Arkelogjia e territorit të komunës së Preshevës

Komuna e Preshevës shtrihet në pjesën qendrore të Siujdhesës Ballkanike. Territori i komunës së Preshevës shtrihet në luginoren meridionale të Moravë-Vardarit, e cila lidh përsëgjati këtë siujdhesë mu në pikën ku takohen këto dy lugina të mëdha, kjo është kërrusja e Preshevës. Nëpër luginën e Moravë-Vardarit qysh nga periudha parahistorike pandërprerë kanë lëvizur kultura të ndryshme në drejtim jug-veri dhe anasjelltas. Pozitën gjeografike të komunës së Preshevës e bën të rëndësishme edhe shtrirja e saj në udhëkryqin ku magjistralja e luginores së Moravë Vardarit prehet nga një udhë e tërthortë ballkanike me rëndësi të veçantë, e cila shtrihet në drejtim lindje-perendim dhe lidh Ballkanin lindor me atë perendimor. Edhe në këtë drejtim qysh nga parahistoria e këndej kanë rrymuar kultura të ndryshme. Kështu, pozita e jashtërëndomtë gjeografike si dhe kushtet e përshtatshme natyrore që ka komuna e Preshevës, kanë bërë që territori i saj të banohet qysh nga periudha e neolitit, e qe vazhdon të banohet edhe gjatë periudhave të mëvonshme, te bronxit, të hekurit e deri në ditët tona. Është e ditur se tërë Ballkani perendimorë dhe pjesa më e madhe qendrore e tij në të kaluarën banohej nga fisi ilir daradan, nga rrënja e pavenitur e të cilëve padyshim janë shqiptarët e sotëm. Këtë e dëshmojnë të dhënat arkeologjike, antropologjike, kulturore-historike, gjuhesore, etnologjike etj.

Në territorin e komunës së Preshevës deri më sot janë bërë hulumtime të parëndësishme arkeologjike. Kryesisht është bërë rekognoscimi, ndërsa gërmime të vogla dhe të pjesshme sondazhi vetëm në dy vende: në Kështjellën e Bushtranit (1977) dhe në Kacipup të Rahovicës (1977-78) nga arkeologët serb. Është interesant të përmendet se arkeologët e Muzeut popullorë të Vranjës numrin më të madh të vendgjetjeve arkeologjike, siç thonë vetë, e kanë rradhitur jo në bazë të hulumtimeve në terren, po në bazë të thënieve nga populli.

Vendgjetjet arkeologjike në territorin e komunës së Preshevës janë të përhapura në tre breze të gropës së Preshevës: në fushën e Preshevës, në skajin e fushës (gërykat e lumenjve në fushë, brigjet, podet dhe tarracat) dhe në brezin malor. Gjatë rekognoscimeve të pjesëshme të kësaj treve janë evidencuar dhjetra vendbanime, varreza etj. që nga periudha e neolitit të hershëm e deri në antikën e vonshme. Rekognoscimi i tridhjetëegjashtë vendgjetjeve arkeologjike është bërë nga autori i këty rreshtave (në Karadak të gjitha vendgjetjet (19), në Fushën e Preshevës (6), në skajin perendimor (9) dhe në skajin lindor (2).

Gjurmet më të vjetra të kulturës lëndore në territorin e komunës së Preshevës datojnë qysh nga periudha e neolitit të vjetër. Mirëpo, është e mundshme që kjo trevë (për shkak të pozitës gjeografike shumë të rëndësishme dhe kushteve natyrore të përshtatshme) të jetë banuar edhe në përiudhën e paleolitit, por ende nuk kemi zbulime lëndore të kësaj periudhe, që do të dëshmonte këtë mundësi.