| Masakra
në komunën e Preshevës
Pozita gjeografike e Preshevës është e volitshme,
meqë shtrihet rrëzë malit Karadak, në fushëgropën
e Preshevës dhe është në lindje të Republikës
së Kosovës, prandaj territori në të cilën
gjendet ajo quhet Kosova Lindore.
Pas Kongresit të Berlinit (1878) kufiri midis Vilajetit
të Kosovës dhe Serbisë kalonte nëpër
Ristovs, midis Bujanocit e Vranjës. Njohja e kufirit të
Serbisë në këtë kohë mbi trojet shqiptare
të Toplicës në veri të Kosovës së
sotme dhe në lindje deri në afërsi të Nishit
pati për pasojë gjenocidin e vërtetë mbi shqiptarët
e këtyre anëve nga shteti serb me ç`rast u shpërngulën
më se 700 fshatra shqiptare, u shpronësuan, u vranë
dhe u ndoqën familjet. Përpara dhe pas vitit 1878 Presheva
ka qenë qendër e kazasë në administratën
osmane, duke përfshirë edhe territorin e Bujanocit.
Në luftrat ballkanike, ashtu edhe si popullata tjetër
shqiptare e Kosovës, shqiptarët e këtij regjioni
pësuan nga gjenocidi i përgjithshëm serbosllav
deri në shpërnguljen e tërë popullatës
në fushëgropën e Shkupit, për t`u kthyer përsëri
në trojet e veta pas disa muajsh.
Në Preshevë nuk harrohet masakra që u bë
më 7 dhjetor 1977 mbi hafëz Jusuf Halitin. Jusufin e
morën disa agjentë të OZN`ës dhe e futën
në kafenenë e Toza Popoviqit, të cilën uniformistë
kriminelë e shëndrruan në kasaphane të vërtetë
në të cilën i likuidonin shqiptarët e pafajshëm.
Që në çastin që e morën ne nuk e pamë
më, thonë bijtë Sadulla Haliti ( i lindur më
8 qershorë 1927 në Preshevë) dhe Dilaver Haliti.
Ne e kërkonim në UDB`ë dhe në OZN`ë,
por ata veçse na sorolatnin. Më vonë na tregoi
Abdurrahman Çukarka që punonte në OZN`ë.
Ai tha: Shkoni të lagja e Alimetëve, te shpella aty
do ta gjeni varrin. (Sipas kujtesës së Sadulla Halitit,
i lindur më 8 qershor 1927 në Preshevë, ku edhe
jeton, i cili rrëfen për masakrimin e babait të
vet në kafenenë e Toza Popoviqit).
Shkuam dhe e nxorrem kufomën. Por ç`të shihnim:
në varr ishte vetëm gjysma e trupit, vetëm pjesa
e poshtme. Babanë, në fakt, e kishin sharruar. Masakrën
e kishin shoqëruar me muzikë që të mos dëgjoheshin
këlithjet. Hafëz Jusuf Haliti lindi më 1888 në
fshatin Dobroçan, rrethi i Gjilanit dhe në Preshevë
jetonte nga viti 1908. Ai e kreu shkollën teologjike në
Gjilan dhe mori titullin hafëz. Shumë vjetë më
parë, më 1912 te fshati Ranullik fatin e Jusufit e kishin
përjetuar dy vëllezërit e tij: Isa aga Haliti dhe
Jahja aga Haliti. Xhelatët më të egër që
morën jetën e shumë njerëzve dhe bënë
dëme në Preshevë dhe në rrethinat e saj ishin
kapiten Luba Radulloviq, nga fshati Serniq, rrobaqepës, malazias
nga Mali i Zi i Shkupit, Zora Miniq nga Presheva, Demirali Maxhupi,
rom nga Presheva, Iliaz maxhupi, rom nga Presheva dhe Ismail maxhupi,
rom farkëtar nga Presheva.
Hafëz Nuredini u masakrua më 7 dhjetor 1944. Hafëz
Nuredini kishte lindur më 1905 në fshatin Kurbali. I
biri, Ganiu, thotë se babanë e morën nga shtëpia
e dërguan te kafja e Tozës dhe nuk e pamë më.
E gjetëm krye shtatë ditësh, të masakruar.
Kufomën shkoi dhe e mori e motra, halla ime Xhevrija. Babanë
e kishin therrur me thika, ia kishin prerë shumë gjymturë
dhe trupin e kishte të zi nga rrahja. E varrosëm në
varrezat e Preshevës.
Masakra në xhaminë e poshtme në Preshevë
Më 15 shtator 1943 në xhaminë e poshtme në
Preshevë u bë një masakër e madhe. Atë
e organizuan serbët dhe bullgarët, me popin bullgarë
që kishte ardhur me shërbim në Preshevë në
krye dhe Jagosh Jovanoviqin e Rekës së Tërnavës.
Ata vendosën që masakrën ta bënin te kjo xhami
dhe jo në xhaminë e çarshisë, sepse në
të parën kishte më shumë njerëz, prandaj
do të kishte më shumë viktima. Sa kohë që
shqiptarët faleshin në xhaminë e poshtme, serbët
u mbyllën dyertë e xhamisë dhe i mbërthyen
me tela që të mos dilte kush dhe nga dritarët hodhën
bomba dhe gjuajtën me armë të tjera.
Nga kriminelët e kësaj masakre ishin:
1. Jagosh Jovanoviq, kryesori me moshën 45 vjeç,
2. Zafir Tërnava, ndihmës i Jagoshit, po edhe ky nga
Reka e Tërnavës,
3. Sazda i Preshevës, 40 vjeç,
4. Stanimir Gërnçar Presheva në shtëpinë
e tij përballë xhamisë u bë plani i masakrës
dhe.
5. Dushan Presheva, 39 vjeç.
Qytetarët e Preshevës thonë se bombën e parë
e hodhi Sazda i Preshevës. Ramiz Agush Doda shkoi dhe e kapi
bombën dhe bëri t`ua kthente serbëve ende para
se të shpërthente, por për fat të keq, ajo
shpërtheu në dorën e Ramizit dhe gjysma e saj u
ngjit në tavanin e xhamisë.
Në këtë masakër humbën jetën:
1. Rexhep Sherifi, lagja Derri në moshën 50 vjeç
2. Rifat Kamberi, 42 vjeç,
3. Ramiz Agushi, 30 vjeç (vdiq në spitalin e Kumanovës,
thotë Rexhep Sali Hoxha, që ka shpënë vetë
Ramizin) dhe
4. Lutfi Mehmeti, i njohur Lutë Tuxhari, 49 vjeç.
Vdiq në spitalin e Kumanovës.
Në xhamin e poshtme u plagosën 38 veta, por më
rëndë.
1. Idriz Aliu, 40 vjeç
2. Mahmut Kurtishi, 32 vjeç
3. Ibrahim kamberi, 38 vjeç
4. Arif Rushiti, 26 vjeç
5. Jonuz Aliu, 54 vjeç
6. Qamil Kurtishi, 44 vjeç
7. Shefqet Agushi, 23 vjeç
8. Beqir Ahmeti, 54 vjeç
9. Jahja Veliu, 27 vjeç
10. Mehmet Boshnjaku, 25 vjeç
11. Hamdi Jonuzi, 34 vjeç dhe
12. Alisahit Sadiku, 41 vjeç
Bomba në xhami
Ishin mbledhë o, shtat tet shkie
Kishin marr pes litra rakie
N`kafe Tozës jan ul me pi
Kshyr çka thot Jagoshi i zi`e
Ngoni shok e ngoni vllaznie
N`xhami t`eperm na s`guxojm me hie
Aty kan lon disa devrie
N`xhamie të poshtme na me shkue
N`katër on xhamin o, me rrethue
Nga dy bomba more m`i lishue
Njo për t`gjall mos me lon me pshtue
Se çashtu shkit kan veprue
N`xhamie t`poshtme jan drejtue
N`katër on e kan rrethue
Nga dy bomba i kan lshue
Ramiz Doda djal i ri
Deshti bombën me ja kthye
Bomba n`dorë djalit m`i krisi
Të pes gishtat n`tavan ja nxhiti
Kur u dëgjuan shpërthimet dhe të shtënat
nga shtëpia e vet doli Zymber Kurbalia me pushkën në
dorë dhe hapi zjarr mbi serbosllavet. Në çast
ata ikën, vërtet duke lënë të vrarë
e shumë të plagosur, por pa e realizuar planin sipas
të cilit duhej të vritëshin të gjithë
sa ishin në xhami.
Shaip Mustafë Krashnica, ka lindur më 1913 në
fshatin Bukuroc të Preshevës. Ka qenë nxënës
i jashar Hallaçit të Preshevës, nxënës
i Medresesë së madhe në Shkup dhe jurist (diplomoi
më 1939). Shaipi ishte organizatori që ngriti "Besën
rinore", organizatë ilegale nacionale shqiptare në
vitin 1938. Në vitin 1941 Shaipi, me një grupë
nacionalistësh Shqiptarë, ndër të cilët
Jahja Osmani, Abdulla Musliu etj. organizuan në Shkup demonstrata
kundër okupatorit bullgarë. Shqiptarët, kësulat
e të cilëve zbardhën sheshin e madh të Shkupit
dhe tmerruan okupatorin bullgarë, ngritën flamurin kombëtarë
shqiptar te Ura e Gurit, pikërisht në zemrën e
qytetit, në pikën e tij më nevralgjike dhe më
sfiduese. Këtë guxim do ta paguajnë shumë
shtrejtë dy nga organizatorët kryesorë të
demonstratave. Shaip Mustafa dhe Jahja Osmani të cilët
burgosen dhe internohen në Bullgari.
Më vonë për këtë çështje
Shaipi u hodh në gjyq (sipas Hasan Emërllahut, Gjurmeve
të fejtonit "Tmerret e luftës në karadak",
1 Rilindja, fq. 14). U dënua me vdekje, por pas ankesës
denimi iu shëndrrua në 20 vjet burg ( u gjykua në
Prishtinë). Vuajti 14 vjet burg dhe u lirua si i sëmurë
i pashërueshëm një vit para vdekjes. Ditën
që u lirua Shaip Krashnicën dolën dhe e pritën
mijëra shqiptarë preshevarë dhe të tjerë
në stacionin hekurudhor të Preshevës, tek ai u
drejtua me fjalë të ngrohta. Në liri ai përjetoi
edhe një tronditje të madhe shpirtërore. Dy vajzat
e tij, që i kishte lënë fare të vogla, të
edukuara në një frymë tjetër nga shoqja Lubica
Antevska Krashnica - për 14 vjet burg ato nuk e kishin vizituar
asnjëherë e kishin harruar gjuhën shqipe. Shaipi
ndiente të kishtë bërë gabim të pafalshëm
që ishte martuar me një joshqiptare (Sipas kujtesës
së Sadri Imerit, i lindur më 5 maj 1925 në Preshevë
i cili rrëfen për jetën e veprimtarinë e Shaip
Mustafë Krashnicës).
Abdullah Krashnica (Presheva) - Rrugën patriotike të
Shaip Mustafës e vazhdoi bashkëvendasi i tij Abdullah
Krashnica, i njohur edhe si Abdullah Presheva. Sipas kujtesës
së Shinasi Hallaçit ( i lindur më 11 gusht 1922
në Preshëvë) si shqiptarë në aradhat
e Pçinjës, Abdullahu nuk është parë
me sy të mirë nga ana e sllavëve. Atë e ndiqnin
vazhdimisht. Ky person ishte emër i njohur dhe me autoritet
të madh. Funksioni i tij i fundit ishte sekretar politik
i Komitetit të rrethit të Preshevës (Sipas kujtesës
së Sami Jusufit, i lindur më 1 janar 1924 në Preshevë,
tani jeton në Kumanovë që nga viti 1950, i cili
rrëfen për helmimin misterioz të Abdullah Krashnicës
dhe thotë se atë e helmoi Zhika Deviriq nga Vranja).
Ai vdiq në spitalin e Shkupit më 15 mars 1945. Ka shumë
të dhëna që flasin se Abdullah Krashnica (Presheva)
është helmuar nga Zhika Deviriqi, bashkëluftëtar
i Abdullahut në aradhat partizane.
Të likuiduar
1. Hafëz Jusuf Haliti, lindur më 1888, u masakrua(
u pre me sharrë) më 7 dhjetor 1944 në kafenenë
e Tozës në Preshevë nga njerëzit e OZN`ës
dhe shërbëtorët e tyre, romë të Preshevës.
2. Adem Kamberi, i njohur Adem aga, u vra më 22 nëntorë
1944 të Dushku i Tabanovcit, te ura e Haxhisë në
moshën 60 vjeçare. Varri nuk i dihet.
3. Jakup Musa Zhunica, u vra më 22 nëntor 1944 të
Dushku i Tabanovcit të ura e Haxhisë në moshën
50 vjeçare. Varri nuk i dihet.
4. Vehbi Jakupi, lagja Derri, u vra më 22 nëntorë
1944 të Dushku i Tabanovcit, të ura e Haxhisë,
në moshën 35 vjeçare. Varri nuk i dihet.
5. Qahil Hajrulla Shabani nga fshati Corroticë, u vra më
22 nëntorë 1944 të dushku i Tabanovcit, të
ura e Haxhisë në moshën 30 vjeçare. Varri
nuk i dihet,
6. Haki Rexhepi u vra më 22 nëntorë 1944 të
dushku i Tabanovcit të ura e Haxhisë në moshën
29 vjeçare. Varri nuk i dihet.
7. Haki Liça u vra më 12 prill 1945 në Viroviticë.
Ka qenë komandant batalioni i Brigadës së Parë
shqiptare vullnetare të Preshevës. E likuiduan (35 vjeç)
që komandanti të mos ishte shqiptarë.
8. Qemal Keka u vra më 25 nëntorë 1944 në
Vranjë në moshën 20 vjeçare. Varri nuk i
dihet.
9. Nejazi Fejzullahu u vra më 25 nëntorë 1944 në
Vranjë në moshën 22 vjeçare. Varri nuk i
dihet.
10. Hebib Doda u dënua në nëntorë të
vitit 1945 në Gjykatën e qarkut në Vranjë
15 vjet burg. Vdiq nga torturat në moshën 60 vjeçare
në burgun e Sremska Mitrovicës.
11. Nijazi Ibrahimi u vra në mënyrë barbare në
nëntorë të vitit 1944 në Vranjë, në
moshën 28 vjeçare. Varri nuk i dihet.
12. Selami Jashar Hallaçi, i lindur më 3 prill 1919
në Preshevë, u var në gushtë 1944 në
Landovicë të Prizrenit. Ka qenë sekretar i arsimit
fillor për Kosovën.
13. Sinan Abedin Vitia, nga fshati Konjuh afër Lipjanit,
kapiten në ish APJ, ligjerues në Akademinë e Aviacionit
në Zarë. Më 28 nëntorë 1993, Sinan Abedini
ka ardhur në Shkup. E mori policia duke e larguar të
vëllanë dhe taksistin. Prej asaj dite ka humbur fare.
Të vrarë
1. Shahin Alimetaj u vra në janar të vitit 1945 në
vendin Vaçkë mbi Preshevë, në moshën
40 vjeç.
2. Shukri Junuzi u bra në janar të vitit 1945 në
vendin Vaçkë mbi Preshevë, në moshën
30 vjeç.
3. Vehbi Bilalli u vra në shtator të vitit 1944 te rruga
e trenit afër Preshevës, 35 vjeç.
4. Musa Rufati u vra në shtator të vitit 1944 nën
fshatin Zhunicë, 28 vjeç.
5. Hanife Selimin në nëntorë të vitit 1943
bullgarët e hodhën në pus te varret e Norçes,
në moshën 58 vjeç. Bullgarët masakruan Hanifen,
nënën e Tefik Selimit, Jasharin, babën e tij dhe
Musanë, vëllanë e tij për shkak se Tefiku
merrte pjesë në aradhat partizane.
6. Jashar Selimi, baba i Tefikut u vra në nëntor të
vitit 1943, në moshën 60 vjeç.
7. Musa Selimi, vëlla i Tefikut, u vra në nëntorë
të vitit 1943, në moshën 35 vjeç.
8. Gjykmen Fuat Halili, i lindur më 22 janar 1977 në
fshatin Gere të Preshevës, u vra më 1 shkurt 1996
në Nish, ku studionte stomatologjinë, nga organizata
terroriste "Cërna ruka" (dora e zezë). Varri
nuk i dihet.
Të rënë në njësitë partizane
1. Qemal Shehu u vra në shtator të vitit 1944 në
malin e Surdulicës në moshën 19 vjeç.
2. Tefik Selimi u vra në nëntor të vitit 1944 në
Bujanoc në moshën 19 vjeç. U vra si partizan.
Bullgarët ia masakruan nënën, babanë dhe vëllanë.
Të plagosur
1. Jahja Shabani u plagos në shtator të vitit 1944
afër Zhunicës, në moshën 20 vjeç.
Të burgosurit politikë
1. Shaip Mustafa - Krashnica i lindur më 1913 në fshati
Bukuroc të Preshevës. Në vitin 1950 u dënua
me vdekje, por pas ankesës dënimi iu shndrrua në
20 vjet burg. U gjykua në Prishtinë dhe dënimin
e vuajti në burgun e Nishit (14 vjet). Ka qenë organizator
i organizatës "Besa rinore" që u formuamë
1938. Në vitin 1939 kishe diplomuar në fakultetin juridik
në Beograd. Si i tillë ishte ndër të shkolluarit
e parë në këto anë. Shaip Mustafa - Krashnica
u dënua në vitin 1950 ngaqë në vitin 1941
kishte ngritur flamurin shqiptar të ura e gurit në Shkup
dhe kishte organizuar demonstratën e shqiptarëve të
cilat me kësula të bardha merrnin pjesë në
ngritjen e flamurit. Në këtë kohë, para se
të dënohet nga Jugosllavija, Shaipi qendroi 3 vjet burg
në qytetin Tetoven. Por organizata shqiptare me Abdullah
Preshevën avokat në Shkup, në krye, mblodhi një
shumë parash dhe e shpëtuan nga burgu bullgar.
2. Skender Asan Kadriu, i njohur Skender Presheva, komandant
i Brigadës së Parë Vullnetare Shqiptare, u dënua
në Apatin afër Somborit (Baçkë) 15 vjet
burg.
3. Hilmi Qerimi u dënua më 18 shkurt 1947 me 3 vjet
burg në Vranjë, në moshën 25 vjeç.
Denimin e vuajti në burgun e Nishit.
4. Isuf Ibrahimi u dënua në vitin 1946 me 3 vjet burg
në Vranjë, në moshën 46 vjeç. Denimin
e vuajti në burgun e Nishit, prej ku doli në gushtë
të vitit 1949 pas 2,5 vitesh.
5. Ali Ali Kelmendi i lindur më 1923, u dënua më
1949 me 3 vjet burg. E vuajti ni Goli Otok. Së dyti u burgos
më 1 prill 1961 dhe u dënua 7 vjet burg në qytetin
e Vranjës. Dënimin e vuajti në burgun e Nishit.
6. Shenasi Hallaçi u dënua në nëntor të
vitit 1949 me rastin e Inforbyrosë 3 vjet burg. E vuajti
në Goli Otok, Ishte Arsimtar.
7. Rexhep Sali Hoxha, i lindur më 1921 u dënua më
4 mars 1947 me 2 vjet burg nga gjykata ushtarake në Vranjë.
Dënimin e vuajti në burgun e Nishit.
8. Ejup Bajrami i lindur më 1923 u arrestua më 28 gusht
1961 dhe u mbajtë 30 ditë në burgun e Bujanocit.
9. Adem Ahmeti u arrestua më 28 gusht 1961 dhe u mbajt 30
ditë në burgun e Bujanocit.
10. Mustafë Selimi u arrestua më 28 gusht 1961 dhe
u mbajtë 30 ditë në burgun e Bujanocit.
11. Fehmi Kelmendi u arrestua më 28 gusht 1961 dhe u mbajtë
45 ditë në burgun e Bujanocit.
12. Hevzi Ali Kelmendi u arrestua më 28 gusht 1961 dhe u
mbajtë 45 ditë në burgun e Bujanocit.
13. Zenel Kelmendi u arrestua më 28 gusht 1961 dhe u mbajtë
45 ditë në burgun e Bujanocit.
14 Ali Xhelili nga fshati Ilincë u arrestua më 28 gushtë
1961 dhe u mbajtë 45 ditë në burgun e Bujanocit.
15. Helmi Rexhep Qerimi i lindur më 20 korrik 1922 në
Preshevë u arrestua më 28 gusht 1961 dhe u mbajt 3 muaj
në burgun e Bujanocit. Pas këtij burgimi u dënua
3 vjet burg, prej te cilëve i mbajti dy vjet e gjysmë.
16. Hulusi Jashar Hallaçi, i njohur si Hulusi Ibrahimi
nga Presheva u arrestua në vitin 1949 dhe u dërgua 17
muaj në Goli Otok.
17. Shinasi Jashar Hallaçi, i lindur më 11 gusht
1922 në Preshevë u arrestua më 18 nëntorë
1949 në Mateç, u mbajt 3-4 muaj në burgun e Kumanovës
dhe në burgun e Shkupit dhe që këtej u dërgua
2 vjet në Goli Otok dhe pastaj 3 muaj në ndërtimin
e nje rruge në afërsi të Osijekut (Sipas kujtesës
së Hulusi Jashar Hallaçit, i njohur me emrin Hulusi
Ibrahimi nga Presheva, djali i hafëz Jasharit, i lindur më
1925 i cili rrëfen për burgun famkeq të Goli Otokut
në të cilin shumë shqiptarë e vuajtën
dënimin dhe vdiqën aty).
18. Skender Hasan Shehu i lindur më 1900 u burgos në
Apatin derisa ishte partizan në luftë dhe u mbajtë
12 vjet në burgun e Idrizovës (Sipas kujtesës së
një grupi qytetarësh nga Presheva)
huazuar nga Masakra serbosllave-maqedonase ndaj shqiptarëve
në Karadak. Tefik Jahiu
Terrori serbollav në fshatrat e komunës së Preshevës
|
