Presheva gjatë shekujve

Guri i shupum-monumenti kulturor-historik që ka një vlerë shumë të rëndësishme të trashëgimisë kulturore iliro-shqiptare është Guri i shpum, që u përballoi kohës së luftërave pushtuese. Ky monument kulturo-historik shtrihet në anën e majtë të lumit të Kurbalisë, dikur në skajin perendimor të qytetit të vjetër të Preshevës.

Krijimi natyroro-gjeologjik, me shenja të punës së njeriut, mendoj se është shfrytëzuar për ritale nga dardanët para depërtimit romak. Këtë dëshmojnë edhe enët funerale të gjetura në oborrin e faltorës. Pas pushtimit romak, u shëndrrua, në bazilikë, merr formë katërkëndëshe dhe te rrumbullakët (rotonde). Në anën e kundërt të hyrjes kryesore me apsida (apsis-mbështjellës, hajrk) ka qenë vendi i ngritur në trajtë gjysmërrethi për klerikë. Në arkitekturën e kishave gradualisht është formuar stili bizantin i posaçëm, i cili duke u mbështetur në bazilikat e vjetra romake për kryq të kishës, kishte kryqin bizantin.

Gjatë kërkimeve në thellësi prej 30 cm, kemi arritur të gjejmë pjesë të afresakave, që kanë rënë nga muret. Në një copë të afeskës së gjetur gjendet shkronja “R” që mëndoj se është inicial i piktorit që punoi.

Gjendjet në guri janë bërë 20cm, kurse muret janë lyer prej 5 deri 10cm, për të rrafshuar gurin për përgaditjet e afreskave.

Kupola ka sipërfaqe prej 3m katrorë, me lartësi 1.2 metra, nuk ka shenja të afreskave, gjendjet janë të vogla me dimensione prej 20-30cm.

Materiali hulumtues ruhen në muzeun e Shkollës Fillore “15 Nëntori” në Preshevë. Duke mbështetur në burimet materiale dhe në elementet tjera kulturore, mendoj se Grui i shpum ka qenë faltore ilire që i shërbente popullsisë vendase të Qytetit të vjetër të Preshevës, gjatë shekullit të pest p.e.s.

Luftërat mbrojtëse kundër romakëve, Bizantit dhe depërtimi i sllavëve në tokat tona, penguan zhvillimin ekonomik, kulturorë dhe lidhshmërinë iliro-shqiptare në terretorin e Preshevës. Kjo është ruajtur në toponimet e vendbanimeve, si Ili-ncë, Ilincë, Ili-on vend prejt të cilin shihen të gjitha anët, N`ujincë, Zhunicë, Zhunice-vend n`ujë, Maxhere- maxhel; vend ku mbahet mielli, gatuhet buka. Toponimi i malit në fshatin Gare, Bigaherc- biga hec- biga në rrota të karrocës ecën etj.

Në shekulllin e tetë, emri ilir zavendësohet me emrin arbëresh, i cili rrjedh nga emri i fisit Albanoi. Rrënja e këtij emri ështe Arb gjegjësishtë Alb. Prej saj formohet emri Arbër, Arban, Arbëresh. Në shekullin e njëmbëdhjetë ky emër përhapet dhe emërton tërë popullin, latinisht Arbaneses ose Albaneses.

Presheva për herë të parë përmendet si zhupë në vitin 1381 në kartë e despotës Jetvokija dhe te birit Konstantin Dejanoviçit kur kisha e Rahovicës i bashkangjitet Manastirit të Hilandarit. Në fund të shekullit XIV dhe në fillim të shekullit XV Uglesha (1400-1423) ishte pronar i tri Famullive; Vranjë, Ingoshtë dhe Preshevë. Pas rënjës së Preshevës nën sudnimin turk me 1455, ajo mbetet qytezë. Më 1489 Presheva bëhet qendër e vilajetit.

Më 1531, udhëpërshkruesi Kuripeshiq kalon nëpër rrugën Gjilan- Pasjan- Muçibabë- Preshevë (Frosteuo), i cili shkruan se Presheva në atë kohë ishte e bukur. Rruga më e gjalë sihte Runj-Preshevë. Kësaj rrugeje kaloi edhe udhëpërshkruesi Hahn, i cili shkruan se në Tabanoc jetojn arbanasit. Nahia e Preshevës njihet në regjistrimin turk 1519. Në vitin 1570 Presheva numëronte 102 familje. Fshatrat me farkatari më të zhvilluar ishin: Rohovica, Tërnava, Norça dhe Garja. Në defterin e vitit 1498 e hasim me emrin Preshova e cila krahas vilajetit të Vranjës ishte qendër Vilajeti. Në regjistrimin e Vonjukëve dhe regjistrimin e vitit 1519 (Tapu defteri) përmenden edhe disa fshatra që sot nuk ekzistojnë. Një pjesë e tyre nuk ishin të regjistruara as në vitin 1570. Disa ende nuk dihet se ku shtriheshin. Ato që arritëm ti zbulojmë janë: Raleva, e cila shtrihet në Valevë (Valë – R.S), Vaça (Vaçka) gërmadhat e së cilës gjenden në lindje të malit të sotëm Zallina në Vaçkë. Fshati Mirashec i nahijës së Preshevës i regjistruar në vitin 1570 shtrihej në luginën e lumit të Rahovicës, tek Shelnet e Rahovicës, ku ndahet rruga për Ilincë-Bukoc. Ostrovica është fshati i shekullit XVI. Fshati Rupaj i regjistruar në vitin 1570 nuk është i definuar në librine e Aleksandër Stojanovskit. Ky fshatë ka qenë i shtrirë në mes të kodrës së Fejzë Ukës- Varrezave të Ranatocit- Lumit Llapushnicë, afër vendit të sotëm të quajtur Shirikicë e Ranatocit. Këto vendbanime të dikurshme i morëm vetëm si shembuj për të nxitur hulumtuesit shkencor që të hulumtojnë, pasiqë mundësitë nuk lejojnë ta ngarkojmë më tepër këtë punim.

Pas rënjës së Preshevës nën sundimin turk, gjendja ekonomike e kulturore e popullsisë shqiptare u keqësua, ngase për të pranuar islamizmin u ngarkuan me sitemin e timareve. Presheva paguante tatimin më të lartë prej 21.648 akçe.

Në kohën e luftës (së madhe) austro-turke (1683-1699), gjatë depërtimit të ushtrisë austriake në jug, nëpër Preshevë kalon Pikolomini me ushtrinë e vetë. Shqiptarët vullnetarishtë i bashkohen ushtrisë austriake në luftë kundër Turqisë.

Në vitin 1832 ndodhi përleshja midis shqiptarëve të Preshevës dhe Hupcin-Pashës së Vranjës. Shkaktar i përleshjeve ishte shtypja dhe trajtimi shumë i keq i popullatës shqiptare nga Hysein Pasha dhe marrja e pronës feudale të Sali Shehut nga Presheva në fshatin Tabanoc. Pasi Hysein Pasha ia preu kokën Sali Shehut, nipi i tij Osman Aga nga Presheva, organizoi shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Gjilanit në kryengritje kundër Pashës. Kryengritësit morën Vranjën, ndërsa Hysein Pasha iku tek miqtë e tij në Pçinj.

Për të shuar kryengritjen në Vranjë dhe Preshevë erdhi Ymer Pasha dhe me këtë rast shtatëdhjetë kryengritës iu dorëzuan Pashës, të ciliët edhe i deportuan në Azi të vogël.

Më hatisherisherifin e Gjylhanit, shpallur me 3 nëntor 1839, reformat u reklamuan dhe zbatimi i tyre filloi në Maqedoni, Kosovë Lindore me Preshevën. Gjatë viteve 1841-1843 Preshevën e përfshin kryengritja e vrullshme kundër Tanzimatit. Me 1842, shqiptarët e Preshevës, Kumanovës, Bujanocit dhe Gjilanit, nën udhëheqjen e Bajram Voksicës çuan krye kundër sundimit të vrazhdë të sundimit turk.

Në udhëheqjen e kryengritjes u dalluan: Sylejman Toli (i gjati) nga Tërnoci, Selman Rogoçica, Selim Marku, Ymer Presheva, Sheh Hyseni.

Kryengritjet shqiptare kundër Tanzimatit në Preshevë ruhen në këngët popullore:

Dervish Cara lëshon kushtrimin

Sheh Ymeri ia qet tymin,

O ju vëllezër vranjali,

Edhe k`tu i thojnë Shqipëri

Kjo Tetovë fjalë ka que

Ti Preshevë n`këmbë m`u que

Hysen Pashën me rrethue

Të gjallë prej Vranjës mos m`e lëshue.

Pas Tanzimatit, popullsia shqiptare e Preshevës nuk paguante tatime, ngase i kundërshtoi ato. Perandoria turke hyri përsëri në krizë të rëndë, situata para Kongresit të Berlinit (1878) ishte shumë e vështirë.

Lidhja shqiptare e Prizrenit u ndërtua, u zgjerua dhe u forcua në pikëpamje organizative duke formuar degët e saj edhe në Preshevë. Në kuvendin historikë në Prizren, i cili filloi me 10 qershor 1878 nga Presheva kanë marrë pjesë: Maksut Shehu, Osman çaushi, Mehmet Muhaxhiri, Kamber Aga, Haxhi Abazi.

Sipas burimeve, kryetar i degës së Lidhjes së Prizrenit në Preshevë ishte Sheh Maksut Efendiu.

Dhuna dhe gjenocidi që ushtrohej për shpërnguljen e shqiptarëve nga Velika Pllana ( tash të vendosur në fshatin Shitaricë të Vushtrrisë), Leskovci, Masurica (tash në Shoshajë, Zhunicë, Patatoc etj.), shkruhet në burime”...gjatë rrugës shiheshin fëmijë të vdekur e të hedhur, si dhe pleq të ngrirë...”. Për pengimin e këtij gjenocidi, në vitin 1878, Sheh Maksuti organizoi një rezistencë kundër sërbëve në Grykën e Gërdelicës, që në këngët popullore këndohet:

Maksut Shehu po e rreh telin

N`Gërdelicë po e çan askerin

Baba Shehu n`këmbë u que

N`Gërdelicë n`luftë me shkue

Me 4 janar 1881 pushteti i Qeverisë së Përkohshme u vendos edhe në Preshevë.

Presheva është kazaja e pestë kah mesi i vitit 1878 dhe si e tillë ka mbetur deri në marimi të pushtetit turk në Kosovë me 1912. Ajo është themeluar nga një pjesë e kazasë së Vranjës, kur Vranja në mbështetje të vendimit të Kongresit të Berlinit i është bashkangjitur shtetit të pavarur serb. Kazaja e Preshevës (1878-1912) kishte 18 kajmekom, që i pari ishte Hasan Kudretullah-Efendiu.

Kundër ushtrisë së Dervish Pashës, në prill 1910 në Grykën e Kaçanikut, shqiptarët e anës së Preshevës, nën udhëheqjen e Idriz Seferit dhe Molla Sinan Maxherës, bënë luftë heroike. Në këngët kreshnike të Karadakut, sekretari i Idriz Seferit, Mulla Sinan Maxherja këndohet:

Sinan Hoxha n`luftë po thërret

Sot me lind ja me vdek

Sinan Aga lyp atkisë

I kthenë shpinën kësaj Turkisë

Ky Kostrani veç po dridhet

Hoxhë Sinani nuk po lidhet

Sinan Hoxha len koranin

Ka marr pushkën e xhamadanin.

Gjendja dhe pozita e shqiptarëve në periudhën e viteve 1912-1941 ishte shumë e vështirë, vazhduan presionet e shpërnguljes në Turqi, kolonizimi serb, gjendja e rëndë ekonomike, arsimore, duke penguar shkollimin në gjuhën shqipe dhe simbolet kombëtare, duke ndaluar të drejtën elementare.

Lufta e dyte botërore, popullsisë së Preshevës i solli okupimin bullgarë. Me shpresë të realizimit të të drejtave kombëtare, me ideologji dhe forma të ndryshme, udhëheqësit shqiptarë u munduan të realizonin të drejtat sociale kombëtare. Në këtë drejtim kontribut të veçantë kanë dhënë: Abdullah Krashnica, Selim Selimi, Skender Hasani, Xheladin Kurbaliu, Riza Ilinca, Limon Staneci, Selami Hallaçi, Ibrahim Kelmendi, Ali Aliu, Shinasi Hallaçi e te tjerë.

Në emër të “vëllazërim-bashkimit” forcat çetnike u radhitën në Brigadat Partizane me urdhër që të vrisnin sa më shumë shqiptarë. Me 15 shtator të vitit 1943, forcat çetnike serbe hodhën bomba në natën e Ramazanit në Xhaminë e Preshevës me ç`rast vranë 4 dhe plagosën 28 veta. U bënë masakra në Iseukë, Gosponicë, Sopot dhe vrasje e likuidime të shumta.

Në vitin1945 komuna e Preshevës në mënyrë arbitrare, pa vullnetin e popullit shqiptar dhe me qëllim të asimilimit dhe ngushtimit të truallit etnik, u nda nga Shqiptarët e Kosovës dhe Maqedonisë, për t`u vënë në lidhje kontrolli nga lartë, hërë nga Rrethi i Vranjës e herë nga ai i Leskovcit.

Me 1947 komunës së Preshevës i bashkangjiten edhe këto fshatra: Staneci, Seferi, Caravajka, Peçena, Depca, Maxherja dhe Renatoci, të cilat i takonin komunës së Gjilanit.

Në qershor 1948 u shpall rezoluta e Byrosë Informative, menjëherë pas kësaj filloi edhe represioni, dhuna dhe terrori mbi shqiptarët e Preshevës. Lindi kërkesa publike me nënshkrime të qytetarëve për bashkim të kësaj treve dhe Kosovës me Shqipërinë, kërkesa të cilat u përsëritën edhe në vitin 1968 dhe 1981.

Ngushtimi i të drejtave në Kosovë, suspendimi i Kushtetutës së vitit 1974, marrja e të drejtave vetqeverisëse të organeve të pushtetit lokal, ngjalli vullnetin e popullit shqiptarë që të dalë masovikisht në Referendumin e 1 dhe 2 marsit të vitit 1992, kur shqiptarët e Preshevës u deklaruan për autonomin Politiko-Territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën.

Lëvizja për Republikën e Kosovës, vepronte edhe në territorin e Preshevës, që gjatë viteve 1981-1987, organet e sigurimit shtetëror jugosllav, zbuluan veprimtarinë e organizatave ilegale patriotike. Udhëheqësit e këtyre organeve, pa të drejtë u denuan me shumë vite heqje lirie nëpër burgjet famëkeqe të Jugosllavisë si: Hamdi Ajdini, Jetullah Arifi, Halil Selimi, Milazim dhe Hetem Arifi, Shaqir Shaqiri e të tjerë.

Gjatë sulmeve të NATO-s mbi forcat ushtarake serbo-çetnike, pozita e shqiptarëve ë Preshevës u keqësua. U bë pastrimi etnik me dhunë i fshatrave të Malësis së Karadakut, duke vrarë, djegur e plaçkitur.