Të strehuarit në kthinë të posaçme

Flaka e zjarrit dhe tmerri luftarak preku edhe në anën tonë. Sidoqoftë që ndiheshim të strehuar dhe me plot rezerva të ushqimit për ditët që do të pasonin, ne nuk kishim bërë strehimin e duhur dhe atë elementarë që kërkonte koha e atyre ditëve.

Ngrehinat në të cilat ne banojmë, me shumicë, nuk ishin adekuate për mbrojtje dhe strehim gjatë kohës së luftës. Dhe s`kemi pse çuditemi. Kur të tjerët futeshin nëpër bodrume, ku kishin përgaditur që më parë kthinën ë përkohshme për banim, ne me shumcë rrinim në dhomat e ditës, sepse ajo ishte njëherit edhe strehimorja jonë.

 Tashmë kthina e tillë kishte marrë edhe funksionin “e strehimores”. Si jo, ajo ishte natën krejtësishtë e errësuar, posaçërishtë me batanie, në të kishte rezerva të ujit dhe ushqimit, ishte koha dhe orari i caktuar për t`u mbyllur në të dhe kuptohet vetvetiu se në të ndihej sigurisht frika permanent, për atë se si do të gëdhijë mëngjezi i ditës së re. E ndenjën e frikës ndokush më pak e shpreh e ndokush haptas, se trimat e vërtetë nuk rrinin të mbyllur në rrethin e ngusht familjar, nën breshërinë e bombardimeve.

Në anën tonë, ndërtimin e strehimoreve nuk e kemi të praktikuar sipas rregulloreve gjegjëse mbi normativat teknike, standardeve dhe rregullave ligjore për mbrojtje nga çfardo rrezik, qoft i shkaktuar nga faktori njeri ose nga vet natyra. Ndoshta ka të ngjarë se si element i hapësirave në ndërtim të kullave shqiptare nuk e kemi hasur strehimoren dhe e kemi trashëguar që më parë. Por, ne të gjithë e dijmë ndërtimin karakteristik të kullave për banim, te të cilat që nga jasht vërehet një ndërtim i ashpër, masiv e me pak çeltina në krahasim me shtëpitë e tipit oriental dhe të ndërtimit të ri që bëjmë sot. Prandaj, lirisht mund të thuhet se dikur vet kulla me ndërtimin e vet, në të cilën kanë banuar njerëz me lloj-lloj peripeti e probleme të përditshme, ka luajtur rolin e objektit mbrojtës, strehimit të përhershëm në to nga sulme të natyrave të ndryshme. Ndërtimi dhe forma e tyre me vështirësi pranon adaptime, apo intervenime tjera për mirëmbajtje të tyre e sidomos këto me materiale të reja ndërtimore bashkëkohore.

Ndërsa ne sot me ndërtimet që bëjmë jemi të detyruar të ndërtojmë edhe strehimore në kuadër të ngrehinës ku banojmë për të mos qenë më të rrezikuar nga dridhjet që shkaktohen në objket ose ankthit të sulmit nga jasht. Prandaj në mungesë të strehimores publike të qytetit, për çdo shtëpi duhet të parashihet në bodrum strehimorja për min. Shtatë antarë e ndërtuar me mujre më të trasha dhe konstruksion meskatësh nga betonarmeja në rezistueshmëri prej 50kPa., qe vlenë vetëm për pjesën bodrumit ku kemi të paraparë strehimorën. Pozita e saj duhet të caktohet sa më afër shkallëve të bodrumit për të mos humbur kohë për të arritur në të. Hapësira e strehimorës nga brenda duhet të ketë sipërfaqe të caktuar sipas normativave, ku do të mundësohet qëndrimi i përkohshëm duke i plotësuar kushtet për banim, fjetje, ushqim dhe mbrojtje sa më të sigurtë.

Më parë, strehimoret në kuptimin e tyre të plotë nuk kanë patur të kyçura instalimin e ujit duke kuptuar rrezikun në ndotjen dhe helmimin, që mund të sjellë ai, ishin me filtraventilim të ajrit të domosdoshëm, me kthinat për qëndrim ditor (fjetje, ushqim), me depo për aparaturë të ajrosjes së hapësirës, nyje sanitare të thata, labirint të daljes së fshehtë që mbaronte diku në mesin e oborrit ose në ndonjë vend krejtësishtë të fshehtë. Kurse sot, për të mos mbetur kjo kthinë fare e papërdorur në kohë paqe dhe qetësie në kuptueshmërinë e strehimoreve përdoren të njejtat hapësira për dy qëllime. Gjatë kohës së rrezikut përdoret në kuptimin e saj primar pra, për strehim, ndërsa në kohë të rëndomtë përdoret për nevoja ekonomike si dëpo për vendosje të inventarit të vjetër, materialit djegës për ngrohje të ngrehinës, për vendosje të kavanozeve me turshi ose edhe si garazhë e automjetit.

Ndërsa sa i përket strehimoreve kolektive në vendbanimin e Preshevës më mrë të mos flasim. Në banesat e banimit kolektiv edhe ato bodrume të cilët ekzistojnë më tepër janë të pa mirëmbajtura, të lëna anash për përdorim prima të tyre. Edhe pse sipas rregullimit e ndarjeve nga brënda mund të përdoren edhe për strehim të banorëve, është më se e vështirë të përdoren edhe pjesërishtë në kushte të jashtëzakonshme.

Dhashtë zoti e të mos na përsëritet më historia e muajve të sapo kaluar me plot vuajtje e brenga. Në bazë të vet qëllimit dhe vendosjes së strehimores në gjirin e tokës (në bodrume të thelluara) kuptohet se strehimet bëhen më të sigurta, ndërsa atyre që gjinden në thellësin e saj qoft i lehtë dheu që i mbulon.

Strehimoret mund të ndërtohen edhe jasht gabaritit të objektit. Këto kanë përparësi se nëse vie deri te rrënimi i ngrehinës, mbeten të lira, të pa mbuluara nga gërmadhat eventuale, ndonëse për dobësi kanë ardhjen në të. Por, vetë ne të përcaktohemi më mirë për çfarë të ndërtojmë, kryesorja është të kemi ku të strehomi në kanosje të rrezikut.

Burbuqe Agushi, arkitekte.