SHPËRNDAJE

 
Ja, pra: kjo është e gjashta ditë që kam mbërritur në tokën e trakasve të lashtë. Pa marrë parasysh se cilët popuj jetonin dikur, Herodoti na jep një pasqyrë të fuqishme të jetës së tyre të përditshme. Rrjedhimisht, duke marrë parasysh se historia e njerzimit fillon me mite e legjenda, unë s’ po gjej tjetër vend për atë popull të lashtë pos aty ku i ka vendosur babai i historisë: rreth e përqark Rodopeve.
Thrakia, ashtu siç e quanin historianët e vjetër, shtrihej nga Danubi në veri e deri ke Egjeu në jug. Në lindje kufizohej me Detin e Zi, kurse në perendim me Maqedoninë dhe Ilirinë. Kjo do të thotë se trakasit – parë nga pikëvështrimi historik – i kemi patur fqinj të afërm. Ka diçka që na lidhë me ta. Mos tjetër, vetë fakti se jetonin në një hapsirë të afërt me stërgjyshërit tanë dhe kishin kontakte të vazhdueshme, mjafton të na mbushë me kurreshtje për gjuhën dhe doket e tyre. Ajo hapësirë, madje, ishte aq e vogël saqë shumë gjuhtarë, duke mos gjetur shpjegime tjera, gjatë kohë e nxorën shqipen si një degë të trakishtes. Tani që e dimë se Thrakia nuk ishte djepi i gjuhës shqipe, dashuria ynë për trakasit dhe trakishtën nuk është më e vogël. Përkundrazi, na pikëllon fakti se shumë pakë fjalë të asaj gjuhe i kanë qëndruar rrebeshit të Kohës. Të paktën, kështu thonë enciklopeditë e bibliotekave suedeze.
Herodoti thotë se trakasit ishin popull indo-evropjan dhe jetonin të ndarë në fise. Ai ndër fiset më të njohura trake përmend getët, myzët dhe fryzët. Edhe pse ishin trima të mëdhenj dhe vetë i zgjidhnin mbretërit e tyre, Herodoti kishte përshtypje se zhvillimi i tyre shoqëror nuk ishte aq i lartë sa t’ i bënin ballë Perandorisë Perse. Në vitin 512 p.e.s. Trakia bie në duart e Darit të Parë dhe shndërrohet në një krahinë të perandorisë së lartpërmendur. Edhe pse bënë shumë përpjekje për të dalë nga thonjtë e persianëve dhe për ta krijuar një mbretëri të veten, historia nuk e di se ka egzistuar ndonjë mbretëri e vërtetë trakase.
Në vitin 357 p.e.s. pasi i mundi fiset pajone, Trakinë e pushtoi Filipi i Dytë, pasardhësi i mbretit Amynta. Ky kërkonte një dalje në detë, andaj shpejt e shpejt e themeloi qytetin Filipopol dhe marshoi drejt Detit të Zi. Kjo ndërmarrje e mbretit maqedonas, nëse marrim parasysh se qytetet e bregdetit i kishte themeluar Athina, ishte mjaft e guximshme, por Athina ishte e ngatërruar në luftë me qytetet tjera të Greqisë dhe ai deshti me çdo kusht ta shfrytëzonte situatën e krijuar. Duke mos hasur në ndonjë qëndresë të madhe, Filipi i pushtoi qytetet bregdetare dhe arriti te muret e qytetit Propontis.
Me kaq nuk përfunduan përpjekjet e trakasve për të dalë nga robëria, por përpjekjet e tyre shkuan huq. Pas vrasjes së Filipit të Dytë, Trakia u bë pjesë e mbretërisë së Aleksandrit të Madh. Në vitin 281 p.e.s. ate e pushtuan keltët, pas keltëve erdhën romakët, pas romakëve sllavët, pas sllavëve turqit dhe kjo parajsë e bukur, të cilën të gjithë udhëtarët e kanë quajtur “trëndafilishtë” të Balkanit, përfundoi si një çiflik i bolshevikëve rusë. Kush nuk kaloi këtejpari? Skitët, grekët, persianët, keltët, varegët, kumanët, romakët, mongolët, sllavët, po dhe turqit osmanë.
Fati i Bullgarisë është i ngjashëm me fatin e Shqipërisë tonë. Një herë, duke zhvilluar tezën e tij mbi çeshtjen e “kombtarizmës”, Faik Konitza ia kujton Shahin Kolonjës, se bota nuk njeh shqiptarë, turq apo helenë të pastër. Nëpër kreshtat dhe malet e larta të Gadishullit Ballkanik kanë kaluar – dhe kanë mbetur – dromca të popujve të ndryshëm. Se sa të drejtë kishte Faiku mund ta kuptojë çdo njeri që ka dy sy në ballë. Majfton të dalësh sot në shetitoret e Sofjes apo Varnës që të shohesh se n’ ato vargje të gjata të burrave e grave të zeshkta ka lloj lloj tiparesh e përfaqsuesisht të races njerëzore. Megjithate, n’ atë kaos rrokjesh, klithmash, buzëqeshjesh e zënkash shoqërore shquan një theks i lashtë i asaj që dikur ishte pak trakase, pak perse, pak romake e pak më shumë mongole, dhe e cila sot quhet gjedhë bullgare. Kudo që është burimi i kësaj gjedhe të lashtë njerëzore, kudo që fshihet gurra e kësaj magjie të thekshme, unë do të mbetem dashamir i saj, pa marrë parasysh që jam armik i përbetuar i ekspanzionizmit sllavo- bizantin. Ka diçka të pastër, diçka të paprekshme, në oktavën e këtij populli, dhe ajo univesë ma kujton hapsirën e pafund që shtrihet në verilindje të Danubit. Sikur të mos egzistonin nja dy inmarshe të ushtrisë bullgare në lindje të Kosovës e Maqedonisë, unë do të mbetesha mik i këtij populli. Mjerisht, kjo është e pamundur, edhe ate, jo për fajin tonë, po për fajin e bullgarëve të Maqedonisë, të cilët, jo vetëm që na kanë zaptuar atdheun, por edhe po na trajtojnë si bisha të rëna nga malet. Përderisa kjo fushatë ushtrohet nën flamurin e një Jugosllavie “ socialiste”, përgjegjësia nuk bie mbi vendin ku kam ardhur, por mbi ata që jetojnë në Jugosllavi. Shi për ate, çdo fjalë që po e shkruaj në këtë vend është drithërimë e një respekti të pangjyrosur me urrejtje kombëtare. Unë po hedh në letër ato që po m’ i shohin sytë.

Nën thundrrat e Bolshevizmit

Edhe Bullgaria, njësoj si Shqipëria, lëngon nën thundrrat e bolshevizmit. Kjo duket sapo të zbarkosh në aeroportin e Varnës: e njejta pritje, të njejtët njerëz, e njejta proçedurë. Deri sa ta kalosh doganën dhe të shkosh në vendin e caktuar do të zbardhen flokët. Pastaj fillon e përditshmja, e cila, në krahasim me të përditshmen e shqiptarëve, është pak më e lehtë dhe më njerëzore. Të paktën për ata që jetojnë n’e afërsinë e Dobruxhës, Varnës, Albenës dhe Burgazit. Se qysh jetojnë të tjerët, që jetojnë larg Detit të Zi, nuk e di.
Hotel “Havana”, ku më kanë akorduar gjatë kësaj jave, gjendet në shpatin e majtë të bregdetit dhe ka njëmbëdhjetë kate. Të ulesh në ballkonin e tij dhe të vëzhgosh në drejtim të Detit të Zi – është diçka që s’ përshkruhet me fjalë. Ç’ është e drejta, lartësia e këtij hoteli është në harmoni të plotë me gjerësinë e detit, të cilin, për shkaqe të panjohura, dikush e ka quajtur “ i zi”, edhepse ai nuk është i zi por i kaltërt si ngjyrnat e një diamanti. Rreth e përqark “Havanës” janë edhe gjashtëdhjetë e katër hotele tjerë, për pa i llogaritur njëzet e shtatë restorantet, kazinot e objektet tjera turistike. Ca prej tyre çajnë në drejtim të qiellit, të tjerët janë shtrirë në amfiteatrin e shpatijeve që xixëllojnë si një anije interplanetare. Mos qofsha gabim, kjo mrekulli është shtruar këtu menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, por kompleksi vazhdon të rritet e përsoset edhe tani. Këtu i ke të gjitha: postën, bankat, kinematë, kazinot, teatrot si dhe policinë lokale. Mungon vetëm populli i ngratë bullgar. Bullgarët s’ kanë as kohë, as valuta të rënda, për t’ u larë e për të bërë qejfe me ne.
Ky bregdetë ka dy zota: neve dhe Partinë Komuniste. Këtu mbretërojmë ne, turistët. Pak më tutje, në kryeqytetin e Bullgarisë, mbretëron Partia. Kjo bie në sy që nga salla e madhe e aeroportit, ku prania e turistëve është e dukshme. Shumica e turistëve janë gjermanë, por ka dhe rusë, polakë, çekë, sllovakë, françezë e arabë. Ka dhe bullgarë, madje goxha shumë, por lëkura e tyre është e bardhë se djathi danez. Ata s’ kanë ardhur për ta thekur lëkurën, por për të na shtruar tavolinat, për të na skuqur vezët, për të na i fshirë dhomat, për të na i hapur çadrat dhe për ta krehur plazhin nga qelqet e rrezikshme. Me përjashtim të grave ”të lira”, që na i ka nisur partia për nevojat tona trupore, të tjerët punojnë natë e ditë për tetëdhjetë levë në muaj. Që ta dini se sa e madhe është kjo rrogë, po shënoj se tetë levë kushton një kebab. Nëse ke qejf ta hash edhe një sallatë “shopskoe” dhe ta pijsh një birrë, llogaria i kalon tridhjetë levët. Kjo ndodhë nëse zotrote je i vetëm – si unë – dhe s’ të bëjnë pështypje diskotekat e Partisë Komuniste. Po mjerë ai që është vetë i dyti… Ai, brenda një nate, di të harxhojë edhe dy rroga mujore të punëtorit bullgar. Shtrohet pyetja: me çka mund të hyjnë bullgarët n’ ato kazino, diskoteka apo restorante që janë ngritur vetëm e vetëm për t’ i qethur turistët e huaj?
Ndonëse bullgarishtja ka emra bukur, faqja e kësaj pjese të Thrakisë është plot e përplot me emra ndërkombtarë. Hotel Havana… Hotel Gdanjsk… Hotel Ofelia… Hotel Moskva… Hotel Akacia… Hotel Perla… Hotel Jallta… Hotel Internacional… Hotel Varshava… etjera… Etjera… Janë të pakëta ato hotele që kanë emra bullgarë, po ka dhe asosh. Sa herë që dal për të shetitur anës detit – e unë vërtitem thuajse tërë ditën andejpari – qëndroj në vend dhe shikoj drejt hoteleve që ka ndërtuar Partia Komuniste për hatrin tonë. Edhepse s’ janë të ngjashëm me fabrikat e shokut Stalin, këto hotele kanë funkcion mediko – komercial. Detyra kryesore e tyre është të na presin, të na ngopin me mishëra, të na veshin me ten të bukur dhe të na zhveshin nga markat që kemi marrë me vedi. Për t’ ia dalë asaj ndërmarrjeje të mundimshme, komunistët bullgarë ata kanë vënë në lëvizje të gjitha resurset që ka vendi: vajzat më të bukura e më të shkathëta, nxënësit më të mirë që ka Instituti i Gjuhëve të Huaja, kamarjeret me të xhymerta që janë rritur pas luftës dhe zarzavatet më të më të shëndosha që rriten në tokën e trakasve të moçëm. Nga kjo del se as Partia Komuniste, as ne, turistët, nuk jemi zota të njëmendtë, por është nevoja. Partia Komuniste Bullgare ka nevojë për marka, ne kemi nevojë për diell dhe nevoja na ka futur në një aleancë djallëzore që rëndomt zgjatë dy deri më tre muaj. Shkurt: edhe pse s’ kemi mallë për njëri tjetrin, vapa e nënqiellit bullgar dhe kripa e Detit të Zi na imponojnë një paqe të përkohshme.
Në krahasim me “ marksist – leninistët” shqiptarë, komunistët bullgarë janë edhe më të uritur për xhingla minglat e tregut evropjan dhe atë uri të madhe s’ e fshehin fare. Se t’ ishte e kundërta, artikujt ushqimorë e rrobat do të ishin më të lira, por nga sa pashë në rrugët e Varnës, bullgarët më shumë i duan xhinsat amerikane, se sa lirinë dhe barazinë midis atyre që jetojnë në këtë vend. Prania e makinave gjermane, italiane, suedeze e japoneze më duket suspekte, sepse dëshmon se në këtë vend egziston edhe një shtresë e lartë, një shtresë e privilegjuar, që ka marka me thes. Përndryshe, sikur edhe ajo shtresë të jetonte me njëqind e pesëdhjetë leva në muaj, një familjeje do t’ i duheshin tridhjetë vjet për ta siguruar një “volvo” apo “ volkswagen”. Ky nuk është rasti me Bullgarinë dhe këte ma kanë thënë disa herë punëtorët dhe fshatarët bullgarë.
” Pse çuditeni që domatet janë kaq të shtrenjta,” më pyeti një studente e medicinës. ” Bullgaria ka aq domate sa ta ushqejë krejt Balkanin, por ato s’ i shohim ne me sy, se shkojnë në Bashkimin Sovjetik, Gjermani, Jugosllavi, Itali e vendet tjera. Me se t’ i paguajmë ato veturat e tyre që vijnë nga Evropa? Këtu s’ i thonë Shqipëri. Kam përshtypje se shqiptarët janë më të ndruajtur, vjedhin me frikë, kurse këta tanët vjedhin hapur. Dilni në Varna dhe do ta shihni me sytë tuaj!.. Ai fshatari i ngratë merr shtatëdhjetë leva në muaj. Mjerisht, ato s’ mjaftojnë as për një palë sandalle italiane, sepse shoqet e mia i preferojnë sandallet e huaja. Zotëri! Ne i themi vetes bullgarë, por gjenezën e kemi nga Mongolia. Dua të them se kot i kemi sharë pushtuesit e tokës tonë, kur as vetë s’ jemi më të ndershsëm se ata. Ne ryshfetin e kemi në gjak.”
Desanka ka të drejtë. Mesa duket, edhe bullgarët e kanë në gjak atë sëmundjen orientale për të bërë petulla me ujë. Kjo s’ do më binte në sy sikur të mos jetoja në Suedi dhe të mos jetoja në Evropën Perendimore. Mjerisht, ikja ime nga hapësira e Gadishullit Balkanik i ka gdhendur disa aftësi të panjohura vrojtuese. Tek tani po e tejshikoj atë falcitetin tradicional të ballkanasit që ka qejf të të imponohet me rroba rroba të shtrenjta, me parfum të fortë, me lajka dhe peshqeshe të rrallë. Paçka mem këtë ikonografi do të ballafaqohesh edhe në Athinë, edhe në Stamboll, edhe në Tiranë, edhe në Varna. Balkanasi, kudo që katandiset, do të jetë valltari më i mirë në botë. Sa të pingrrojnë telat e një çiftelie, ai harron se deri dje e ka fshirë bythën me gjethe të kungullit; gjegjësisht se qëndron tepër larg nga muzika që kanë shkruar Schuberti, Listi apo Bethoveni. N’ ato çaste, ai menton se është mbret i të gjithë mbretërve.
Kjo cilësi e vetëmashtrimit bullgar vihet re në Varna, Zllatni Pjasoci, Albena e Burgaz, edhe ate, posaçërisht në mbrëmje, kur të huajt dalin për darkë. Atëbotë, në secilin restorant, qoftë edhe më të voglin, bullgarët të presin me bukë e kripë e gotë të verës në dorë. Ashtu e do tradita. E tradita këtu është në shërbim të markës gjermane dhe i ka mbledhur të gjitha shoqëritë muzikore bullgare për t’ i eglendisur turistët e ardhur nga Suedia, Danimarka, Gjermania e vendet tjera të Evropës Perendimore.
Muzika, atëherë kur del nga gjiri i vërtetë i popullit të varfër, ka një theks të fuqishëm shprehës. Ajo është në gjendje të të magjeps me brendinë e saj. Notat e saj, të përkthyera në ca oktava të thella e ngjyrë lulëkëmbore, dalin nga sirtari i një dashurie të madhe për liri e të drejta njerëzore. Shi për këtë arsye e pyeta Desankën, shoqëruesen time, ku mund të inçizojmë pak muzikë autentike bullgare.
” Në stanet e Karakçanit,” më tha. ” Kaj Karakaçanskite stanovi”.
” Po ti do të vijsh me mua?” e pyeta.
“ Do vija, po kuleta ime është tepër e thatë për ta përballuar hyrjen,” ma ktheu.
Në mbrëmje, para se të nisemi n’ atë restorant, çfaqet një hënë e plotë në qiell. Ajo është tamam siç e dëfton kënga popullore: e madhe, e verdhë dhe e plotë si fytyra e një vashe të bukur bullgare. Ajri, i mbarsur me yje e xixëllonja, kaltron si sqena e një pjese teatrale. Herë herë, gjoja për ta parë Detin e Zi, ndalem dhe e shikoj flokun e Desankës, atë kalemin e hundës së thyer dhe buzët e saj të plota. E bukur është dreqja, e hirshme dhe leshrat e saj i përngjajnë vetullave të natës. Një ditë ajo do t’ i mbarojë studimet dhe do bëhet mjeke e popullit të saj. Nga qenja e saj shpërthen një aromë e fortë trëndafilash.
Atje lart na presin me bukë, kripë dhe një shishe të mbushur me verë. Pastaj na dëftojnë një tavolinë nën pjergullën e rrushit dhe na i sjellin pijet që kam porositur.
S’ ka dyshim se bullgarët janë kultivues të vjetër të rrushit. Nga lëngu i tij ata bëjnë edhe verë, edhe raki. Gjatë jetës së përditshme pijnë verë, por kur vjen dasma apo vdekja, e preferojnë rakinë. Duke qënë se të dy ishim të të pahalle, porositëm nga një raki, sallatë “shopsko” dhe biftek. Manjetofonin, me të cilin do të inçizoja, e vara në karrigën anësore.
Ҫuditërisht, heshtja ishte kompakte. Ansambli kishte ardhur, buka dhe vera ishin shtruar mbi tavolina, po asnjë tingull, asnjë notë s’ dilte nga gryka e instrumenteve. Vakësia e natës, shushurima e detit, drita e hënës dhe tavolinat e shtruara ndillnin një përshtypje absurde, impresioniste. Por ajo pritje nuk zgjati shumë. Papandehur heshtja e instrumenteve mori flakë dhe një gocë e veshur me kostum kombëtar, e përcjellë nga zurnat, gajdet e daullet, iku në drejtim të hyrjes. Melodia, një melodi e trishtueshme popullore, pushoi pak, atje jashtë u thanë ca fjalë, pastaj melodia përsëri u kthye në binarët e saj, këtë herë e përcjellë nga një mysafir i largët, që s’ ishte dokushdo, por veteë sekretari gjeneral i Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Zoti Valdheim, i gjatë e i buzëqeshur, rrinte si një hu gardhi, i pasigurtë seç duhej të bënte, dhe tek pasi ia dëftuan vendin ku do të ulej, ai bëri para dhe zuri vend pranë një funkcionari të Partisë Komuniste Bullgare. Prania e Shkëlqesisë, zotit Valdheim, ishte një garanci e sigurtë se programi që do të çfaqej do t’ ishte në një nivel të lartë artistic.
Ashtu dhe ndodhi. Këngët dhe vallet që inçizova atë natë janë vërtet autentike. Gjatë orës që ndenjëm n’ atë lokal këngët dhe vallet nuk pushuan asnjë çast. Errësira e vakët, që kishte mbretëruar ca minuta më parë, tani mori flakë nga të rënat e daulleve dhe nga këmbët që e rrihnin tokën. Aty nga ora dhjetë, ende pa dalë zoti Valdheim nga “stani”, Desanka më dha shenjë të iknim. Koha kishte ikur shpejt dhe ajo duhej të pushonte , se të nesërmen e priste puna. Tek po dilnim nga dera e “avllisë”, para nesh ia behu një taksi dhe nga brendia e saj ia behu një zeshkane e vogël dhe goxha e dehur.
Me të dalë përjashta, ajo pa një pa dy ia msyu “kapixhikut”, por roja, që kishte urdhëra të caktuara, ia preu rrugën. Brënda ishte një mysafir i lartë, një politikan i kalibrit ndërkombtar, dhe atij s’ guxonte t’ i ndodhte gjë, aq më pak nga një jevge e Maqedonisë, të cilën Bullgaria s’ e njihte fare. Ajo ishte Esma. Esma Rexhepova, që e kujtonte veten si Esma e Madhe, Esma e Shquar, Esma Fantastike. Esma zuri të bëjë shamatë, por ushtari s’ e la t’ i afrohej derës. Atë natë ajo ishte goxha e çakërdisur, sepse burri i saj, njëfarë Teodosievski, kishte ikur me një turiste gjermane.
Esma po ma kujton një detaj mjaft të rëndësishëm. Bullgaria nuk njeh asnjë pakicë kombtare. Të gjithë qytetarët e saj janë trakas sllavë. Të gjithë, pa marrë parasysh prejardhjen e tyre, i trajton si bullgarë. S’ ka aty turq, rumunë, evgjitë apo torbeshë. Sipas Desankës, që nga kombësia ishte turke, të gjitha qytetet bregdetare ishin qëruar nga raca dhe identiteti i huaj. Si grekët, ashtu dhe turqit, s’ ishin veçse sllavë dhe bullgarë.
” Po turqit e grekët? Ҫ’ ka ndodhur me ta?”
” Kanë ikur,” tha ajo. ” Dua të them se janë përzënë nga Bullgaria. Siç e dini, Ballxhiku, Varna e Burgazi kanë qënë qytete tipike turke, por nga viti 1878, fjala “turk” egziston vetëm në Fjalorin e Gjuhës Bullgare. Nëse doni të dini, shumica e banorëve të këtushëm janë turq të bullgarizuar? Sipas ligjit, ata s’ guxojnë t’ i pagëzojnë fëmijët e tyre me emra myslimanë. Mua më vjen keq, se kemi lindur këtu, jemi rritur këtu dhe Bullgaria është vendlindja ynë, por pushteti, për të na poshtruar sa më shumë, na jep vetëm një gjysmë rroge. Punëtori bullgar, fjala vjen, merr njëqind e pesëdhjetë levë në muaj, ndërsa turku, ose poturaku siç e quajnë bullgarët, merr vetëm shtatëdhjetë. Megjithate, atë çast që ndonjëri provon të ikë në Turqi, e vrasin ose e dënojnë si tradhtar të atdheut socialist.

Plazhi

Plazhi i Varnës është shumë i bukur. Ai është nja tri katër kilometra i gjatë dhe krejtësisht i spastruar nga gurët dhe shkëmbinjtë e rrezikshëm. Kjo, pra, nuk do të thotë se ai mund të krahasohet me plazhet e Italisë, Francës apo Spanjës, që janë më të përshtatshëm për shijen e turistëve evropjanë. Këtu mungojnë çadrat, sediljet, lëngjet freskuese dhe restaurantet e vegjël.
Ata që kanë qejf, mund të dalinj në qytet. Sot për sot Varna është qyteti i tretë i Bullgarisë. Një qytet i madh e i gdhendur me vija të arkitekturës moderne: me pallate të larta, sheshe të mëdhenj, shitore moderne, shkolla, kinema e shetitore të pastra. Ata që marrin mund ta studjojnë shtrirjen e qytetit nga lartë, mund ta shohin një Stacion të madh hekurudhor, Parkun e Qytetit dhe Muzeun Oqeanografik. Lidhjet me fshatin tonë turistik janë të dobëta. Ndonëse varnasit nuk e njohin historinë e qytetit të tyre, ate e përmendin kronikat e vjetra si një liman të rëndësishëm, të cilin e themeluan miletasit e lashtë. Edhe sot, me mijëra vjet pas asaj periudhe, nga porti i Varnës dalin të gjitha prodhimet bujqësore të Bullgarisë. Pa Varnën e Burgazin, tregtia bullgare do t’ ishte barazi me zero.
Me sa duket, prania e racës greke nuk u fik kurrë sepse, përkundër konflikteve të shpeshta greko – bullgare, një shtresë e vjetër e qytetit i ruan prore tiparet e qyteteve helene. Nga Varna ishte edhe bashkëshortja e Ismail Qemalit, e cila, mos qofsha gabim, e shtoi familjen Vlora me ca pinjoj të ri, por me cilën grua lindi Qazim bej Vlora dhe “ motra e tij” Liza, nuk e kam të qartë.
Ajo që të bie në sy kur kalon rrugës, janë – rreshtat e gjatë të qytetarëve para shitoreve. Për çkado që iu duhet bullgarëve, qoftë buka, zarzavatet, shalqijt, librat, disqet, këpucët, sandallet apo letra, duhet të presin në rresht dhe t’ i blejnë nga shteti. Bullgaria, djepi i prodhimeve bujqësore, i detyron qytetarët e saj të presin me orë të tëra për një kilo me speca dhe dy kilo patate. Pritja e tyre nuk është aq e mundimshme, sa janë të mundimshme çmimet e prodhimeve në fjalë. Vende – vende mund ta blesh kilon e specave me një gjysmë levi, vende – vende duhet të paguash katërfish. Për ta blerë një kilo bukë, një kilo speca dhe një shishe raki m’ u desht një pasdite e tërë. Fatlumnisht, atë ditë binte shi dhe unë duhej ta veja trupin në lëvizje.
Në orët e pasditës, tek po endesha nëpër trotuaret e rrugës Karl Marks, më ra në sy një dukuri e çuditshme: veshja e pionerëve. Ajo gjysma e epërme e rrobave të tyre ishte në përputhje me kërkesat e zotit Zhivkov, sepse si këmishat ashtu dhe shamitë i kam parë në të gjitha shtetet e Evropës Lindore, por jo dhe xhinsat e këtushme. Xhinsat bullgare ishin në përputhje me kërkesat amerikane. Këjo dukuri do më çfaqej edhe më qartë në mbrëmje, kur do të dilja në korzo dhe do ta shihja veshjen e rinisë bullgare. Thuajse të gjithë bijt e bijat e funkcionarëve bullgarë ishin paisur me xhinsa amerikane, rripa të qëndisur me thumba, minifunde e vespa italiane. Për ca çaste mentova se isha në Itali apo Francë, por pastaj erdha më vete dhe m’ u kujtua se gjendesha në Varna.
Sa bie muzgu i mbrëmjes, Varna mbushet me djem e vajza, dhe ata sikur s’ kanë tjetër punë pos si ta zhveshin turistët e huaj nga xhinsat e tyre amerikane. Veshja e rinisë bullgare është më e dukshme se veshja e rinisë suedeze. Çka s’ sheh njeriu në këtë kaos që, si një inondatë katrani, i mbush rrugët e qytetit? Këmisha lara – lara, kanatiere të New Yorkut, minifunde, që me zor ua mbulojnë kofshët motrave bullgare, këmisha të tejdukshme dhe sandale greke apo taliane. Sipas zonjushës Desanka, që është rritur në këtë ambient, rroga mesatare e një vajze të re bullgre është tetëdhjetë levë, ndërsa një palë sandalle kushtojnë nëntëdhjetë e gjashtë. Në pyetjen time se – ku i gjenjnë motrat bullgare gjithë ata levë për t’u veshur aq shic, ajo e preku një vend që s’ preket me gojë dhe më dha të kuptoja se vetë fitonte më tepër gjatë një nate nëpër diskoteka, se sa në kombinatin ku ishte e punësuar gjatë dimrit.

Njerëzit dhe Deti

Sivjet moti është i lagësht. Po bien ca shira të ftohta e të pakëndshme. Gjatë kohës që gjendem në Varna ato na befasuan dy herë. Pardje ra edhe një breshër kokërrmadh, gjë që s’ kishte ndodhur shumë vite në këtë pjesë të vendit. Çuditërisht, sapo ikën retë dhe dielli e thau tokën, njerëzit u turrën drejt detit. Jo për t’ u larë, po për të shetitur përgjatë bregdetit.
Ashtu bëra dhe unë. Ta vështrosh Detin e Zi tek çon dallgë – dhe t’ i vështrosh kalamajt duke vrapuar nëpër trotuar – dhe t’ i dëgjosh klithmat e tyre duke folur në dhjetra gjuhë të botës, është kënaqësi e madhe. Rëra është e bardhë si mielli, e ngrohtë, e shëndetshme. Edhe njerëzit janë të shëndoshë e të bukur. Veçanërisht motrat gra, të cilat i kanë trashguar të gjitha tiparet e racave që kanë kaluar këtejpari. Sikur të mos isha ai që jam dhe sikur të mos e kisha hallin e vendlindjes time, mbase do të vija në Varna dhe do të provoja të jetoj këtu. Si të gjithë varnasit tjerë.
Tek po e vrisja kokën mbi ardhmërinë e femrës bullgare, papandehur ia behu vapa. Moti erdhi duke u përmirsuar, deti duke u xhindosur… Njerëzia dolën përsëri në plazh dhe, pasi i hapën çadrat, peshkirat e komerdaret, përsëri u zhveshën për tu thekur në diell. Ata s’ laheshin dot, se gardianët i kishin nxjerrë flamujt e kuq, por thekeshin. Dallgët e detit, të egra e të ngarkuara me zhaurrimë, vinin njëra pas tjetrës dhe përplaseshin në rërë, thua se donin t’ ua kujtonin të huajve që egzistonte edhe një zot që është më i fortë se pundat angleze dhe markat gjermane.
Ajo skenë rrëqethëse ka për të më ndjekur gjatë kohë. Deti, dallgët dhe njerëzit që djersinin por s’ guxonin të hynin në ujë. Sa shumë njerëz që janë mbledhur!
Në krahun e majtë të plazhit të rinjtë luanin futboll, kurse pak më tutje, të shtrirë nën çadrat e tyre, thekeshin çiftet gjermane, angleze, rumune, bullgare e polake. Në mesin e tyre edhe një turke, sigurisht nga Varna. Ajo ka ardhur me kushërinjtë e saj dhe, për shkaqe të panjohura, e vrojton turmën me dy sy që sa janë edhe kurreshtarë, edhe të trembur. Si suta që tërë kohën duhet të jetë e kujdesshme. Ka kohë që nuk e kam parë një qenie kaq të bukur, me flokë të zinj e të gjatë mbi supet e thuatë.
Edhe turma ka jetën e saj. Ajo s’ është qenie individuale, por kolektive, dhe lëvizjet e saj janë të çuditshme. T’ i vështrosh tri katërdhjetë qenie të zhveshura, të ndara në dy pole, si rreziten pranë njëri tjetrit, preken me sy, hanë akullore, ndërrojnë mendime, caktojnë randez vous dhe i premtojnë njëri tjetrit ngazllime të papërjetuara – është kënaqësi e madhe. Ata kanë ardhur nga të gjitha qoshet e Evropës Perendimore dhe s’ kanë pretendime tjera pos të vjelin puthje, komplimente, përshtypje dhe çaste me të cilat do ta trimërojnë veten kur të kthehen në vendlindje; ndërsa Deti i Zi do të qëndrojë këtu dhe do të lëkundet si një përbindësh i fjetur, do të çojë dallgë dhe do t’ i joshë të kthehen prapa.
Këtu, si në çdo geto tjetër turistike, turma bën jetën e saj dhe udhëhiqet nga ca norma që s’ janë individuale. Rëndomtë, ato që ndodhin në pushime, kurrë nuk ndodhin në jetën e rëndomtë. Me sa duket, njerëzit, gjatë stinës së dimrit, nuk bëjnë tjetër veçse plane të egra për të dalë nga lëkura e tyre. Ose siç më tha një miku im kosovar, që i dinte ato punë më mirë se unë: për t’ u ngrehë. Ashtu si krimbat e mëndafshit, që mbështillen në vetvete dhe presin të shndërrohen në flutura, edhe turistët, presin të përjetojnë ate që nuk përjetohet në ambentin e tyre, ku secili e njeh secilin, dhe nuk i then dot normat e caktuara shoqërore.
Regjimi i turmës është i thjeshtë. Me të dalë mëngjesi, ajo sulet në drejtim të plazhit dhe për t’ u thekur sa më shumë e sa më gjatë, ajo harxhon shuma të mëdha fantash, koka kolash, birrash e pijesh freskuese. Kjo ndodhë sepse turma do ta harmonizojë etjen e saj me nepsin erotik, që nuk zgjohet pa e pjekur mirë dielli i Evropës Juglindore. Tek pasi bie muzgu i mbrëmjes dhe tek pasi qullen me parfume të fuqishëm, dy polet e saj fillojnë të afrohen me njëri tjetrin. Ndeshja, që më shumë është trupore se mentale, merr edhe më tepër zjarr kur kontrahentët konzumojnë raki, verë e pije të importuara nga Anglia, Franca e Bashkimi Sovjetik.
Turisti është gjithnjë i uritur dhe, për ta hapur oreksin, darkat i fillon me tri katër wisky të markës angleze. Ato pije i bien në kokë thuajse pa e filluar darkën, kurse nata është e zezë, e vakët dhe në gjoksin e saj fshihen lloj lloj surprizash. S’ ka fjalë, edhe atmosfera është e bukur, sepse gardianët e zotit Zhivkov janë përpjekur që këtë pjesë të Bullgarisë Socialiste ta qërojnë nga lipsat, pleqët, plakat dhe politika e mërzitshme. Këtu nuk të përze njeri nga lokali derisa ke marka në xhep dhe s’ ke pretendime tjera pos ta mbushësh barkun me sallata, biftekë, raki rrushi, konjak françez, djath të deleve dhe kafe turke. Nëse pija të bie në kokë, deti është afër. Mund të shkosh e të flladitesh në midis të natës. Jo natë për natë, sepse herë pas here Deti i Zi është i paqetë dhe ushton nga dallgët që shpërthejnë nga gjoksi i tij. Sidoqoftë, turma që tërë natën ha dhe pi nëpër restaurantet e Varnës, të jep përshtypje se është në gara me vetveten. Ndonëse shtatë apo katëmbdhjetë ditë rëndojnë pak në kandarin e kohës, ajo do ta provojë fatin në secilën kazino, në secilin bar, në secilën diskotekë, deri sa t’ i harxhojë edhe markat e fundit.
Të nesërmen përsëritet skena. Ora është gjashtë, por duart e motrave bullgare e kanë qëruar plazhin nga çdo kanaçe, çdo kondom dhe çdo leckë që kanë harruar zonjat e pasura. Deti i Zi, që mbrëmë ta kallte datën me oshtimat e tij, tani është qetësuar dhe vezullin si një pasqyrë e argjentë.
Problemi më i madh i kujdestarëve është – ndenjëset. Me sa kam vënë re, ata nuk kanë ndenjëse të mjaftueshme, andaj e kanë zgjidhur sipas neneve të arsyes së shëndoshë. Kush do të bëj qejf gjatë ditës, duhet të gdhihet herët në mëngjes dhe ta rezervojë karrigën. Kësisoji, që nga orët e para të ditës, në lagjen tonë fillon një olimpiadë jozyrtare. Njerëzit, të ngarkuar me çanta, peshkirë e trasta plastike turren në drejtim të plazhit që, më së pari të rezervojnë vend, e pastaj të hanë bukë. Për çudinë time, qendra është plot me njerëz. Aty ka simite, lëngje freskuese, fruta, revista të ndryshme, por ato duhet t’ i paguash me një çmim jozyrtar. Tek pasi ia sigurojnë vetes një grimcë vendi në diell, turistët kthehen prapa në hotelet e tyre dhe hanë mëngjes.
Plazhi është një nocion i ndërlikuar. Do të duheshin me qindra metro film për ta kapur larminë e tij. Pas orës dhjetë – njëmbdhjetë të ditës, ai shndërrohet në një gjithësi të madhe sysh, flokësh, fytyrash, vithesh, këmbësh e klithmash njerëzore. Një gjithësi që e ke para vedi, e sheh, e dëgjon, por s’ ia prek dot gjymtyrat. Si për hatrin e njerëzve, qielli është i lartë, jashtakonisht i lartë, me një diell që pjek si saçi. Papandehur, atij i hip një intenzitet i ri: kulmet e shtëpive veshin një ngjyrë edhe më të kuqe, pemëve iu hip një mjegull edhe më e kaltër, ndërsa pak më tutje, përtej gjindës që është strukur ndën çadra, ulurin deti. Ai përsëri lëkundet, nxjerr dallgë nga parzmi i tij, po kush mërzitet për te?! Turistët e kanë parë raportin metereologjik dhe e dinë se dita do jetë me vapë. Ata hyjnë në ujrat kripura me një kurajo të re, kërcejnë, përplasen dhe e përqafojnë si një mik të dashur.

Familja irlandeze

Herë pas here ulem dhe rri me zotin Chambers. Ai është një irlandez i gjatë, i martuar me një angleze nga qyteti Liverpul. S’ ka pesë ditë që ka ardhur në Varna dhe do të qëndrojë dy javë ditë. Djali i tyre, Paul Anthony, sapo është regjistruar në kolexh, ndërsa Sara, bija e tyre, studjon në Oxford. Për dallim nga tjerët, zoti Chambers vjen i fundit në plazh, zë një vend të përshtatshëm dhe, pasi shkon e blen një shalqi të madh, ulet e e lexon gazetën. Ai fare pak brengost për rrezet e diellit bullgar dhe sapo i jepet rasa, nis e më pyet për zakonet dhe traditat e popullit shqiptar. Sara, që tërë ditën e shkon duke lexuar, e vë librin anash…
Nuk e di se çfarë sekreti fshihet prapa kësaj miqësie: mirsjellja e zotit Chambers, bujaria e zonjës së tij angleze apo sytë e bukur të zonjushës Sarah. Ndryshe nga sytë e vashave tjera, sytë e saj janë një mister i vërtetë. Zonjusha Sarah s’ është e gjatë si e jëma, vjen e plotë në trup, lëkurën e ka pika-pika, por sytë i ka shumë të bukur. Duke e parë gjelbrimin e tyre, mendja ime ikën nga Bullgaria dhe vete në Irlandë. Edhe Sara, njësoj si unë, vendlindjen e ka marrë me vedi dhe s’e lëshon kurrë nga goja. Mjerisht, këto ditë gazetat shkruajnë shumë për vendlindjen e saj, ndërsa Kosovën s’ e përmend askush.
Duke ndenjur nën çadrën e tyre, nëpër kokën time parakalojnë lloj lloj mbresash e kujtimesh. Ka mbresa të bukura, ka dhe të këqia. Të trishtueshme. Andaj, sa herë që ata thellohen në gazetat e tyre, unë mbështetem në bërryla dhe e vështroj plazhin. Kush janë gjithë ata njerëz që na kanë rrethuar, si quhen, dhe kanë apo s’ kanë brenga si unë dhe anëtarët e familjes Chambers?!
Vështruar nga hija e çadrës, plazhi ma çon mallin e një hapsire të pafund, të mbuluar me një kulm lara – lara, të cilin e kanë shtruar me një postaqe të trashë, ngjyrë mielli. Plazhi ma kujton odën e vjetër romake, në të cilën secili argëtohej sipas qejfit; dikush e dëgjon radion, dikush rrezitet, dikush luan letra, dikush ha pjepër dhe – dikush e bën kokrrën e gjumit. Nën prushin e asaj drite Bullgaria më duket edhe më e largët se Irlanda.
Çudi, pra, edhe vetë bullgarët duhet të paguajnë për t’ u larë në detin e tyre. Se si kishte ardhur puna deri te ajo logjike absurde, nuk e di.
” Si thoni ju, Miss Sarah?”
” Me urdhërin e Partisë,” më tha ajo. “ Dikush duhet të paguaj për veshmbathjen e liderve bullgarë, për dashnoret dhe makinat e tyre. E kush do ta bëj atë punë nëse s’ e bëjnë qytetarët e rëndomtë? Ne jemi mysafirë, neve mund të na rjepin sot e nesër, kurse popullin e kanë përgjithmonë…”
“ You may be right,” i thash.
Ajo prap u thellua në një libër të trashë.
Q’ atej ku isha ulur nuk i shihja vetëm çadrat, por edhe njerzit. E shihja një plakë që endej nëpër plazh me një fëmi për dore dhe kërkonte lëmoshë. E shihja një grua, ate e kisha parë katër ditë me radhë, që ta lente adresën e saj për gjasht marka gjermane. Gruaja ishte e pashme dhe shumë e prirun për lojra erotike. I shihja ca të rinj e të reja që tërë ditën të shikonin në bebzën e syrit për një kapelë amerikane, një palë xhinsa apo ndonjë këmishë ushtarake kineze. I shihja edhe funkcionarët e rinj bullgarë tek bridhnin me volvo të reja, edhepse rroga mujore e një punëtori ishte njeqind e pesëdhjetë leva në muaj. Shihja se çdo gjë që dikur kish qënë e shenjtë tani ishte shëndrruar në një njollë turpi. Valltaret dhe artistët e popullit tani punonin nëpër bare. Radioja emitonte gjithçka tjetër por jo dhe muzikë popullore. Duke e parë Bullgarinë n’ atë “derexhe”, më duhet të konstatoj se edhe bullgarët, njësoj si rumunët, grekët e italianët, kadalë dale po zhvishen nga idetiteti kombëtar. Kjo, mos sot, nesër do jetë një fatkeqësi e madhe, sepse një popull që zhvishet nga petkat e tij, ai zhvishet edhe nga identiteti kombëtar.
Ashtu si po i shoh sot, nipërit e trakasve të vjetër gjenden në një udhëkryq të madh: as janë për t’ u demokratizuar, as janë për të çuar dorë nga parajza e zotit Zhivkov.
Aty nga ora pesë pasdite, zoti Chambers më pyeti:
“ Çfarë do bësh sonte, zotrote?”
“ Ate që bëj rëndomtë,” i thash. “ Do të lahem, do të vishem dhe do të dal për darkë. Po ju?”
” O, e jona nuk dihet. E kishim ndër mend ta kremtonim ditëlindjen e djalit, por ende s’ e kemi gjetur vendin. Kemi qejf t’ ju marrim edhe juve, sepse ju, përpos që jeni mik shtëpie, e flisni edhe gjuhën e këtyre shokëve.”
Unë e zura Paulin për qafe.
“ Dhe ti s’ më the gjë. Urime, pra. Urimet e mia më të përzemërta.”
E lamë që të shihemi në sallonin e hotelit “Havana.”

Darja

Ata zbritën më ora shtatë. Të katërt ishin veshur bukur, me kostume të verës. Zoti Chambers, që i kishte rrokullisur nja dy wisky para darkës, ma zgjati një puro kubane.
Tani bulevardi ishte plot e përplot me njerëz. Nata ishte e vakët dhe nga errësira e saj rigonte një pipërrimë e dendur insektesh. Tek po kalonim buzë hotelit “Rodnina”, konstatuam se turmës iu kishte bashkangjitur edhe një grup i ri sovjetikësh nga Leningadi e Moska. Duke qënë se nuk kishim vendosur ku do hanim darkë, hipëm në verandën e hotelit “Astoria” dhe u ulëm karshi një çifti të ri rumun, që sapo kishin ardhur nga Bukureshti. Kur iu dëftova se isha shqiptar dhe miqët e mi ishin irlandez, mbetën gojëhapur. Me sa duket, përbërja ynë ishte pak e çuditshme dhe ata s’ ishin në gjendje ta kapnin esencën e saj.
“ Dje pasdite ishim në Varna,” tha zoti Chambers duke ma zgjatur kutinë e cigareve. “ Vajtëm për të blerë ca suvenire dhe një fjalor që mundej t’i hynte në punë Sarës. Merreni me mend! Në tërë atë mori kartolinash, lugësh, unazash, qaforesh, kravatash, opengash, parfumesh e ku di unë, s’ e pamë as më të voglin fjalor që mund të na hynte në punë. Leri pastaj çmimet. Këtu, miku im, s’ e njeh qeni të zotin. Dua të them se më lehtë e gjen një televizot japonez se sa një libër të thjeshtë bullgar.”
“ Paski kërkuar shumë,” i thash. ” Këtu s’ e gjeni një domate të hajrit, jo më një fjalor anglisht – bullgarisht. Patë ndonjë televizor?”
” Pamë,” tha Sarah.” Dhe na çuditën çmimet e tyre. Diçka s’ ishte në rregull. Can You imagine? Një palë këpuca kushtojnë nëntëdhjetë e gjashtë levë, një televizor kushton katërqind e pesëdhjetë levë, një gramafon kushton tetëdhjetë e pesë levë, ndërsa një radio mund ta bleni edhe për njëqind e dyzet levë…”
E zura për dore dhe desha ta korigjoj.
” Ashtu duhet të jetë edhe n’ Angli. S’ keni ju zbritje të çmimeve?”
” Jo dhe aq,” tha Sara dhe pa në drejtim të kamarierit. ” Ç’ është e drejta, edhe ke ne këpucët janë të shtrenjta, se i blejmë nga Italia apo Spanja.”
Duke qënë se isha njohës më i mirë i kuzhinës bullgare, propozova që darkën ta fillojmë me sallatë “ shopskoe”, me Donner Kebab dhe verë të kuqe. Ndryshe, kapakun do t’ ia venim me një butejë shampanje, të cilën do ta zbraznim për nder të zotit Paul.
Edhe pse apatia e kamarierve bullgarë është tejet e dukshme, mbrëmjen e kaluam mirë. Sëpari na u ngjit ai çifti rumun, pastaj një anglez i çuditshëm me gruan e tij arabe. Ç’ është e drejta, unë e dija se ka dhe arabë të krishterë, por kurrë s’ kisha ndenjur me një grua të tillë. Anglezi, Mister Plumb, s’ ishte krejt normal. Çdo gjë që kishte të bëjë me të ishte kontradiktore, e çuditshme. Në vitet e tridhjeta ai e kishte mbrojtur Republikën Spanjolle. Më vonë, pasi kishte fituar Frankua, ai ishte bërë fashist. Gjatë Luftës së Dytë Botërore kishte qënë komunist, ndërsa tani ishte misionar i Fesë Marubite.
Aty nga mesnata, pasi e provuam edhe tortën e zotit Paul Anthony, filluam të shprishemi. Sëpari iku çifti rumun, pastaj edhe zotërinjtë Chambers, të cilët i përcolla deri te hoteli. Duke kaluar pranë diskotekës “Kanej”, më ra në sy prania e një turme të madhe polakësh, hungarezësh e sovjetikësh. Vetë diskoteka xixëllonte nga kandilet e kuq dhe s’ kishte vend për të gjithë që prisnin para dere.
” Të paktën juve duhej t’ mu lëshonin brënda,” tha gruaja që më kishte qëlluar pranë. Ajo ishte bjonde, pakëz e thatë, me ca flokë të dendur që i shkonin deri ke beli.
” Pse bash mua?” e pyeta, duke provuar të jem ironik.
” Ju jeni ”perendimor” dhe e keni xhepin më të thellë se ne,” tha ajo me një sinqeritet të dukshëm.
Logjika e saj më bëri të buzëqesh.
” Unë jam më proletar se ju,” i thash.
Darja – se ashtu quhej bjondina – kishte ardhur nga Soçi për t’ u njohur me ndonjë gjerman apo norvegjez. Kjo ishte mënyra e vetme për të dalë nga Perandoria e Kuqe hapur, pa ngatërresa të mëdha. Ajo ishte thekur në diell dhe nga buzët e saj gufonte një etje e pacipë erotike. Mjerisht, unë do ikja të nesër dhe nuk e pash me vend t’ i çelë vetes punë të papunë, sado që ajo shoqja më hante me sy dhe ishte e gatshme ta vente kokën në cung.
U mata një herë ta merrja me vedi. Fundja, s’ do t’ ia merja virgjërinë, por pastaj ndërrova mendje. Sikur të kisha më shumë kohë në dispozicion, që të njiheshim, të bisedonim e të shëtisnim nëpër Bullgari, mbase do kishte kuptim. Po kështu s’ kishte kuptim të ngatërrohsha në fijet e saj.
” Më mirë të shihemi nesër,” i thash. “ Nesër jam i lirë.”
” Ani hajdeni në hotelin “ Carevec”, tha. “ Hamë mëngjes dhe dalim pastaj në plazh.”
“ Mos kini dert,” i thash.
Mjerisht, të nesërmen u prish moti dhe unë, në vend se të shkoja në “Carevec”, u ktheva në krahun tjetër dhe ia këputa një gjumi të dytë. Nuk isha i prirur për vaktësi njerzore, edhepse ajo është bëmirëse dhe e domosdoshme për trupin e njeriut.

Sllavomania

Tërë paraditën ka fryrë një erë e fortë, e përzjerë me rërë e me pluhur. Ndonëse kisha dalë për ta pirë një kafe dhe për ta bërë një not të fundit, e hodha peshqirin mbi supe dhe u ktheva në dhomën time. Aty nga ora dy pasditë moti u përmirsua dhe nga rrënjët e qiellit shpërtheu drita. Tani që i kisha palosur teshat dhe valixhen e kisha mbështetur për muri, s’ kisha tjetër hall pos të falem me miqët e mi irlandezë.
Anëtarët e familjes Chambers i gjeta në vendin e rëndomtë. Si gjithnjë: të qeshur e të rrethuar me pjepra e shalqinj. Pasi ma zgjati një thelë, zoti Chambers më ftoi ta bëjmë një ”shetitje” të shkurtër. Kështu i quante bisedat tona private, që zhvilloheshin në katër sy. Edhe kjo, si ato tjerat, do vërtitej rreth Kosovës dhe Irlandës së Veriut.
” Populli yt, njësoj si populli im, nuk do të shlirohet pa luftë, ” tha ai, pasi u larguam nga çadra. ” E keqja më e madhe është se lufta ka dy tehe: kur e bëjnë zaptuesit, ajo quhet e drejtë dhe pranohet nga të gjithë. Para se gjithash, ate e aprovojnë zaptuesit. Mjerisht, atë çast që e bëjnë popujt e robëruar, qofshin ata shqiptarë apo irlanedezë, ajo bëhet luftë e padrejtë. Joligjore. Mua po më vjen keq që po ikni kaq shpejtë, sepse na keni hyrë në zemër. Jeni i vetmi njeri me të cilin mund të qajmë hall. Ime shoqe është grua e mirë. Se të mos ishte e mirë, nuk do të martohesha me të dhe nuk do t’ i bëja dy fëmijë. Mjerisht, ajo është angleze dhe s’ mund të flas hapur me të. Kam frikë se do ta prekim njëri tjetrin…”
Mbeta gojëhapur.
“ Edhe pas kaq vitesh martese?”
” Po, edhe pas aq vitesh. Aq më tepër që IRA ka bërë shumë atentate dhe mllefi i popullit anglez ka arritur kulmin. Të jesh sot irlandez është njësoj si të jesh ushtar i IRA-s. Mjerisht, po bëhen njëzet vjet që unë jam sherbëror i një kompanie angleze.”
” Ju, të paktën, po mbaheni. Çka të bëjmë ne?” i thash.
” Edhe juve do t’u gjej ajo që e ka gjetur popullin tim, kur me mijëra irlandezë e kaluan Atlantikun dhe u vendosën në Shtetet e Bashkuara. Sëpari do shprisheni si kokrrat e rërës, pastaj do të bashkohi përsëri. Por sot për sot ajo ditë është larg.”
Desha të them edhe unë diçka, por atë çast ia behu Paul Anthony dhe na thirri të pinim kafe. Biseda ynë, ashtu si kishte filluar, ashtu dhe mbaroi: pa ndonjë përfundim të hajrit. Në vend se të vazhdonim para, ne u kthyem prapa dhe zumë vend nën çadrën e zonjës Chambers, ku na priste kafja… Pasdite vonë, kur shumica e mysafirve filluan t’ i mbledhin plaçkat, edhe unë u ndava nga miqët e mi.
Autobusi që do na çonte n’ aeroport erdhi pikërisht më ora shtatë dhe ne zumë vendet që ishin të zbrazta. Pas një udhëtimi që nuk zgjati më shumë se dyzet minuta, zbarkuam në hyrjen e tij. Aeroporti i Varnës është i ri dhe mjaft modern. Tek po ngjiteshim shkallëve përpjetë, pamë hordhitë e reja të turistëve që, me intervale të shkurtër, valë valë zbrisnin në vendlindjen e trakasve.
Edhe pse të gjithë ne, me një përjashtim, ishin skandinavë, aeroplani nuk po shqitej nga shkallët. Policët bullgarë vërtiteshin si mizat, tërë kohën nën maskën e një shqetësimi që shihej qartë në fytyrat e tyre. Në vend se të jepnin urdhër për ikje, ata edhe një herë u rrasën n’ aeroplan, urdhëruan t’ i nxjerrim pasaportat, na i kontrolluan vulat, na numëruan, por – prapseprap – nuk dolën nga aeroplani.
Njëri prej tyre, një barkmadh me këmbë të shkurtëra, pasi e pa pasaportën time, më fiksoi gjatë kohë me sytë e tij.
” Ti jugosllav je?” më pyeti.
” Jam shqiptar dhe shtetas i Jugosllavisë,” i thash.
” S’ mund të jesh edhe shqiptar, edhe jugosllav,” më tha me inat.
“ Kombësia s’ ka lidhje me shtetësinë,” ia ktheva. “ Sot mund të jem shtetas jugosllav, nesër mund të bëhem shtetas suedez, por prapseprap të mbetem shqiptar.”
Atij i hipën xhindet dhe përsëri ma mori pasaportën.
“ Ore, mos je turk ti?” më pyeti.
“ T’ isha turk, unë do të udhëtoja me anije, po me aeroplan,” iu përgjegja. “ Po shqetësohesh kot. Unë jam shqiptar dhe jetoj në Suedi.”
“ Ami ti zboruvash bëllgarski,” m’ u hakrrua ai. “ Ku e ke mësuar bullgarishtën?”
“ Në fakulltet,” i thash. “ Ne, shqiptarët, s’ pritojmë të mësojmë gjuhë, po edhe më mirë do kish qenë që dhe ju ta ndiqnit shembullin tonë.”
Ai e ndjeu veten keq dhe, duke mos ditur nga t’ ia mbante, ma zgjati pasaportën.
“ Mentuam se je shtetas bullgar,” tha ai dukshëm i penduar. ” Tani e dimë si qëndron puna. Paç rrugën e mbarë dhe të na urshërosh prap në Bullgari.”
” Falemnderit,” i thash.

*
Mjerisht, kjo ishte hera e parë dhe e fundit që vajta në pashallukun e zotit Zhivkov. Jo pse kisha mbresa të kqia nga bullgarët e varfër, por sepse sllavomania – ajo ideologji e gatuar në tiganin e moçëm të Kishës së Shenjtë Ortodokse – i ka infektuar të gjitha shtetet e Evropës Juglindore. Qoftë edhe ato që thonë se janë ateiste.
Unë kam qënë dy herë në Greqi dhe kam parë me sytë e mi se edhe Greqia e ”Demokratike” vuan nga e njejta sëmundje. Kam qënë edhe në Shqipëri dhe kam parë me sytë e mi se edhe Shqipëria Mëmë, sado që shtiret shqiptaromadhe, s’ dallon nga Greqia. Tani që e pash edhe pashallukun e zotit Zhivkov, jam shumë i sigurtë se as ajo trëndafilishtë e bukur e Evropës Juglindore nuk dallon nga Republika Popullore e Serbisë.

Varna, 1969

Shkruan: Ramadan Rexhepi