde ta pish një kafe, sedo ta trembësh krejt mëhallën.”
Ai s’ ia bëri dysh. E donte shumë dhe, kuptohet vetvetiu, që ishte në hall.Edhe kjo, që idetë e tij ishin gjeniale, quhej hall, sepse Selvia ishte kokëfortë dhe shumë krenare. Pa marrë parasysh që s’ ishte mendjehollë si ai, ajo shpesh here ia prishte planet.
” S’ dola nga qejfi,” tha ai, duke u ulur përballë.”Jam në hall, Selvie.S’di qysh t’ ia lidhim kryet kësaj pune.”
Ajo e pa me inatë. Gjithë natën kish patur ethe dhe koka i vlonte si vorbë e groshës në zjarr.
“ Allahile, cilës punë?” e pyeti me inatë. “ Ça dreqin po të mungon që konke në hall? A pak marka po fiton a?Po të vijnë shqiptarët si cjapi te kasapi dhe e vetmja punë që duhet të bëjsh është t’ i presësh e t’ i çojsh nëpër kampe.Unë kam të drejtë të qahem, se vetë po i pres, vetë po i laj dhe vetë po i ngopi me bukë. Po ti? Ça dreqin po bën ti?”
“ Hiç valla,” tha ai, duke e zënë për dore. “ Ama ato markat që po na i çojnë duhet t’ i fusim në punë… Ti je grua dhe s’ e di këtë punë… Paraja që rri në dyshek, nuk shtohet… Ajo duhet të futet në punë… Mu për këtë arsye duhet ta hapim një sallon tonin dhe të shtiremi që jemi ndarë. S’ka nevojë të ndahemi përnjëmend, por lutjen duhet ta bëjmë n’ atë mënyrë që Gjykata të ngarkojë ty për kujdestare të fëmijve, ndërsa mua të paguaj… Sa më shumë të paguaj unë, aq më mirë për ty, se n’ atë mënyrë, paratë ikin nga xhepi im në xhepin tënd dhe lahen për marak… Ashtu ia bëjmë nja dy vjet, deri sa t’ i gjej nja dy polakë të mirë dhe të shkruhem i sëmurë…”
” E tevona?” e pyeti e shoqja.
” Tevona shkruhem i sëmurë,” tha Saliu. ” Sipas ligjit të këtyre, edhe nëse s’ kam para të paguaj, ty ta jep shteti atë shumë. Ndërkohë, me ato tjerat që do na vijnë në bankë, i hapim edhe nja dy sallone tjerë… Një në Roskilde, një në Kopenhagë…”
Sevdies iu trash gjuha në gojë.
” Ti paske luajtur menç,” tha ajo dhe ndjeu se si po i ngrinte gjaku. ” Heej, une jam mbesa e Riza Boshnjakut. Nuk jam kurvë që edhe të ndahem nga burri, edhe të jetoj me të. Si në daç të jetojmë si deri tani, mirë. Jo, jo, ndahem për njëmend dhe i kshyri fëmijt e mi.”
” Ani, edhe ashtu ia bëjmë.”
Dhe ai vazhdoi të konsultohej me te, deri sa iu mbushi mendjen që kishte të drejtë. S’ mundesh të hash ditë për ditë mish qëngji dhe numri i qengjave të jetë njësoj. Ata duhej me çdo kusht t’ ia lidhnin kokën asaj veprimtarie të prapë, që Saliut i sillte marka, ndërsa Danimarkës i sillte krah të lirë pune. Pa marrë parasysh se kush merrej me atë punë, pushtetarët e dinin mirë se motrat e tyre pritonin të mbeten me barrë dhe preferonin një jetë të rehatshme. Përse të çonin dorë nga kariera kur kishte cuklanë që s’ kishin tjetër punë pos të fërkoheshin me njëri tjetrin dhe të mbillnin fëmijë?
Një ditë gushti, deri sa djemt e tyre po bënin qejf në plazh, ata dy shkuan në Zyrën e Gjendjes Civile dhe e dorëzuan kërkesën për shkurorëzim, të cilën Saliu e kishte bërë gati dhe e kishte nënshkruar në zyrën e noterit Kenet Munch Rosenblad. Zyrtarisht, ai banonte në rrugën Sankta Anna, ku e kishte hapur sallonin ”Salis Beaty Saloon”, ndërsa privatisht flente në Elin Kilde, ku hante e pinte me Selvien e tij. Kush danez kishte kohë të merrej me dredhitë e një berberi kosovar?
( vazhdon )

Shkruan: Ramadan Rexhepi