SHPËRNDAJE

Ajo e shtunë, e treta e muajit qershor, i përngjante një guri që danezët e quanin ametist. Ai, ç’është e drejta, kurrë s’ do t’ ia mësonte emrinatij mineralipor salloni i tij gjendej pranë sallonit të zotit Shlomo, që shpesh herë lakonte te Saliu dhe i dëftonte mbi cilësitë e gurëve të shtrenjtë.Ametisti ishte një kvarc i paisur me tipare qetësuese për syrin dhe shpirtin e njeriut.Ka mundësi që, pikërisht për atë arsye, ate e pëlqenin gratëqë vuanin ngaankthi dhe pagjumësia.
Tani ai ishte ulur pranë Lanës, një lumth i cekët i kryeqytetit, dhe i ndiqte me sy këmbësorët që kalonin n’ anën tjetër të trotuarit. Tirana dukej më e madhe seç kishte menduar dhe, tek tani, e kishte kuptuar që kafeneja ku po e priste të vëllanë gjendej larg Sheshit Skenderbeg. Gjykuar nga surrati iushtarëve të armatosur dhe hapat e qytetarëve që vinin nga qendra,Ramiz Alia s’ i besonte askujt dhe, më së paku, zejtarëve dhe punëtorëve të thjeshtë. Megjithate, aikish përshtypje se Ramizin e kishte trembur fati iprezidentiti rumun dhe,për ta ruajtur kokën e tij, kishte bërë ca lëshime sa i përket të Drejtave të Njeriut dhe ardhjes së e turistëve të huaj.Ai s’ kishte nevojë të shqetësohej nga prania e turistëve,sepse të vetmit turistë që kishin mallë për atë vend ishin marksistë – leninistët e Kosovës dhe arbëreshët e Italisë Jugore.
Saliu s’ kishte haber se ku gjendej fshati Bicaj por duke u nisur nga të dhënat që kishte marrë nga Hakiu,priste me padurim të njihej me atë Astritin, atë ”mikun” që punonte në Bashkinë e Tiranës. Ai e meritonte një drekë, sepse e kishte ndihmuar Shefkiun ta regjistronte një pronë që gjendej në Rrugën e Dibrës. E duke qenë se zyra e tij gjendej larg, Hakiu duhej ta merte me makinë.
Aty nga ora nëntë, nëntë e diçka, ai dëgjoi një bori dhe e kuptoi se njeriu që doli nga makina ishte ”shoku” Astrit.
“ O, tungjatjeta, burr’ i Dheut,” e përshëndeti me përzemërsi dhe e mori ngryk. “ Qysh jeni, vëlla, qysh e keni familjen? Për çka jeni, për kafe, çaj apo ndonjë lëng të frutave?”
” Për asgjë,” tha tjetri.
” Po diçka do pini, se këtu përcëlloka dielli,” nguli këmbë Saliu.
Ai tjetri nuk lëshoi pe.
” Do pimë më vonë,” tha Astriti dhe shtoi. “Më bëhet qejfi që erdhët, se ju kemi pritur gjatë kohë. Unë jam kosovar dhe kam punuar gjatë kohë në Bashki.Tani kështu qëndron puna: Hakiu iku për karburant dhe unë e ti do ta presim n’ anën tjetër të bulevardit. Me të ardhur Hakiu do t’ ikim për në Lalëz… Sëpari do t’ i shikojmë ca troje që gjenden n’ atë zonë, pastaj do të lakojmë në Durrës dhe do t’ i shikojmë trojet që gjenden në Shijak, Rrashbuall, Arapaj dhe Ndroq. Do lodheni pak, po s’ ka gjë. Nëse na del koha, vemiedhe në Kavajë…”
Ai ishte një mashkull i thatë, zeshkan dhe kundërmonte nga djersa që i shpërthente nga balli. Megjithate, fliste një gjuhë që përputhej mirë me karakterin e tij. Saliut i pëlqenin pazaret e shkurtër.
” A di çka, vëllau im?” i tha ky në konfidencë. “ Ne do bëjmë si të thuash zotrote, për pa harruar hakun tend. Unë sapo kam mbërritur në Tiranëdhe s’ dua t’i imponoj dëshirat personale. Megjithate, s’ po ta fsheh kuriozitetin tim për trojet e këtushme. Hajde dalim n’ anën e kundërt, se erdhi Hakiu.”
” Shpejt paska mbaruar punë,” tha tjetri.
Ata dyu ulën para. Saliu u ul prapa.
Ai do preferonte të ulej para, se e mundonte makina, por këtë herë arsyetoi me kokën e usta Dikës. Ai ishte mirë atje ku ishte, sepse mundej qetë – qetë ta studjonte atë hajdutin shqiptar.
Ai ”kosovari” s’ i pëlqeu aspak. Tiparet e tij – fytyrthatë, lëkurëzi, i pispillosur – dëftonin që ishte evgjit, por vendin e punës e kishte të mirë.Fundja, evgjit apo joevgjit, ai ishte ndërmjetës dhe punonte për xhepin e tij. Ai mbase ishte i poshtër, por ata tjerët, shefat e tij, duhej t’ ishin edhe më të poshtër, se shisnin trojet që s’ ishin të tyret. Ai, ç’është e drejta, blente toka të ”reakcionarëve” që kishin vdekur nëpër burgje.Mu për atë arsye Astriti duhej trajtuar mirë e me doreza të buta sepse Shqipëria gjendej në cep të greminës dhe, nëse rrokullisej poshtë,i vetmi njeri që do mbetej me gisht në gojë ishte ai. Askush tjetër.
Ata kaluan përskaj hotel ”Tiranës” dhe morën një rrugë që shpiente drejt Fushë Krujës. Edhe n’ atë kthesë, njësoj si në kthesat tjera të asaj ”parajse”,rruga ishte mjerim i madh: gropa – gropa, plot me plehurishte, hekurishte e vegla të ndryshkura.Gjatë kohës që ky po i vëzhgonte rreth e rrotull, Astriti i dëftoi se ajo qyteza e bardhë,që shquante në shpatin e një mali të lartë, ishte Kruja, vendlindja e Skenderbeut, dhe se projektin e asaj kështjelle e kishte bërë Teuta, bija e ”shokut” Enver.
Papandehur Hakiu mori më të majtë. Ai kërceu binarët e një hekurudhe të braktisur dhe vazhdoi të kuvendonte me Astritin, që dëftonte majtas –djathtas dhe iu fliste për Lalëzin, Ishtmin, Zhejin, Mamurrasin e ca fshatra tjera përtej Laçit. Ai më i bukuri ishte Lalëzi, një fshat ivogël bregdetar, që kishte një plazh të virgjër dhe shumë ara, lëndina epishakë të shëndetshëm për ata që vuanin nga sëmundja e mushkërive.Përtej Lalëzit gjendej Ishtmi, njësoj i bukur dhe njësoj i përshtashëm për rritjen e bagëtisë.
Astriti iu dëftoi se përballë Ishtmit gjendej Kepi i Rodonit. Ai gadishull i thepisur kishte vlera të mëdha historike, por Partia e kishte lënë pas dore. Vetë kepi ishte vazhdim i një kurrizi kodrinor, që binte thik mbi detë dhe formonte një breg piktoresk, të veshur me pisha e shkurre mesdhetare. Atje gjendej edhe Kështjella e Skenderbeut, që dikur shërbente për mbrrojtjen e anijeve shqiptare në detë dhe që tani s’ i hynte askujt në punë. As historianëve kombëtarë.
Saliu ishte kursyer në punë. Si të gjithë afaristët e regjur,më shumë dëgjonte se kuvendonte. Kjo ishte hera e parë që po ballafaqohej me vendlindjen e të parëve dhe, pa marrë parasysh çka thonte Astriti, ai e kishte të qartë se Shqipëria ishte trampolina e vetme që do ta fërfëllonte m’ atë anë ylberit.Mrekullia që kishte përpara, me male të larta ekodra të veshura me ullinj, një diell që ngrohte si verës ashtu dhe dimrit, ishte si e lindur për tri prodhime vjetore. Përderisa vetë kishte marka dhe Ramiz Alia kërkonte investues, ais’ kishte arsye të luhatej dhe duhej të hynte në valle me të dyja këmbët.
Dhe derisaAstriti e Hakiubisedonin për ca çeshtje të dorës së dytë,ai shënonte në bllok emrat e fshatërave, rrugët, pronat, favoret, disfavoret,si dhe çmimet e trojeve që ishin në shitje. Të gjitha atoara të veshura me shkurre, që atë ditë dukeshin të paarritshme nga makinat, ishin perla të shkelura nga gicat e Enver Hoxhës dhe Enver Shehut. Me pak dollarë ato mund të shndërroheshin në fshatra të mrekullishme turistike.
Astriti dëftoi me dorë.
” Dhe që ua pata fjalën, këto ara, lendina, vreshta e kopshtije kanë qenë prona private… Kanë qenë çifligje të pasanikëve shqiptarë… Por erdhi shoku Enver, ua mori kullakëve me dhunë dhe i shndërroi në hambar të klasës punëtore,” tha zë triumfues . ”Deri më sot ato kanë prodhuar drith, zarzavate e shalqinj të mrekullishëm. Mjerisht, erdhi bllokada sovjetiko – amerikane dhe na i prishi të gjitha… Sot të gjitha janë shndërruar në toka të braktisura. Unë s’ jam në dijeni të atyre që po fliten, por ka mundësi që reakcionarët një ditë të kthehen dhe t’ i kërkojnë këto ara e kullota prapa. Por ajo nuk është e sigurtë…Mund të ndodhë edhe diçka më e keqe e të na pushtojnë Greqia apo Jugosllavia, se të dyja kanë pretendime territoriale… Po ju, që jeni jashtë, si mendoni?”
” Ne jemi stupca, o vëlla,” tha Saliu. ” Ne jemi të trashë e të paditur. Kemi dalë në kurbet që t’ i shpëtojmë fëmijët, por kurbeti është plagë mizore. Kurbetin s’ ia duam as armiqëve tanë, jo më vëllezërve shqiptarë.”
” Për besë, jeni të fortë,” tha tjetri. ” Sikur të na lëshonte Partia, të gjithë do t’ iknim në Itali. Madje – këte po ua them në besim – po flitet se gjirokastritët e përmetarët po ikin me të madhe në Greqi dhe, sapo ndërrojnë feenë e bëhen ortodoksë, marrin punë, shtëpi e makina moderne… Jo si këto hekurishtet tona, që na kanë menderosur ambientin jetësor.”
Saliu e mbajti veten.
“ Ne, o Astrit,kemi mallë të punojmë, të jetojmë e të kënaqemi me juve,” i tha byrokratit. ”Qysh thoni, ta pijmë nga një kafe diku?”
“ E pijmë në Lalëz,” tha Astriti.
Lokali ku do ta pinin kafenë gjendej në qendër të fshatit. Dikur, kur Partia ishte në maje të qiellit, atje ”lakonin” funkcionarë të lartë partiakë dhe hanin ngjala të skuqura në zgarë, pinin verë italiane dhe planifikonin sa fazanë duheshin vrarë për anëtarët e Byrosë Politike.
Tani që makina e frenoi vrapin para lokalit dhe këta ndërruan ca fjalë me kamarierin, fshati dukej i shkretë, i braktisur fare.
” Po bëni ngjala si dikur, apo i keni fshirë nga menuja?” pyeti Astriti. Kamarieri, një zeshkan të trashë, topolak, e tundi kokën.
” Bëjmë, si s’ bëjmë,” tha ai. ” Ngjalat i marrtim në Patok.”
” Ani mos prito të na skuqësh nja tri pjata,” tha Astriti. ” Këta miqët i kemi nga Kosova dhe janë miq të Partisë. Do bredhim pak, do të shikojmë… Po para se të ndahemi, do na bëjsh nga një kafe turke. Nga ato të mirat… Ka mundësi t’ i pijmë përjashta?”
” Ka, i dashur, ka,” thatjetri.
Ai ishte i hutuar. Se si e ndiente veten… Edhe mirë, edhe keq… Rrezet e atij dielli tëngrohtë, që depërtuan deri në lëkurën e shpinës, e nxitën ta drejtonte kokën e të shikonte rreth e përqark. Qielli i atij fshati ishte i ngjeshur me një vakësirëqë s’ kishte tjetër funkcion punë pos ta zhveshtenatyrën deri në tul. Rrugicat që shënonin megjet e dikurshme të arave dukeshin më të bardha, shkurret që u kishin hipur kodrave dukeshin më të ndritshme, ndërsa vija e bardhë e rërës, që ndante detin nga toka, ishte poaq e hollë dhe poaq e mprehtë sa tehu i një brisku të rrojës.
Ai ia hodhi një sy fshatit dhe, pasi e vari xhaketën prapa shpine,e pa Astritin me sy miqësorë.
” Nga sa po marr vesh,shoku Astrit, kjo zonë s’ ka rrugë tjera pos asaj që e lidh Fushë Krujën me Durrësin dhe Tiranën,” tha Saliu.
Ai tjetri e tundi kokën.
” Ka dhe rrugë tjera, po janë në gjendje të mjerë,” tha. ”Janë rrugë që kanë përdorur qerret dhe traktorat. Kështu që, nëse jeni të interesuar për trojet që gjenden në Sukth e Shijak, duhet prap të kthehemi në Fushë Krujë dhe q’ atej të vazhdojmë për Durrës. Unë do t’ ua dëftoj nja dy troje që gjenden në Sukth, ndërsa tjerat, që gjenden rreth e përqark Durrësit, ua dëfton edhe Hakiu. Më lejoni t’ ua kujtoj se Shqipëria që është sot, nuk do jetë nesër. Por ata që janë sot, preferojnë të kenë punë me juve, jo me të huajt.”
” Pse me ne e jo me të huajt?” e pyeti Saliu.
“ Sepse njëra dorë e lanë tjetrën,” tha Astriti. “Do t’ ua them me pak fjalë. Këtu ka ndodhur lufta klasave dhe babai e ka denoncuar të birin, gruaja e ka denoncuar të shoqin, daja e ka denoncuar nipin. Këtu është praktikuar lufta e klasave dhe mund të ndodhë një Rumani e dytë, shumë më e egër se e para.”
“ Mos e dhëntë Zoti,” tha Saliu dhe aty për aty ndërroi temën. “ Po ajo puna e parcelave të Durrësit, o Astrit? Si qëndron puna me to? Janë në Durrësapo rrethe përqark Durrësit, nëpër fshatra?”
“ Gjithëkund nga pak,” tha tjetri. ” Ca janë në Shkozet, nja dy në Arapaj, njëra është në Shën Avlash dhe nja dy tjeraafër Plepave.Unë propozoj që ditën e soçme ta merrni me avash dhe të pushoni pak, të çmalleni, ndërsa që nga dita e nesërme, mund të dilni me Hakiun dhe të gjurmoni vetë, të pyetni…Atje nga Bicajt, thonë: dita e re, nafaka e re.”
” Fjalë me vend,” tha Saliu.

28.

Gjithëçka ishte gati: dielli, pas një mëdyshjeje të shkurtër,u zhduk përtej faqes së detit,djemt e Saliut veshën pantallonat e gjata,Shefkiu ishte kthyer nga puna dhe shfletonte gazetën,kurse Fahria dhe Selvia i nxorën lakrorët në oborr dhe prisnin të vinte Saliu.Këto të fundit, si të gjitha shqiptarkat,s’ kishin tjetër punë pos të gatuanin dhe t’ i ushqenin burratme bukë. Mjerisht, Sals ende s’ iu kishte dhënë fund dialogjeve që zhvillonte me veten.Kish dalë për një shetitje të shkurtër dhe, ndonëse famija e priste për darkë, atij askund s’ i shiheshin gjurmët.
Më në fund, atëbotë kur durimi i grave po shkonte nga fundi, ai hyri me dy shalqinj në dorë.
“ E di që jam vonuar,” tha Sala. “ Po kjo mund t’i ndodhë gjithëkujt. Hipa rastësisht n’ autobus dhe u katandisa në tregun eDurrësit. Kërkoja zarzavate, gjeta shalqinj.”
“ A ishe tamam në treg?” e hetoi Shefkiu.
“ Ashtu më duket,” tha ky. “ Duke ardhur drejt Plepave, më ra ndër mend se sonte, me përjashtim të Hakiut, të gjithë jemi bashkdhe unëdo t’ ua shtroj djemëve të mi ca pyetje të rëndësishme.Sa do tëpërgjigjen drejt apo gabim, nuke di, por përgjigjet janë të rëndësishme.Pse, thoni ju. Sepse Gjaku nuk bëhet ujë dhe ne përfaqsojmë një derë të shquar.Ne duhet të bëjmë diçka që t’ i nderojmë të parët tonë. Tani, qysh thoni? Të hamë bukë?”
Hamë, thanë tëtjerët.
Dhe ata hëngrën pa e vrarë kokën për ato që kish thënë Saliu. Në rrëmujën e krijuar gjatë darkës,madje, ata i mbushën barqet me lakrorë dhe, të mos ua kujtonte Shefkiu shalqinjtë,ata përsëri do të dilnin n’ oborr e do luanin futboll.
“ O Sali vëllai, “ thirri Shefkiu. “ Ça deshte t’ i pyesje këta djemt? Pyeti sa s’ kanë dalë, se pastaj harrohet puna.”
Saliu e pa Shefkiun me mirënjohje.
“ Rrofsh që ma kujtove, se do harroja,”tha ai duke shikur nga divani ku ishin ulur Murati, Bajaziti e Muhameti. “ Pyetja e parë është kjo: Cili është dallimi midis atij parkut që quhet Disneyland dhe tjetrit që quhet Legoland?”
Ai më i madhi, Murati, e pa me sy përbuzës.
“ Po tallesh me ne,” tha ai.“ Parku Disneyland gjendet në Amerikë, parku Legoland gjendet në Danimarkë. Që të shkosh deri në Disneyland duhen njëmijë dollarë, ndërsa që të shkosh deri në Legoland duhen dyqind korona. Ashtu është apo e kam gabim?”
” Ashtu diçka,” pohoi Bajaziti.
Saliu i shkëlqyen sytë. Ai u gëzua që djemt e tij, për pa e ditur se ku e kishte hallin, e kafshuan grepin. Tani s’ i shpëtonin dot.
“ Deri këtu keni të drejtë,” tha ai. ” Jo se pyetja ishte e rëndë, po sepse keni qenë në Legoland dhe e dini ku gjendet. Por egziston edhe një dallim tjetër, të cilin duhet ta dini e nuk po ju bie ndër mend. Andaj do t’ ju ndihmoj pak. Çdo vit, para se të shtrohet darka e Krishtlindjeve, fëmijët shikojnë lloj lloj figurash që ka vizatuar Walt Disney. Ato figura, si dhe ambientet ku jetojnë, mund t’ i gjeni në Disneyland. A mund t’ i gjeni edhe në Legoland?”
” Eh,tashti e teprove,” tha Bajaziti, duke e zënë kokën me dorë. Ai e konsideronte veten më të mençur se Murati. ” Disneyland është një park argëtimi, ndoshta më i madhi në botë, ku s’ ka nevojë t’i shikosh vetëm figurat që ka krijuar Disney, por edhe të futesh nëpër shpella, të ngjitesh në rrotullama, të hash hamburgerë, të pijsh kokakola, të lahesh në pishina, të hash darka të shtrenjta, si dhe të flesh nëpër hotele që kanë pamjen e kështjellave, shtëpive të tmerritdhe pajtoneve që përdorin heroinat e përrallave të Anderssenit si Borëbardha, Hirushja e Shtatë shkurtabiqët. Po meqë na shtrove pyetjen, do të jap dhe përgjigje. Nuk e di se sa qindra njerëz punojnë në Disneyland, por ai park është fabrikë, ndërmarrje. Ai nuk mbahet pa njerëz…”
” Pse, Legoland mbahet?”
Këtu ai ishte I detyruar të pajtohej me të jatin.
” Nuk mbahet. Edhe Legolanda është ndërmarrje,” tha ai. ” Deri këtu jemi dakort. Kirk Kristiansen, projektuesi, pak a shumë e vodhi idenë e piktorit amerikan, por ky e ka shtruar mbi një taban tjetër.Danezi është mbështetur në ninxhat japonezë, karatistët kinezë, valltarët hindus, avanturierin Xhejms Bond, etjera, etjera, dhe shumicën e godinave e ka ndërtuar me kuba plastikë. Unë s’ jam i sigurtë, por thonë se ka përdorur me dhjetra milionë kuba. Përndryshe, Legoland, të cilën e vizitojnë me mijëra danezë e të huaj, nuk dallon nga ai tjetri, sepse ata që shkojnë atje donë të hanë, të pijnë, të vallëzojnë, të njihen me vajza apo djem dhe të pushojnë një natë a dy në një ambient përrallor. Pikërisht për këtë arsye prindërit blejnë “paketa udhëtimi” dhe rrijnë me fëmijët e tyre deri sa mërziten… Unë, fjala vjen, s’ do të ikja kurrë… Ai që blen një biljetë me ushqim e fjetje, s’ ka nevojë të sorollatet gjithë ditënpërjashta. Kur lodhet, ngjitet në dhomën e tij dhe pushon… Apo e kam gabim?”
” Hiç s’ e ke,” tha Saliu. “ Sikur t’ ishte vetëm për Borëbardhën, njerëzit mund të shkonin nja dy orë, si në kino, dhe do të iknin prap në shtëpitë e tyre. Por ai që shpenzon njëmijë dollarë për ta parë atë park,nuk kënaqet me një kukull që e kanë veshur me fustan të bardhë, apo jo? Unë, madje, do të thoshja se as ju, që keni shkuar në Legoland, nuk keni ikur përnjëherë?”
“ Eh, sikur ta dija ku do të dalësh,” tha Murati dhe po matej të ikte nga divani. “ Çdo njeri që hynë në Legoland e di se aty nuk mjaftojnë dy ditë qëndrimi. Ça dreqin s’ ka brenda? Restorante, hotele, parqe të kafshëvë, parqe të shpezëve, udhëtime fantastike, ndërtesa të famshme, anije të vikingëve, pirate të shquar, kinema, igloo, gjithëçka… Që të dalësh i kënaqur nga Legoland-i duhet ta kesh xhepin plot… Nuk e di pse po na torturon me këto pyetje kur hala s’ e kemi mbaruar shkollën… Mos do ta bëjsh edhe ti një të tillë? e pyeti Murati, duke e parë Bajazitin me ironi.
Ata e konsideronin Saliun si abnormal. Se t’ ishte normal, Saliu nuk do të ndahej nga nëna e tyre. Se t’ ishte normal, Saliu nuk do sorollatej nëpër lagje si njeri i çmendur. Se t’ ishte normal, Saliu nuk do pasurohej duke importuar shqiptarë nga Kosova. Sikur ta bënte atë punë për shkaqe humanitare, ata do ta ndienin veten krenarë. Por Saliu i bënte të gjitha për hir të xhepit dhe tani e kish gjetur rastin t’ua kripte kokën me kvize e fjalë të urta…
” Ndoshta dhe dua,” tha Saliu. ” Ai s’ ka nevojë të jetë aq i madh, por mjafton nëse bëhet i ngjashëm. Një qendër argëtimi, ku njerëzit mund të vijnë e të kënaqen gjatë fundjavës. Një qendër, ku mund t’ i marrin çelësat dhe të ngjiten në dhomat e tyre, të zhvishendhe të pushojnë në një atmosferë të qetë… Të shkojnë në pishina, të prehen në sauna, të theken në diell artificial, të ngjiten nëpër sallat e rekreacionit, të lexojnë, pikturojnë, ndërrojnë mendime dhe ta harrojnë realitetin e trishtë shqiptar…”
” Po ajo kushton,” tha Bajaziti. ” Ku do t’ i gjejmë ato para që ta bëjmë një qendër lezetie muhabeti?”
Saliu pa nga Shefkiu, thua se deshti t’ ia maste pulsin, pastaj iu drejtua të birit.
” Ato para do t’ i gjejmë këtu,” tha ai me zë të prerë. “Që nga dita e nesërme, kur t’ ua vë etiketat e metaltanë gjoks ju do jeni drejtorë ekzekutivë të firmës “Sali Baba Constructions” dhe zëvendës të mi.Përderisa unë dhe baci Haki të merremi me troje, ju do të jeni në Tiranë dhe do t’ i përcillni punimet që po zhvillohen ne rrugën e Dibrës. Ju – me ndërtime, ne – me tregti. Mos harroni se apartamentet që po ndërtohen janë shitur, dhe paratë e tyre janë depunuar në konton time. Shkurt, kapitalin fillestar e kemi të siguruar dhe ne, hala pa hyrë në vitin tjetër, do kemi aq para sa të fillojmë një godinë tjetër. S’ ka nevojë të ngutemi, Do punojmë avash avash, si njerëz me përvojë.”
“ Po projektet kush do t’ i vizatojë?” pyeti Murati. ” Po punëtorët ku do t’ i gjejmë?”
Saliu e vuri buzën në gaz.
” Punëtorët do t’ i gjejmë në treg,” tha Saliu, duke e parë të birin me ngulm. ” E sa i përket projekteve, ato i bëjnë arkitektët.Ne s’ jemi arkitektë… Ne jemi afaristë… Detyra ynë s’ është të vizatojmë, por të çelim punë… Puna është ajo që na jep kapital… Unë s’i dua fjalët e mëdha, andaj po flas me të vogla. Në fillim do të punojmë vetëm për kafshatën e gojës, por me ecjen e kohës, do kemi pak më shumë. Do të kemi aq shumë, saqë djemt dhe nipërit tuajdo na këndojnë rahmet për së gjalli.”
Papandehur, dhomën e pushtoi një heshtje e ftohtë. Ate që Murati dhe Bajaziti e kishin konsideruar si një teke, gjegjësisht një budallallëk,tani po çfaqej si makth… Një gjarpër i trashë, që do t’ i mbyste të gjithë me radhë…Salius’ po tallej. Bash përkundrazi, ata, që nga dita e nesërme do fillonin si drejtorë ekzekutiv…
” Po flet pa lidhje, babë,” tha Bajaziti. ” Ne jemi të paftë dhe të papërshtatshëm për këtë punë. Ne s’e kemi mbaruar as gjysmën e gjimnazit…”
” Punë madhe,” tha Saliu dhe u mërdhez në fytyrë. ” Për të punuar si drejtorë s’ keni nevojë për gjimnaz. Morët vesh? Që nga dita e nesërme, kur do të vemi në Tiranë, ju s’ do të prezantohi si Murat apo Bajazit apo Muhamet, por drejtorë të firmës ”Sali Baba Constructions”.S’ jeni më as shoku Murat, as shoku Bajazit, as shoku Mehmet, por shokë drejtorë. A moret vesh?”
Murati, që s’ e donte të jatin fare, brofi në këmbë.
“ Nesër mund t’ i mbledhim rrobat dhe do t’ ikim nga kemi ardhur,” tha ai.
Saliu bëri para dhe, për pak, s’e zuri të birin për fyti.
“ Provoni,” tha me sy të zgurdulluar.“ Provoni dhe do ta shihni se ç’ ju gjen. Mos harroni se këtu s’ i thonë Danimarkë. Këtu i thonë Shqipëri dhe, përderisa jam unë prindi juaj, nuk dilni as nga Durrësi, jo më nga Shqipëria. Morët vesh? Më parë ua thej këmbët, ua thej duart, se ju lëshoj ta ndiqni kokën tuaj. Tjetër punë nëse provoni ilegalisht, por shqiptari ka kallash dhe gjuanpër të vrarë. Tani sikter përjashta,se s’ dua t’ ua shoh sytë. Shporruni.”
Si Murati, ashtu dhe Bajaziti, mallkuan ditën kur kishin hipur n’ aeroplan dhe ishin nisur për pushime.

29.

Kështu u prezantua skica e parë e ”legolandit” shqiptar dhe, për t’i joshur këngëtarët, bankierët,fabrikantët,vipate milionerët e rinj zviceranë – me prejardhje shqiptare– Saliu e zgjodhi një emër që duhej t’ ua kujtonte shqiptarëve epokën osmane, kur trojet e tyre shtriheshin nga Kreta e deri në Kalemegdan.
Lezetqendra nuk u bë siLegolandi, por kjo nuk e zvogluar dëshirën e turistëve libanezë, turq, holandezë, zviceranë, suedezë e finlandezë për të pushuar n’ atë xhenet dhe për t’ ia shtrënguar dorën atij afaristi gjenial.Falë këmbënguljes së tij, dhe vigjilencës së drejtorëve të rinj,të cilët nga gjimnazistët u shndërruan në drejtorë, në cepin e atij gjoliku dikur kullotnin pulat e bacit Zahir,sot lulëzon një megaqendër që s’ e ka as Franca, se jo më Bullgaria, dhe ku parellinjtë shqiptarë mund të hanë e të lezetosen me dashnoret e tyre.
Ai, përndryshe,qëndroi nëntë vjet në Tiranë. Shqipëria me të cilën u ballafaqua ishte diçka si Bangla Deshi apo Burkina Fasu. Me përjashtim të gabelëve që javë për javë shkonin e vinin nga Greqia dhe e furnizonin tregun shqiptar me rroba të ”Misionittë Krishterë”, asnjë burrë apo grua s’ kishte punë. Si mjerë ata zejtarë, muratorë apo kooperativistë që kërkonin punë! Si mjerë ata ushtarë, oficerë apo inxhinjerë që prisnin t’ i merte dikush në punë. Në përpjekjet e tyre për të shpëtuar nga thonjtë e prifterinjëve grekë, ata ishin të gatshëm të punonin edhe falas por të qëndronin në Shqipëri.Mjerisht, numri i atyre që ”çelnin” punë ishte barazi me zero.Saliu, me fjalë tjera, nuk vuante për asgjë. Ai kishte sa të duash inxhinjerë, muratorë, saldatorë e krah pune. Mjerisht, në Shqipërinë e mbërthyer nga puçet e kundërpuçet, edhe punëtori më i kualifikuar duhej të punonte për bukën e gojës.
Sali Baba ishte njeri me fat. Duke marrë parasysh dramën që luhej në bregdetin e Shqipërisë, ku me mijëra shqiptarë e shqiptarka prisnin ta kalonin detin,saga mbi ”Legolandin” shqiptar duhet marrë si insharet që Saliu, me të shkelur në Shqipëri, hasi në përkrahjen e pakufishme të të Madhit Zot. Kuptohet, duke tufën e atdhetarëve, deputetëve, shkrimtarëve, ministrave e akademikëve shqiptarë, që ditë për ditë lakonin në shtëpinë e tij për ta admiruar godinën që ndërtonte në Rrugën e Dibrës dhe për ta pirë nga një kafe, shumë ziliqarë filluan ta pyesin veten se kush ishte ai kosovar që ndërtonte atë kompleks të madh.Sikishte ardhur deri te ai kapital? Që t’ i blesh gjithë ato troje, me ara e bregore, lëndina e kullota, të shpërndara në krejt bregdetin shqiptar, duheshin shumë franga e dollarë. Kush qëndronte prapa tij dhe si quhejështë ai princ,bankier apo qeveritar mysliman që e furnizonte me pare?
Çuditërisht, as shokët e tij më të ngushtë nuk e kanë prekur atë kapitull të jetës së tij, dhe do t’ ishte gabim i madh, të mos themiveprim antikombtar, të vihen pikëpyetje prapa përpjekjeve që ka bërë ai burrë për shlirimin e vendlindjes së tij.Duke folur mbi agun e asaj veprimtarie që zuri fill në Danimarkë, ai vetë ka thënë se filloi duarthatë, me një brisk në dorë, dhe punoi shumë vite deri sa i mblodhi lekët për ta ngritur një pallat.Ai, mbase pa të keq, s’ i ka përmendur trojet që blente më lirë se falë dhe të cilat ( më vonë) do t’ ua shiste komisarëve e komandantëve të Lëvizjes Popullore.Falë parave që kishin mbledhur gjoja për luftë, këta të fundit ndienin nevojë të investonin në butiqe, apartamente, restorante dhe hotele shumëkatëshe. Pa marrë parasysh ofertat e Bankës Shqiptare,Saliu i depononte të gjitha frangat që fitonte në Bankën Qendrore Turke. Çdo gjë ishte legale në allishverishet e tij, çdo gjë ishte transparente dhe çdo gjë ishte në përputhje me ligjetshqiptare.
Ka mundësi që Saliu, si danez i aklimatizuar, të qëndronte përgjithmonë në Shqipëri, por ashtu s’ kish qenë e shkruar në defterin e të Madhit Zot. Mu në çastet kur miqët e tij filluan t’ i likuidonin përkrahësit e zotit Rugova dhe Serbia planifikonte t’ i hidhte kosovarët në detë, i Madhi Zot ua zbuti zemrën qafirave anglezë e amerikanë dhe ata, në vend se të rrinin duarkryq, e zunë Millosheviqin Baba, bashk me komisarët e Lëvizjes, hyri në Kosovë me limuzinë,tamam siç hynë kalorësit e Sulltan Bajazititkur e shliruan Rrafshin nga robëria e knjaz Llazarit.
Saliu vajti me shumë lekë në Kosovë, por askush s’ e di shifrën e saktë.Edhe më pak dihen emrat, mbiemrat, titujt, profesioni apo shtetësia e atyre që e furnizojnë me franga e dollarë.
Si azilant,me një të shkuar që askujt s’ i kishte rënë në sy,ai hynte e dilte nga Shqipëria njësoj si Bashkim Fino,njëri nga miqët e tij shumë të ngushtë. Për të krijuar një ide se si funkciononin qendrat e shquara rekreative si Pamukkale, Bad Konstat, Mytilini, Lako Ameno, Gellert e Legoland, ai, bashk me një arkitekt shqiptar, gjatë kohë para se të fillonte me ndërtime, i vizitoi Greqinë, Turqinë, Austrinë, Italinë, Gjermaninë e Danimarkën.Ai e ndiente se koha për veprim ishte afër dhe, bashk me inxhinjerin, doli të vjedhur idé.Thelbi i Lezetqendrës duhej t’ ishte argëtimi, qejfi, rehatia dhe arkitekti duhej të vizatonte sa më shumë pishina, kopshtije, restorante, pijetore dhe kanale që t’ ua kujtonin mysafirëve Venedikun, Londrën, Amsterdamin. Përderisa një megaqendër dispononte me pishina, sallatë rehatshme masazhi, parukeri, sallonte për zbukurimin e thonjëve e moldaveze të bukura,vipat zviceranë, me prejardhje shqiptare, s’ kishin pse shkonin në Lesbo apo Alania.Megjithate, për t’ mos i lënë pas dore as pleqët e plakat e vipave, që janë më fetarë se bijt e tyre,të gjitha godinat upajisën me biblioteka dhe sallonte të lutjes.Në vendet më të dukshme të tyre u vendos një autobiografi të cilën ia kishte diktuar një gazetari danez atë vjeshtë që u inaugurua Lezetqendra.
Ca javë më parë ajombushi shtatë vjet. Për të qenë vetëm një qendër rekreacioni, ajo po luan një rol jashtzakonisht të madh kombëtar. Ndryshe nga partitë politike, që e kanë bërë popullin pikë e pesë, ajo i ka afruar shqiptarët midis vedi, dhe në veçanëti ata që po maten ta blejnë Kosovën pak nga pak dhe ta shndërrojnë në një krahinë të Turqisë Osmane. Është e vërtet se Saliu prore nuk po e quan veten miliarder, por ka blerë aq shumë tokë saqë sot mundet t’ i ndërtojë edhe njezet lezetqendra tjera. Edhe ai, njësoj si danezi Kristianssen, do ta shumëfishojë krijesën e tij me azile për pleqët, kazino dhe universitete private.
Njëri nga kontributet më të mëdha të Lezetqendrës janë gjurmimet shkencore mbi identitetin e shqiptarëve, të cilat po i drejton vetëpronari i Qendrës.Me ndihmën e pakursyer të një osmanologu ai ka ardhur në përfundim se të parët e tij nuk janë gollobërdas, siç mendonte dikur, por mercenarë shkodranë që Thanas Vaja kshte marrë me vete kur ishte arratisur për Serbi. Kjo, përndryshe, nuk e dëshpëroi aspak. Bash përkundrazi, ajo e frymëzoi që një pjesë të detyrave t’ ia lënte Bajazitit, ndërsa vetë të merrej me zbërthimin e sekreteve të panjohur të Historisë. Historia Shqiptare, të cilën e kanë shkruar kushërinjtë e Janullatosit, si Kostallari, Pollo e Buda, ishte një hajgare e madhe. Fjala vjen, Gjergj Kastrioti, me të cilin krenohej Kosova dhe Shqipëria, s’ kishte qenë tjetër veçse një sherbëtor i Papës së Romës. Se t’ ishte tamam shqiptar, siç ishte Ballaban Pasha, Hamz Kastrioti e qindra të tjerë, që i shërbyen Perandorisë me besnikëri,sot Shqipëria do të shtrihej deri në Beograd.

30.

Ashtu si astronomi që, natë për natë, i ndjek lëvizjet e yllëzinjëve për t’ikuptuar frymëmarrjet e Qiellit, edhe Saliu, duke i përcjellë ndëtimet eLezetqendrës, donte të bënte diçka që askush s’ kishte bërë në Kosovë. Ndonëse askujt, madje as djemëve të vet, s’ uakishte dëftuar synimet e tij, ai e kishte mashtruar veten se duke ndërtuar njëqendër personaledhe duke punësuar ca shqipëtarë do t’ i realizonte tre qëllimetë rëndësishme. Qëllimi i parë – dhe kryesori – ishte të fitonte aq para sa të mos e prekte më briskun e rrojës me dorë. Qëllimi i dytë ishte ta likuidonte me çdo kusht gjenezën e vërtetë të familjes së tij dhe ta prezantonte si një derë të shquar shqiptare.Qëllimi i tretë – edhe ky i rëndësishëm – ishte të çilte sa më shumë punë dhe, duke i punësuar shqiptarët, të popullarizohej deri n’ atë gradë, sa ata vetë ta bëninkryeministër apo prezident.
Sado e çuditshme që duket, dëshira e tij ishte e arsyeshme.Kur mundej të bëhej prezident një poet si Ibrahim Rugova, që s’ ia kishte prishur askujt, madje as serbit Millosheviq, pse s’ mundej të bëhej një afarist që për pesëmbëdhjrtë vjet kishte blerë me dhjetra hektarë toke dhe mbante me bukë afro dyqind veta? Aikishte merita më të mëdha se Fatmiri Sejdiu, Jakupi Krasniqi e Behgjet Pacolli sëbashku. Hajde se Fatmiri ishte profesor, jurist e intelektual… Po Jakupi? Jakupi ishte një arsimtardhe, si të gjithë talibanët e Ali Hadrit, nuk kishte lexuar më shumë se atë Historinë e shumëreklamuar të Skenderbeut. Skenderbeu që Skenderbeu… Skenderbeu, kampeoni i shqiptarizmës… Skenderbeu,kampeon i Krishtërimit… Skenderbeu, themeluesi i Shqipërisë moderne… LereBehxhetin pastaj… Gjuhtar i madh, thoshin zangoçët… Afarist që flet frengjishten, italishten,rusishten e serbishten… Po si, cilën gjuhë s’ e fliste Behgjeti? I fliste ai të gjitha si ky danishtën, po ajo ishte një përrallë tjetër. Nëse kosovarët e ndiqnin xhadenë që ua kishte shtruar Behgjeti, Kosova do të dergjej më keq se në kohën e Pashiqit.
Pikërisht në këto rrethana ndodhi dëshpërimi i tij. Kjo s’ do të thotë se ai filloi të qante, t’ i zhgulte flokët, por u dëshpërua aq keq, sa që me javë s’ e hapi gojën. Të gjitha shpresat që kishte patur te aleatët e tij, te ata të Lëvizjes,përfunduan në greminë. Papandehur toka u bë qiell dhe qielli u bë tokë dhe ai s’donte ta shikonte kend me sy. Duke i parë shqiptarët si prisnin përpara zyrës së tij, edhe ate, vetëm e vetëm për t’ ia shtrënguar dorën e për t’ ia këputur ndonjë vend pune, atij i dyndej vreri në bark. Ç’ është e drejta, ata s’ ishin shqiptarë por butakë që kishin humbur virtytet e të parëve të tyre dhe, po t’ i urdhëronte Hashimi apo Jakupi,do hanin edhe barë. Prindërit e tyre kishin qenë burra krenarë, njerëz të ndershëm,patriotë, ndërsa këta ishin dembela, frikacakëe të pangopur. Më shumë të pangopur, se frikacakë.
Kjo gjendje i shqetësoi drejtorët e rinj, por ata s’ morën guxim t’ i dalin përpara dhe t’ ia shtrojnë ndonjë pyetje.Ata e kishin kuptuar që Baba ishte në krizë,por me atë mendje i kishte bërë drejtorë ekzekutivë dhe ua kishte mbushur xhepat me pare.
Ça të bënte, o burra?Duke medituar në zyrën e tij – një sallë e madhe, e shtruar me kolltuqe danezë e qilima persianë – ai kishte përshtypje se të gjitha të mirat që kishte bërë gjatë asaj kohe nuk ishin të mjaftueshme për t’ u bërë njeri i parë. Atij i shmangeshin shqiptarët. Edhe ata të Partisë së Luftës, që tani e qeverisnin vendin, edhe ata të Partisë së Paqës. Pa marrë parasysh seky ishte afaristi më i shquar shqiptar,pas Behxhet Pacollit, dhe mbante me rrogë afro dyqindveta – dhe pa marrë parasysh se ishte mysliman i madh, i dyti pas Naim efendi Tërnavës – dhe pa marrë parasysh se kishte dhënë me mijëra euro për ndërtimin e objekteve fetare – dhe pa marrë parasysh sekishte kontribuar për rindërtimin e vendit dhe botimin e revistave historike, sjelljet e shqiptarëve i thoshin – të gjitha ike bërë për vete,s’ i ke bërë për Kosovën. Ku ta dijsh? Kish mundësi që ata qenat, komisarët e Lëvizjes,të cilët poashtu ishin shndërrur në çifligarë e feudalë,për ta poshtruar në sytë e popullit, përhapnin mite se Saliu ishte injorant, mashtrues dhe dorë e zgjatur eBin Ladit. Ata s’ ishin kushedi sa të zgjuar, por kishin përvojë të madhe në vrasjen e patriotëve shqiptarë.
Tani ai s’ i besonte askujt. Përderisa dhe djemt e tij, që i kishte bërë multimilionerë, e quanin maniak e të çmendur, ai s’ ndiente nevojë të merrej me afarizëm.Ai fitonte aq shumë gjatë një dite, sa s’ fitonte krejt Kosova për një javë.Nëse mundej Çajupi të merrej me drama, pse s’ mundej edhe Sala? Populli shqiptar nuk i donte trimat, kokëshkretët, por ai, me shembullin e tij personal, e kishte dëshmuar se guximtarie kishte gjysmën e fitores të sigurtë…
Kështu erdhi një kthesë që askush s’ e kishte pritur.Një ditë prej ditësh, deri sa djemt e tij po ndiqnin ndërtimet e nje azili, Saliu çoi fjalë dhe e ftoi Mehmetin, djalin e tretë, në zyrën e tij.
“ Urdhëro, babë,” i tha ky. Ai kishte shkelur të njëzetat dhe nga katër djemt e Salës, ishte më i urti.
Saliu i bëri shenjë të ulej.
” Ulu atje dhe dëgjo mirë,” i tha të birit. ” Lezetqendra që duhej ta bënim është gati. Me këtë vrap që ka marrë, si deshëm apo s’ deshëm, ajo do të sillet si rrota e mullirit. Momentalisht po e mbajnë qejfllinjtë shqiptarë, por këta janë racë e përkohshme. Sot vijnë, nesër s’ vijnë. Megjithate, përderisa kemi objektet, pishinat dhe personelin, kjo do të rrokulliset si qypi i Nasradinit, do të bëj edhe qypa tjerë. Nëse s’ vjen Genta apo Sabri Fejzullahu, vijnë pleqët e plakat e Kosovës që kanënevojë për mjekime apo qetësi shpirtërore.Mjerisht, armiqët po vazhdojnë fushatën e tyre… Nëse ke vënë re, Lezetqendra mbushi shtat vjet, ftuam të hurit e të konopit, por asnjë qeveritar, asnjë ministër, s’ na uroi për punën tonë.Kjo do të thotë se këta, nga zilia individuale, po bëjnë çmos të na mbajnë larg shtypit, televizionit e mediave…Por ne do ta bëjmë të kundërtën. Ne do të vazhdojmë deri sa të blejmë gjysmën e Kosovës. Atë pjesën tjetër le ta blejnë komisarët e ish Lëvizjes Popullore dhe ortakët e tyre…Sdoqoftë,unë, që nga dita e nesërme, nuk do të merrem me hallet e Qendrës, por me punë krijuese. Do t’iu dëftoj se ky ”berberi” ka pak më shumë mend se ata…”
Mehmetin iu ngjeth lëkura.
” S’ qenke në vete, baba,” i tha.” Ti s’ ke nevojë të matesh me ata që shesin mirënjohje e doktorantura.Sikur t’ ishe ngushtë për doktorantura, ti i bleje edhe dy copa në Kristal.”
“ S’ jam ngushtë për to,” tha Saliu.
“ Ani për çka je atëherë,” e qortoi Mehmeti.
“ Për ndryshime, ” tha Saliu. “ Dua të mbyllem në vetmi, siç bënte Muhameti Alejkum Selam, dhe t’ i rrokullis gjërat si topat e bilardos.”
“ Punë që s’ bëhet,” tha i biri.
“ Pse nuk bëhet?” e pyeti Saliu.
“ Sepse ti dhe Lezetqendra jeni një,” tha Mehmeti. “Atë ditë që zotrote do ta lëshosh timonin e saj, Lezetqendra ka mbaruar.”
Saliu e vuri buzën në gaz.
“ E more gabim,” tha. “ Unë s’ do ta lëshoj timonin e saj. Unë do të jem këtu.Detyra yte është që brenda kësaj dite ta zbrazësh njërën nga dhomat që janë pranë Bibliotekës së Madhe dhe aty të ma rregullosh një studio të mire.Dua një krevat, një tavolinë pune, një diktafon dhe një raft. Asgjë tjetër. Gjatë kohës që do të shkruaj, s’ dua pyetje të panevojshme. Vendosni një kuti pranë derës dhe shkruani pyetjet që keni. Dakort?”
I biri s’ ishte dakort por, ndryshe nga vëllezërit tjerë, ishte më i arsyeshëm dhe më mirënjohës. Edhe Saliu ia pëlqente natyrën.
“ Po iki atëherë,” tha.
“ Ik, babës.Dhe kallxoju tjerëve,” tha Saliu.
Po atë ditë Mehmeti, pasi dha urdhër që njëra nga dhomat të shtrohej me një qilim persian, e zgjodhi një krevat, një tavolinë druri dhe një diktafon të markës Sonny. Ai e dinte se Sala, sa herë që bënte diçka të madhe, fenomenale, gjithmonë fliste me veten. Ashtu siç bënin shkrimtarët,afaristët dhe maniakët e mëdhenj. Përndryshe, me përjashtim të një fjalori shqip – shqip, s’ la asgjë tjetër. Dhe s’ kishte nevojë se dhoma kufizohej me Biblitekën e Qendrës, të cilën Saliu vetë e kishte mbushur me gjithëfarë librash.

31.

Përrrallëza mbi Lezetqendrën po shkon nga fundi. Në fillim, themeluesi i saj e kishte mentuar si megaqendër të paqës e rehatisë, por me ecjen e kohës ajo është shndërruar edhe në qendër të kulturës e patriotizmit. Falë vitalitetit të Sali Babës, që karrierën e filloi si berber dhe po e përfundon si profet, historian, publicist, filozof, autor i shumë librave dhe personalitet shumëdimenzional,ajo ka veshur petkun e ish Shkollës së Partisë, asaj që drejtonte Nexmije Hoxha, ku Saliu, për pa e dhënë asnjë provim akademik,po bën detyrën e shefit të katedrës, profesorit të historisëdhe kryetarit të Gjykatës Kushtetuese.
Dhe ai, ç’ është e drejta,s’ ka patur nevojë për studime, sepse të gjitha i ka mësuar gjatë kohës që shkurtonte flokë dhe nxirte bukën e gojës. Ai s’ ka nevojë as për çfaqje publike, as për pjesëmarrje në debate shkencore, as për çmime letrare, sepse ka aq shumë franga sa ta fshijë bythën me to.Ai është disident i ditëve të para, i burgosur politik, kultivues i devotshëm i traditave kombëtare, mik i ngushtë i veprimtarëve të shquar dhe debatues i palodhur në faqet sociale.Ai është i vetmi krijues në botë që krijon edhe kur e vë konën në jastëk. Mu për këtë arsye, shqiptarët bëjnë mirë t’ ia puthin dorëndhe të mos armiqsohen me të, sepse do ta turpërojnë veten për jetë të jetëve.
Hyrja e Saliut në letrat shqiptareishte si hyrja e një meteoriti në orbitën e Rruzullit tokësor. Askush s’ e kishte mentuar që një berber i thjeshtë dhe klient i Burgut të Gjurakocit, mundej t’ i tejshikonte intrigat ndërkombtare aq mirë sa Sali Baba.Sorollatja e tij nëpër faqet e mediave shqiptareishte e shkurtër, e shpejtë dhe e vrullshme si sulmi i kusarëve myslimanë mbi velanijet e krishtera.
Në fillim ai botoi një autobiografi të shkurtër mbi veprimtarinë që kishte zhvilluar në mërgim. Si stili me të cilin e kishte shtjelluar brumin e saj, ashtu dhe kënvështrimi me të cilën e kishte shkruar, ishin në përputhje me realitetin. Falë pasurisë me të cilën mundej t’ i blente jo vetëm redaktorët, korektorët e recenzentët, të gjithë doktorë të shkencave e intelektualë të shquar,aiu prezantua si një pendë e jashtzakonshme letrare.
Dalja e tij ne skenën politikes’i tronditi dhe aq komisarët e Lëvizjes Popullore, se ishin shokë të tij, sa i tronditi përfaqsuesit e institucioneve zyrtare, që kishin zhvilluar një veprimtari të gjatë e metodike qysh nga koha kur u hap Universiteti i Kosovës. More, po ku ishte ky gjeni deri dje, thanë ata, për pa e kuptuar se Saliu ishte afarist dhe arsyetonte si pleqët e maleve, që ishin të mençur, por analfabetë.Fatlumnisht, shumë vite kishin kaluar nga koha kur Saliu ishte shegërt dhe dituritë që kishte mbledhur n’ atë kohë ishin proverbiale.Ai dinte aq sa di një parukier që njëkohësisht shkurton flokë dhe dëfton thashetheme. Tani ishte ndryshe.Tani ai ishte multimilioner dhe e dinte se paraja e kthen ujin përpjetë.
Përvoja na mëson se evoluconi nuk është rastësi. Ai është i gjatë e i ndërlikuar. Që ta lesh evolucionin në hyqmin e një një atdhetari që e do popullin e tij por arsyeton në terma të politikës ditore është – gabim i madh.Të hyjsh në historinë e një populli dhe të bësh kërdi duke i ndarë protogonistët e saj në burra të bardhë e të zinj, të mirë e të këqinj, tradhëtarë e atdhetarëështë – poashtu gabim i madh . Por Saliu s’ ka shumë kohë për të humbur dhe botën e sheh vatëm bardh e zi. Kjo dëshmon edhe një herë se frangu është burrë i keq. Ai ndërton përmendore, shkruan artikuj, blen qeveritarë dhe ia qep buzët secilit njeri që provon të jetë i ndershëm. Herë pas here, frangu na çfaqë ashtu si s’ kemi qenë kurrë. Ne kemi qenë të varfër, kemi qenë liridashës, kemi qenë nacionalistë, kemi qenë irredentistë, kemi qenë të dëshpëruar,por kurrë s’ kemi racistë, fashistë apo antisemitë. Dhe të gjithë na kanë respektuar për natyrën tonë.
Pa marrë parasysh ato që u thanë, Sali Baba ka bërë aq shumë për ne, sa të gjitha duhet t’ i falen. Më e vogla që mund të bëjmë për te do t’ ishte ta zgjidhnin për president, sepse ky post do ta frymëzonte për kryevepra të rejadhe, eventualisht, do ta çlironte nga euforia e dëmshme.

Shkruan: Ramadan Rexhepi