|
REGJIONI
I PRESHEVËS, MEDVEGJËS E BUJANOCIT
Disa
ngjarje historike me rëndësi të shekullit XIX
Viti 1821: Hysen-pashë Vranja, vret shehun e teqes së
Preshevës dhe kufomën e hudh nga kulla në tokë.
Ky krim revolton popullatën shqiptare të Preshevës,
dhe kjo revoltë përhapet së shpejti në të
gjitha viset shqiptare nga Bujanoci gjer në Dibër. Nga
çdo anë mobilizohen shqiptarët, dhe pas një
kohe përgatitjeje, nisen për t'a marrë Vranjën
dhe dënuar Hysen Pashën. Para se të arrijnë
në Vranjë, Hysen Pasha duke marrë vesh se çka
po ndodhte dhe se çka po i përgatitej, largohet nga
me të shpejtë, duke marrë me vete kuajt e ngarkuar
me gjësende të vlefshme (në të dy kuajt kishte
ngarkuar edhe nga njëarkë me ari) dhe merr drejtimin,
përmes Bullgarisë të ikë për në
Turqi, i përcjellur nga suita e zgjedhur "besnike".
Duke kaluar në trevën e banuar me serbë e bullgarë,
në fshatin Klenik, qëndron një natë në
shtëpinë e një serbi. Të nesërmen në
mëngjez, e gjejnë të vdekur (Pasurinë e kishin
ndarë pastaj përcjellësi, tre nga suita, ndërsa
një pjesë e mirë i ndahet edhe serbit, zotit të
shtëpisë, i cili pastaj ishte bërë pasaniku
më i madh në krahinën e Vranjës). Shqiptarët,
me të hyrë në Vranjë, pothuajse nuk hasën
fare në rezistencë, marrin në dorë pushtetin,
çarmatosin xhindarmerinë, burgosin një numër
të pushtetarëve, por askend nuk vrajnë as maltretojnë.
Popullata, me shumicë shqiptare, i pret kryengritësit
me gëzim dhe hare duke festuar tërë kohën
e qëndrimit të tyre disaditësh në qytet lirinë
e papritur, duke ju bërë nderime e mikpritje luftëtarëve
me të gjitha të mirat. Gjatë tërë kësaj
periudhe nuk kishte ndodhur asnjë vepër delikti, edhepse
qyteti ishte përplot njerëz me përkatësi të
ndryshme nacionalitetesh.
Pas tërheqjes së kryengritësve, Stambolli dërgon
njësitë speciale për të shuar kryengritjen
dhe për të ndëshkuar iniciatorët e saj. Me
të arritur në Kumanovë, duke menduar se ishte Presheva,
ia shtinë flakën. Të nesërmen, kur hyjnë
në Preshevë, qytetin e gjejnë të zbrazët.
Me urdhër nga lart, nuk e përsërisin aktin e piromanisë
si me Kumanovën, por vjedhin e plaçkisin çdo
gjë që ju vjen për dore.
Në kohën kur Stambolli i jep autonominë Serbisë,
fillon edhe përndjekja e shqiptarëve nga trjojet stërgjyshore
të Rakovicës, të Smederevës dhe të fshatrave
të këtyre krahinave. Një pjesë e këtyre
të dëbuarve arrin të vendoset, përpos në
vende tjera të Kosovës, edhe në Preshevë.
Në kohën e mbajtjes së Lidhjes së Prizrenit
(1878), nga treva e Preshevës në mbledhjen e Lidhjes,
ka marrë pjesë një delegacion i kryesuar nga Osman
Çaushi, një trim dhe patriot i njohur nga fshati Çukarkë.
Pas Kongresit të Berlinit (1878), dhe plojës për
të cilën është shkruar nga historianët
tanë e të huaj, por jo edhe në përmasa çfarë
kanë qenë krimet fatale kundër shqiptarëve,
kur janë vrarë e masakruar me qindra mijëra shqiptare,
dhe me qëllime kriminale të spastrimit etnik, janë
zbrazur trojet me shumicë shqiptare të Jagodinës,
Quprisë, Pllanës, Krushevcit, Nishit, Leskovcit, Surdulicës,
Vranjës, Prokuples, Kurshumlisë etj. Popullata e shpërngulur
shqiptare, nga trojet e tyre stërgjyshore, ishte vendosur
në jug të trojeve shqiptare në Kosovë, Maqedoni.
Një pjesë kishte gjetur strehim edhe në Preshevë
e Kumanovë.
II. Beteja e Kaçanikut, çlirimi i Shkupit dhe ngjarjet
tjera lidhur me Preshevën në shekullin XX
Kur intelektuali dhe patriot Nexhip Draga nga Mitrovica zgjidhet
deputet i Shkupit për Mexhlisin Osman dhe pas një kohe
vjen në Preshevë, përmes Ymer- efendi Aliut, me
të cilin njihet ngaherë, merr kontaktet me Idriz Seferin,
patriotin dhe luftëtarin e njohur të lëvizjes kombëtare.
Pas një kohe të njohjes reciproke, lidhin miqësi
të ngushtë. Nexhip Draga nxjerr gazetën "Vatra"
dhe emëron Idriz Seferin për kryetar nderi të kësaj
gazete, botimin e së cilës pas një kohe pushteti
osman do ta ndalojë.
Në përgatitje për betejën e Kaçanikut,
Idriz Seferi, pasi që kishte formuar njësitet ushtarake
nga Malësia e Karadakut, fillon mobilizimin, me hatër
e me zor, të fshatarëve të aftë për luftë
të Luginës së Anamoravës, sidomos të
pjesës së epërme, prej Gjilanit gjer në Viti,
dhe, pas përgatitjeve, sidomos të atyre që nuk
kishin marrë kurrë armët në dorë, me
sukses i përballon sulmet e forcave osmane në betejën
e Kaçanikut, të cilën e kurorëzon me fitore.
Më 1912, Bajram Curri, depërton me njësitet e
veta nga Kosova, dhe pasi i ndjek hordhitë osmane, çliron
Shkupin. Në të njejtën kohë Idriz Seferi e
çliron Preshevën dhe e detyron kajmekamin që
t'a nënshkruajë dokumentin e dorëzimit të
Preshevës kryengritësve shqiptarë të Karadakut,
të cilin e kishte përpiluar më parë Ymer -
efendi Aliu, në dy kopje. Pastaj cakton Ymer -efendiun të
shkojë në Shkup që njërën kopje t'ia
dorëzojë Bajram Currit, ndërsa tjetrën e ndalë
për vete. Sipas tregimit të Ymer-efendiut, me të
arritur në Shkup, kishte mbetur i befasuar. Të gjithë
të burgosurit, pa dallim kombësie, ishin liruar, dhe
njerëzit ardhur nga të gjitha gumëzhonin si bletët
rreth koshiqeve, nga masa e madhe e blerësve dhe shitësve
të lloj-lloj mallërave, lirshëm pa ju cënuar
askujt as qimja e flokut. Për dallim nga koha e osmanëve,
kur bëheshin hajni, rrahje e vrasje. Duke kujtuar këtë
kohë, njerëzit me pas thonin: pasha ato ditë të
lumtura të kohës së Bajram Currit. Edhe konsulli
anglez e kishte e kishte informuar Forin Ofisin për këtë
"çudi"që kishte ndodhur në Ballkan(!).
Në fund të vitit 1912, pas pushtimit të Shkupit
nga Serbia, mbi lumin Vardar me javë kishin rrjedhur kufomat
e shqiptarëve, në kohën kur ishin vrarë e
masakruar me dhjetëra mijëra shqiptarë anembanë
trojeve shqiptare, e në Preshevë e fshatra ishte bërë
plojë fatale.
Në kohën e luftës së Parë Botërore,
gjermanët në trevën e Preshevës i sjellin
Bullgarët, të cilët, pas plojës që bëjnë,
mobilizojnë rininë shqiptare, dhe e dërgojnë
në Bullgari për të punuar, në pjesë e
të cilëve atje vdesin nga uria.
Pas Luftës së Parë botërore, kur në
tokat shqiptare kthehet serish Serbia, edhe në territorin
e Preshevës, si edhe në trojet tjera vazhdon kriminaliteti,
plaçkitjet, marrja e tokave, e pastaj edhe shperngulja
masive për në Turqi.
Në vitin 1941, me pushtimin e gjermanisë naziste në
Jugosllavi, në trevën e Preshevës vjen pushtuesi
bullgar, i cili, sipas traditës barbare-kriminale, vazhdon
e rrit edhe më shumë plojën mbi shqiptarët
(ka pasë raste kur njerëzit e gjallë i kanë
futur në furrë të gëlqeres). Në vitin
1944, edhe shqiptarët e Preshevës me rrethinë,
si ata të trojeve tjera shqiptare, iu kundërvuan partizano-çetnikëve
serbo-malazezo-"maqedon". Mëpastaj këtyre
u vijnë në ndihmë edhe bullgarët (nga njësi
"fashiste" të shndërruar në njësi
"çlirimtare"). Pas rezistencës tremujore,
forca të mëdha pushtuese, të armatosura me armatim
modern të kohës, depërtojnë serish dhe okupojnë
të gjitha trojet shqiptare nën Jugosllavi. Pushtuesit
përsërisin edhe më barbarisht krimet e tyre gjenocidiale
(është i njohur krimi famkeq të cilin e bëjnë
në bodrumin e "Kafes së Tozës", në
Preshevë, ku kanë sharruar me sharrë dhjetëra
njerëz shqiptarë të njohur, ndër të cilët
edhe Muzeini i Xhamisë, mulla Jusufi).
Në vitin 1956, gjatë "aksionit të mbledhjes
së armëve", edhe në Preshevë e fshatra
është ushtruar terror, që ndikoi të bëhej
shpërngulja e një numri të konsiderueshëm
shqiptarësh, në Turqi, Europë e Amerikë.
Në kohën kur Kosovës i hiqet "autonomia",
vazhdon politika e njejtë serbomadhe në këto troje...
Përgatiti Fatos Aliu , sipas rrëfimit të
Ali Aliut - Preshevë
|
|
