SHPËRNDAJE

Një pyetje që shpeshherë ia kam shtruar vetes është kjo: a kishim nevojë për një shoqatë ”kulturo-artistike” që s’ mundej pa u antarësuar në Lidhjen e Shoqatave Jugosllave, kur e kishim një seksion të rinisë të cilin unë, me lejen e disa shokëve të besuar, e kisha regjistruar si shoqatë në Lidhjen e Shoqatave të Rinisë Suedeze?

Sikur t’ ishte shoqata krijesë e vullnetit individual, do të thoshja vendosmërisht: jo. Unë isha kundër çdo veprimtarie që ma kujtonte robërinë sllave dhe, ndoshta pikërisht pse isha rritur në Kosovën Lindore, kisha propozuar që Seksioni i Rinisë të mbante emrin ”Shote Galica”, kisha porositur vulë të veçantë dhe aktivitetet e fëmijve regjistroheshin në emrin e saj. Mjerisht, shoqata është buqetë e shumë vullneteve, që janë njësuar vullnetarisht dhe nuk shkilen për hir të këtij apo atij individi, sado mendjehollë apo atdhetar të jetë njëri apo tjetri. Lëkundja ime rreth qenies apo mosqenies së Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” pushonte në averzionin që ndieja kundër përçarjes. Një popull i përçarë s’ e harmonizon dot ardhmërinë e vet. Pas një veprimtarie trivjeçare midis shqiptarëve unë e kisha të qartë se jo të gjithë shqiptarët ishin legjionarë të Lidhjes Komuniste Jugosllave. Aq më tepër që gratë dhe fëmijët e kundërshtarëve tonë mirnin pjesë dhe vinin rregullisht në çfaqjet që kohë pas kohe i bënim për popull. 

Mu për këtë arsye, qysh në mbledhjen e parë të kryesisë së Shoqatës ”Vëllazërimi” vendosëm që veprimtarinë e semestrit të dytë ta zhvillojmë si projekt për emancipimin e grave dhe fëmijve. Në kuadrin e asaj veprimtarie hynin mbledhjet që bënim në zyrën e Seksionit të rinisë, ushtrimet që bënim në sallat Shtëpisë së Aktiviteteve të Lira, këngët e vallet që ushtronim në ”Shkollën e pasditës”, kursi i rrobaqepsisë, mbledhjet që mbanim në ish klubin e Safet Plluqkës, si dhe çfaqjet që do t’i organizonim në fund të atij semestri. Për herë të parë, pas tre vitesh veprimtarie, pesëmijë koronat e miratuara nga Drejtorati Shtetëror iu dedikuan grave dhe fëmijve. Nëse djemt e vajzat e asaj gjenerate u bënë përkrahës besnikë të Kosovës së Lirë, merita iu takon atyre që u angazhuan sinqerisht për edukimin e tyre. Ata tjerët, që erdhën me aktgjykime e ”prijava” të Udbës në Suedi, dhe i shfrytëzonin demonstratat tona për të mbartur hashash e opium nga Danimarka në Suedi e nga Suedia në Norvegji, dështuan si qytetarë të vendlindjes. Për njollat që ia kanë lënë peshqesh popullit të tyre kam shkruajtur gjetiu dhe s’ dua ta përsëris veten edhe një herë.

Në agun e muajit nëntor, kur edhe ne po e vrisnim mendjen si ta kremtonim 64-vjetorin e ngritjes së flamurit në Vlorë, nga Shoqata e Miqësisë Shqipëri – Danimarkë na erdhën dy ftesa: njëra nga studentët e qytetit Odense, tjetra nga studentët e qytetit Orhus. Të dyja palët na lutnin për një kremtim të përbashkët. Kualiteti s’ ishte aq i qenësishëm, sa ishte simbolika. Kjo çeshtje duhej të shqyrtohej në mbledhje të kryesisë, edhe ate, me letra të hapura e në frymë demokratike. Përndryshe, kish rrezik të na dilnin fjalë njësoj si me çfaqjen e Geteborgut. 

Mbledhja u mbajt në Shtëpinë e Aktiviteteve të Lira dhe, përpos Ismet Reçit, që atë ditë qëlloi në punë, të pranishëm ishin të gjithë anëtarët e kryesisë. Mbledhjen e hapi Ismet Xhela dhe, pa hyrë shumë në imtësira, i lexoi letrat që na kishin ardhur nga degët e Shoqatës së Miqësisë në Odense e Orhus. Sipas mendimit të tij, ky ishte një rast i mirë t’ i  popullarizonim këngët e vallet shqiptare edhe në Danimarkë dhe, nëse pajtoheshin të gjithë, kryesia duhej t’ i shmangej politikës dhe të mbante qëndrim pozitiv, pasi që e lartpërmendura ishte e gatshme të na paguante të gjitha shpenzimet e rrugës, fjetjes dhe udhqimit. E vetmja gjë që duhej të bënim ishte t’ ua dërgonim një telegram dhe t’ i njoftonim mbi numrin e pjesëmarrësve të atij udhëtimi.

Pas një diskutimi që zgjati tri orë të plota, me ç’ rast u përmend edhe surpriza që kishim përjetuar para çfaqjes së Geteborgut, të pranishmit vendosën t’ ua kthejmë miqëve danez një përgjigje pozitive. Me këtë rast u vendos që grupi i atyre të cilët do ta përfaqsonin Shoqatën në Odense e Orhus përbëhej nga dymbëdhjetë veta. Ata ishin: Arsim Ahmeti, Ajet Abdyl Latifi, Bahri Zujferri, Fadil Cfilaka, Hajdar Reçi, Hilmi Kasaballiu, Hysen Kaja, Ismet Reçi, Ramadan Rexhepi, Salih Cfilaka dhe Xhemal Fetiu. Sipas rregullit, udhëheqës i grupit ishte Ismet Xhela dhe gjasht prej nesh ishin këngëtarë e valltarë, ndërsa gjashtë të tjerë ishin instrumentalistë.

Pas këtij vendimi, të cilin Ismeti e quajti ”shumë” të rëndësishëm, të gjithë u shliruam pak dhe, para se të kalonim në pikën tjetër, e ndezëm nga një cigare. Pikërisht n’ ato minuta Ajet Abdyl Latifi brofi në këmbë dhe u rras në gjysmerrësirën e banakut ku gjendej telefoni i shoqatës. Ikja e tij s’ ishte suspekte, sepse mbledhjet tona ishin maratonake dhe ai mbase donte ta njoftonte gruan që mbledhja ende s’ kishte mbaruar. Ai foli goxha gjatë në gjuhën turqishte dhe pastaj u kthye në vendin e tij, këtë herë pak më i zi dhe më i shqetësuar. Me sa duket, e shoqja ia veshi një sharje të rëndë dhe ai s’ dinte si ta fshihte para gjithë atij kuvendi serioz. 

Po edhe një herë dolëm të gabuar. Pak minuta pasi e vazhduam mbledhjen, deri sa Samiu po raportonte mbi të ardhurat dhe shpenzimet e muajit tetor, në korridorin e ngushtë që ndante banakun nga salla e bilardos, papandehur ia behu Safet Selimi, flokëgjatë si apostujt e Kishës ortodokse, i rruar taze dhe i veshur me një pardesy të errët, ngjyrë mjalti. Edhe pse mbledhja ishte e rregulltë dhe po shqyrtonte çeshtje serioze, ardhja e tij – po dhe dashamirësia me të cilën e pritën shumica – na nxori nga takti.

Ai u ul në mes sikur t’ ishte anëtar i rregullt i kryesisë dhe, pasi porositi nga një birrë për të gjithë, e ndezi cigaren. Ajeti, si rastësisht, e njoftoi që do të shkonim në Danimarkë. 

Safeti i hapi sytë si komikët e filmave amerikanë. Ai sikur s’ kish ditur gjë deri n’ atë çast.

“ Po tallesh,” i tha dajës së vet. ” Po kur kështu?”

“ Kysmet, javën e katërt të muajit Nëntor,” shtoi Hajdari.    

“ Ah, po talleni me mua,” u shtir ai. ”Po sa veta do shkoni?” 

” Dymbëdhjetë,” e njoftoi Bahriu.

” Dhe mua do më leni në Malme,” konstatoi Safeti goxha i mërzitur.

Anëtarët e kryesisë, duke filluar nga Bahri Zujferri e deri te Ismet Xhela, e ulën kokën teposhtë. Edhe pse ajo çeshtje ishte shqyrtuar pak më parë, në vend se të vazhdonim me raportin e arkatarit të Shoqatës, anëtarët e kryesisë filluan të çanin dërrasa rreth asaj se kush do rrinte e kush do shkonte ne Danimarkë. 

Ismet Xhela më pa me ngulm në sy, shenjë kjo që edhe atë natë do të përsëritej surpriza. Ish kryetari s’ kishte ardhur rastësisht por për të na bërë punën çorbë.

“ Po Ilon a e keni ftuar,” pyeti Safeti.

“ Ilua është maqedonas,” ia ktheu Hajdari. “ Ça dreqin po na duhet Ilua, kur e kemi Ajetin dhe Xhemalin?”

“ Po flet pa lidhje,” iu kërlesh Safeti. “ Një shoqatë që ka qëllime të mira, s’ kapet për nacionalizma, po për punë. Ilua është muzikant i shkëlqyeshëm dhe bashk me Hysen Kajën e Hilmi Kasaballiun bëjnë kërdi. Po t’ isha unë, do ta fusja në listë. Unë e njoh Ilon dhe e di se mundet të bëjë shumë punë.”

“ Ajo punë është shqyrtuar dhe emrat e atyre që do të udhëtojnë janë shënuar në pocesverbal,” i thash me zë të qetë. 

“ Animirë,” tha ai me zë të përmbajtur.” Po s’ prish punë se më shkruani edhe mua. Unë jam i papunë dhe ta dija që na kishin ftuar vëllezërit danez, do të dilja i pari në prova. Jam i gatshëm të këndoj e të vallëzoj…”   

Jo bëhet, jo s’ bëhet – dhe mbledhja e kryesisë mori kahje të re. Ismet Xhela provoi të kundërshtonte dhe kur e pa që s’ ishte në gjendje t’ i kundërvihej Ajet Abdyl Latifit, ra në heshtje. Të tjerët, pra, që s’ kishin ndonjë rol të rëndësishëm, vazhduan pazaret. Më në fund, pasi e shoshitëm e dërmonisëm numrin e atyre që do ta përbënin “grupin” e udhëtarëve, Ismet Xhela e zuri kufjen dhe i njoftoi ata të Shoqatës së Miqësisë se numri i anëtarëve që do të shkonin në Odense e Orhus ishte trembëdhjetë. Në mesin e tyre ishte përvjedhur edhe Safet Selimi.

Jam shumë i sigurtë se në kujtimet e atyre që janë gjallë turneu i Danimarkës ka mbetur një përjetim i këndshëm. Në memorjen time, pra, ato tri ditë shënojnë një kacafytje të egër midis butësisë së shquar shqiptare dhe marrëzive të një psikopati. Ai udhëtim, si dhe shumë udhëtime të mëvonshëm, nxori në pah një veçori të karakterit tonë që s’ dallon shumë nga injoranca e egracakëve që jetojnë në pyjet e lumenjëve Kongo e Amazonas. Unë e dija Danimarkën si vendlindje të shkrimtarit Andersen, albanologut Pedersen, gjuhëtarit Hjelmslev e miqëve tjerë, që përpiqeshin të solidarizohen me Gjakun tonë, kurse Gjaku im sillej si një hordhi vikingësh që kishte hyrë në një fshat të pambrojtur. Unë e konsideroja Danimarkën si një shesh madhështor, një auditor të paanshëm, ku duhej të nxirnim në pah se egzistonte edhe një Shqipëri tjetër, një Shqipëri që e kishin zaptuar sllavët, dhe ajo ishte poaq e madhe sa Shqipëria e shokut Enver. Mjerisht, vëllezërit e mi e kishin menduar Danimarkën si një shansë për të ikur nga gratë e tyre “të shëmtuara” dhe për ta përjetuar edhe një herë pubertitetin rinor. Ata baballarë të shumë fëmijve sikur s’ kishin tjetër punë pos t’ i dëftonin Danimarkës se sapo ishim ndarë nga majmunat dhe duhej me çdo kusht ta turpëronim vendlindjen tone.

Të shkruash a të mos shkruash, kjo është pyetja. Të shkruash dhe ta prekësh të vërtetën është trimëri e madhe, se nderon veten dhe armiqësohesh me matrapazët. Të shkruash dhe të mos e prekësh të vërtetën është qyqarllëk i pahijshëm, se mashtron veten dhe i dëshpëron ata që të kanë respektuar dhe të kanë dashur.

Shi për ate s’ po ju torturoj me peripecitë që i paraprinin atij udhëtimi të gjatë, me telefonatat që duhej t’ ia bëja secilit anëtarë, me porositë e hollësishme për instrumentet që duhej t’ i mernin dhe, kuptohet vetvetiu, me orën kur duhej të shiheshim në platformën e anijeve të shpejta. Duke qenë se Shoqata e Miqësisë na kishte dërguar një biletë kolektive dhe s’ do të qëndronim shumë në Kopenhagë, të gjithë duhej t’ ishim syhapur e të saktë në detyrimet që kishim marrë.

Sipas marrëveshjes, ne, para se të ngjiteshim në trenin që shkonte drejt ishullit Fyn, duhej të prisnim në Stacionin Qendror të Kopenhagës. Çuditërisht, me të zbritur në Sheshin e Bashkisë, anëtarët e Shoqatës “Vëllazërimi”, të cilët i kisha ditur përfaqsues sriozë të një race krenare, u shndërruan në hyena të uritura për gjak. Safet Selimi, që na ishte bashkangjitur me zor, iu kishte shtruar një shisheje me wisky dhe donte këngë e kaba. Atij iu bashkangjitën Fadil Cfilaka, Ajet Abdyl Latifi, Hysen Kaja e ca të tjerë. Të gjithë kishin veshur kostume, këmisha të bardha e kollare të kuqe, dhe përpiqeshin të lenin mbresa që se s’ kishin të bëjë me neve, hamajt e ngarkuar me instrumente, daulle e valixhe ku kishim kostumet kombëtare. 

Dikur erdhi treni dhe unë, Xhemal Fetiu e kushërinjtë Reçi zumë vend në një kupe të zbrazët. Ismet Xhela, Sali Cfilaka, Arsim Ahmeti dhe Hysen Kaja u çiruan nga barra dhe ikën në një vagon tjetër, me shpresa se helbete do njiheshin me ndonjë “cope” të pashme. Danezet e ngrata, që janë qenie të kulturuara, u trembën nga çirrmat që lëshuan trimat e Kosovës. Edhe më e ngjethshme ishte habia e udhëtarëve që në radhët e atij ansambli qesharak nuk dukej asnjë qenie e gjinisë femërore. Secili që kalonte para e prapa nëpër korridorin e trenit krekosej si pehlivan dhe të gjithë, pa përjashtim, të lenin përshtypjen sikur kurrë s’ kishin hipur në tren dhe patjetër duhej të endeshin nga vagoni në vagon duke e studjuar çdo grua të ngratë që as i kishte parë, as ishte e interesuar t’ i shihte. Pak më poshtë, në vagonin ku ishin ulur Fadil Cfilaka e Safet Selimi, kërcitën këngët djaloshare.

Nuk më kujtohet ora e saktë kur e lamë Stacionin Qendror të Kopenhagës, por më kujtohen më mirë çastet kur ne, pas një udhëtimi që zgjati tri orë të plota, e lamë prapa Shelandën dhe u ngjitëm në kuvertën e një trageti të madh, i cili qarkullonte midis qyteteve Korsör e Nyborg, që gjendeshin përballë njëri tjetrit. Edhe pse kisha dëgjuar për mrekullitë e Odensës ku, përpos tjerash, ishte lindur Anderseni, njëri nga shkrimtarët më të mëdhenj botëror, retë e ulta të nëntorit dhe mjegulla që i kishte hipur detit s’ më lenin tjetër pos mbresa të zymta, ngjyrë asfalti, dhe dëshirës së madhe për të zbritur të zbresim sa më parë nga ai arkivol që lëkundej mbi dallgët e detit. Ai entuziazmi i parë mori fund dhe të gjithë, me përjashtim të bandës së Safet Selimit, sorollateshin si pula të lagura në shi.

Në limanin e Nyborgut na priti Lone Bosrup, kryetare e  Shoqatës së Miqësisë për qytetin Odense. Ajo ishte një bjonde e pashme, me shtat mesatar dhe studionte psikologjinë e fëmijve. Si të gjitha shoqet e saj radikale, ajo kishte veshur një pale xhinsa të kaltra dhe një parkas të gjatë, të cilin e kishte zbukuruar me figura të importuara nga Groenlanda. E tërë qenia e saj kundërmonte humor e modesti shembullore. 

“ A keni qenë ndonjë here në Odense,” na pyeti.

Mjerisht, asnjëri s’ kishim qenë. Ajo na mati me sytë e saj të kaltër dhe dëftoi në drejtim të lokomotivës që çante përpara.

“ Atëherë, para se ta pushtoni ju, shqiptarët, do t’ ua them nja dy fjalë,” tha me shaka. “ Odense është qytet përrallor… Jo pse është i vendbanim i qetë, i bukur dhe shumë i vjetër, por sepse këtu është rritur përrallëtari më i madh në botë… Odense është qytet i pastër dhe krenohet më të shkuarën e tij. Mjerisht, nëse keni menduar t’ i shihni pallatet, muzeet, kopshtijet dhe vajzat e tij të bukura, keni menduar gabim, sepse qëndrimi juaj do jetë i shkurtër… Sonte, sa të zbresim në Stacioni Qendror, unë do t’ ju shoqëroj deri në konviktin e një shkolle gjimnaziale. Pastaj, pasi të pushoni pak, do të hani darkë në lokalin e Shoqatës së Miqësisë dhe unë do t’ ju shoqëroj deri te salla ku do ta kremtojmë shpalljen e pavarsisë. Po ju mos kini frikë,” tha ajo dhe pushoi një cope herë. “ Studentet e këtij qyteti s’ janë si ato të Kopenhagës dhe askend s’ e ftojnë me zor në krevat.”

Të gjithë qeshëm me atë shaka të motrës daneze. 

U tha, u bë. Sapo zbritëm nga treni, Lone na shoqëroi deri te një godinë e madhe trikatëshe, e ndërtuar mbi ca shtylla të zeza graniti, dhe na dorëzoi çelësat e dhomave ku do të flenim. Ajo do të vinte pikërisht m’ ora shtatë e gjysmë dhe do na merrte për darkë. Në shikimin e parë, ndërtesa dukej e ftohtë, me tavan të lartë e dritare të mëdha, korridor të gjërë e mobilje të rënda, por fjetoret ishin të paisura me gjithçka që iu duhej studentëve të rinj. Ato kishin tavolina të mëdha pune, televizorë, banjo dhe një qoshe të madhe ku mund të gatuanin gjellë dhe të zienin kafe.

 Unë e Xhemali morëm dhomën e parë, kushërinjtë Reçi të dytën, ndërsa Ismet Xhela me Hilmiun u barikaduan në dhomën e tretë. Dhomën e shtatë dhe të fundit ia lamë Safet Selimit. Ai edhe ashtu ishte tapë dhe vazhdonte të pinte me kryeneçi.

Të dy kishim nevojë të freskohemi pak. Zgjimi i hershëm, thirrjet e njëpasnjëshme me telefon, tubimi në Stacionin Qendror, turma e udhëtarëve që ishin nisur në Kopenhagë, pritja në Sheshin e Bashkisë si dhe udhëtimi i gjatë me tren na kishin lodhur nga pak, por mua më së shumti. Ndieja nevojë për një dush. 

“ Do të hysh apo të hyj i pari,” e pyeta Xhemalin. 

“ Hyn i pari, “ më tha dhe hapi çantën ku e kishte palosur kostumin kombëtar.

Ata tjerët ishin më të ngeshëm. Me t’ i zhveshur palltot, dolën nga dhomat e tyre dhe, pasi e ndezën nga një cigare në korridor, i hapën dollapet e garderobat e atyre që na kishin lëshuar dhomat për një natë. Pastaj ikën në thellësi të korridorit dhe atje diku, në një qoshe të kuzhinës, e gjetën një gajbe me birra. Ishte gjithnjë herët dhe ata kishin neps për t’ u dehur. Kuptohet vetvetiu, i pari që duhej ta shuante etjen ishte Safet Selimi, pastaj vinin vininkushërinjtë Cfilaka me shokë.

” Hej, merreni shtruar, se kemi një çfaqje,” dëgjova t’ iu thonte Ismet Xhela. 

” Ani çka,” iu çorr Safet Selimi. Ai ishte bërë tapë dhe me zor i lidhte fjalët. “ Çka se kemi një çfaqje? A di ti kush jam unë? Unë jam Safet Selimi dhe kam ardhur për qejf… Mua s’ më ha palla për çfaqje. More vesh a s’ more?”

Që n’ atë çast më mbërtheu një trishtim i madh. Ai njeri, hala pa e hapur derën e fjetores, e kish gjetur gajben me birra dhe po i joshte të tjerët të pinin me të. Pa marrë parasysh qëllimet e tij, ne s’ ishim në Rusengord dhe duhej ta ndiqnim një rend dite. Përndryshe, ashtu si e kishte nisur ai, kishte mundësi të gremisemi në një skandal që do na turpëronte për jetë. Ai s’ ishte vetëm i dehur, veçse me çirrmat e tij po e bezdiste secilin prej nesh. 

Ismet Xhelës i hipi një hie e zezë në fytyrë dhe shkoi e u mbyll në dhomën e tij. As fliste, as përgjigjej. Më në fund, pas një debati të vrullshëm që u zhvillua midis Hajdar Reçit dhe Ajet Abdyl Latifit, ky i fundit e zuri Safetin për krahu dhe e çoi në dhomën e tij.   

M’ ora shtatë e gjysmë erdhi Lone dhe na mori për darkë. Kuzhinjerja, një studente e ortopedisë, na kishte gatuar dy tava me mish qëngji dhe një tenxhere me zarzavate të Jylandës. 

Tani ora e provimit tonë po afrohej. Lone Bosrup zuri vend në mesin tonë dhe na uroi mirëseardhje. 

“ Hajde ju bëftë mirë,” tha dhe e ngriti gotën për një miqësi edhe më të fortë danezo – shqiptare. Pastaj – dhe krejt rastësisht – ajo konstatoi se mungonin katër pesë veta.

” Ku janë të tjerët,” na pyeti.  

“ Kryetarin e orkestrinës s’ e kemi mirë,” gënjeu Ismet Reçi, që e fliste danishtën më mirë se ne. “ Ata dolën t’ ia blejnë ca hapa, se ka të vjella… Të paktën deri sa t ’ i vijnë forcat dhe ta mbarojmë detyrën që na pret…”  

Asaj s’ i erdhi mirë, por e mbajti veten. Si të gjitha danezet, kryetarja e Shoqatës së Miqësisë ishte gjaktftohtë dhe racionale. Atë natë s’ kishte detyrime, tha ajo. Atë natë kishim këngë, valle dhe miqësi.

” Sonte s’ kemi detyrime,” i tha Ismetit. ” Sonte kemi këngë, valle e miqësi midis dy popujve që jetojnë larg njëri tjetrit. Mos u shqetësoni aspak dhe merreni shtruar se do të flas unë, do të flasë edhe një shok që ka qenë në Festivalin e Gjirokastrës, do të flasë sekretari juaj dhe detyra e vetme e Grupit është të na ndihmojë me ndonjë këngë e valle. Unë kam qenë në Shqipëri dhe di se ju, shqiptarët, i pëlqeni vallet… Si ato tuajat, ashtu dhe tonat… E mira me vallet shqiptare është se janë të lehta, kolektive… Luani sa më shumë valle dhe, po pati mundësi, angazhoni edhe publikun. Asgjë tjetër…”

Tridhjetë e tetë vjet kanë kaluar nga ajo mbrëmje dhe, sipas arsyes së shëndoshë, gjymtyrët e saj duhej t’ ishin thërrmuar si kokrra gruri. Çuditërisht, ato janë gjithnjë të gjalla në trurin tim, edhe pse s’ ua di as emrin, as gjenezen. Kush e filloi vallë ate cirk dhe ku i kishte rrënjët? A ishte vërtet fjala për një konflikt individual apo edhe ai ishte gatuar në ndonjërën nga dhomat e Legatës Jugosllave? Unë, për vete, e kam klasifikuar si zili, si ndeshje të dy natyrave individuale, por ecja e tij më ka dhënë të kuptoj se puna qëndronte ndryshe. Shi për ate do ta rikujtoj edhe një herë, ashtu si ishte, ndërsa ju, të nderuar, emërtone si të ju duket më mirë.

Ora ishte tetë e pesëmbëdhjetë minuta. Përjashta kishte rënë një terr i rëndë si plumbi dhe të gjithë ne, instrumentalistë e vallëtarë, ishim mbledhur në skenë. Prisnim çastin për të filluar. Pak më tutje, përtej perdes së purpurtë që na ndante nga publiku, dëgjohej murmurima e shurdhër e njerëzve që kishin ardhur dhe, duke pritur të fillonim, pinin birrë e kuvendonin me njëri tjetrin. Lone Bosrup ishte gati, unë isha gati, por udhëheqësi i Grupit të Këngëve e Valleve ishte ulur në qoshe të skenës dhe s’ e zente fizarmonikën me dorë. Pas asaj që kishte ndodhur në konvikt, atij sikur iu kishin qepur buzët dhe s’ donte të fliste me askend. 

Çfarë mundeshim të bënim? Asgjë. Në rrethana tjera, mbase do të ziheshim, do të shaheshim, do ta qëllonim njëri tjetrin me grushta dhe s’ do t’ i flisnim kurrë për jetë,  por aty, n’ atë skenë të vogël teatrale, mundeshim të rrinim si hunj gardhi dhe ta mallkonim veten që kishim dy kryetarë: njërin që ishte ”ish kryetar” dhe na ishte bashkangjitur me pahir dhe tjetrin që ishte ”kryetar” por nga frika e Legatës Jugosllave e kishte humbur rrugën në oborrin e vet. Më e mira që mund të bënim ishte t’ i mirnim instrumentet dhe – jo atë natë, por të nesërmen – të iknim prapa në Suedi.

Po s’ e ka keq anglezi që thot: kurrë mos thuaj kurrë. Shi n’ ato çaste të plumbta, kur të gjithë po e prisnim një turp që s’ kapërdihej as me mjaltë, mua m’ u kujtua Geteborgu dhe vetëtimthi i shkova Hilmi Kasaballiut pranë. Ai po e mbante klarinetin me dorë dhe po priste të fillonim. 

“ A të kujtohet Geteborgu,” e pyeta.

” Po, ore. Si s’ më kujtohet,” ma ktheu Hilmiu.

” Mos prit asnjë minutë. Ndiqe receptin tënd.”

“ Evet,” ma ktheu ai dhe i tha diçka Xhemalit në vesh.   

Papandehur krisi daullja.  Xhemali, që deri n’ atë çast më kish shikuar tek e lutja Ismet Xhelën, filloi të improvizonte valle të rënda, duke i rënë skenës rreth e përqark, njëherë dalngadalë, me hapa teatralë, pastaj pak më shpejt, deri sa Hilmiu dhe Kaja e përcillnin me kujdes dhe prisnin radhën e tyre. Atje poshtë ushtoi thirrja e fuqishme e Ismet Reçit që bashk me Bahri Zujferrin, Salih Cfilakën e Hajdar Reçin ia behën në mes të publikut dhe filluan të vallëzojnë, në fillim me hapa të rëndë, me hapa të ngadalshëm, e pastaj me hapa më të shpejtë. Publiku, që s’ e kish pritur një gjë të tillë, brofi në këmbë dhe hyri në valle. Hilmi Kasaballiu, sikur ta dintë këtë gjë, filloi të improvizonte këngë e valle autentike të Kosovës, herë duke kënduar bashk me ne, herë duke i përcjellë miqët tanë danezë, deri sa u lodhën të gjithë: edhe valltarët, edhe instrumentalistët. Pastaj ai e luti publikun për një pushim të shkurtër dhe na sinjalizoi mua dhe Lonës t’ i zinim mikrofonët e të flisnim për miqësinë.

Lone Bosrup foli për shqiptarët që jetonin në Shqipërinë Londineze, për Luftën Nacional – Çlirimtare, për rolin e Partisë pas shlirimit të vendit, për reformën agrare dhe, kuptohet vetvetiu, për ruajtjen e pavarsisë që Ismail Qemali e kishte shpallur në Vlorë. Unë, pra, s’ e pash të nevojshme të shkilja n’ ato ferra, se kisha diçka më të mirë t’ u dëftoja vëllezërve danezë. Falë revistës “Albania” që e kisha gjetur pikërisht në Kopenhagë, ua kujtova faktin se miqësia shqiptaro – daneze kishte filluar që nga viti 1897 kur i ndjeri Faik Konica, që ishte gjithnjë ishte i anatemuar nga regjimi i Tiranës, ia kishte dërguar revistën “Albania” lingvistit të shquar danez, zotit Holger Pederssen. Ajo miqësi ishte kalitur edhe më shumë me studimet e pastajme të të lartpërmendurit në lëmin e albanologjisë. Dhe jo vetëm kaq. Ajo miqësi kishte vazhduar edhe pas vdekjes së zotit Pedersen nëpërmjet miqësisë së arbëreshit Gjuzepe Gangale me danezin Luis Hjelmslev, si dhe dorëshkrimeve që Gangale kishte kishte sjellë në Bibliotekën Mbretërore të Kopenhagës. Etjera, etjera.

Brenda kohës që po flisja, Ismet Xhelës i kaloi inati dhe ai e zuri fizarmonikën e iu afrua Hilmi Kasaballiut. Kjo më dha të kuptoj se kish ardhur koha t’ i jap fund ligjëratës. Për ta bërë për vete, Hilmi Kasaballiu e nxori Xhelën përballë dhe i tha të vazhdonte me programin që kishte hartuar ai vetë. Publiku, i cili përbëhej qind për qind nga studentët radikalë, mbeti i kënaqur dhe ne, pak minuta para mesnatës, mundeshim të konstatonim se në Odense u përsërit Geteborgu. Edhe një herë, si disa herë më parë, ne iu shmangëm një turpi që do na prishte përgjithmonë me njëri tjetrin. 

Kryesia e Shoqatës së Miqësisë, në shenjë falenderimi, na shtroi shtroi edhe një darkë të vogël, modeste, me salçiçe, bageta e birrë daneze dhe, duke qenë se nesër do t’ iknim herët, na uruan natën e mirë dhe ikën për të fjetur.

Të gjithë, me përjashtim të Safet Selimit, ishim të dërrmuar. Ora kishte shkuar shumë dhe më e mira që mund të bënim ishte të pushonim, sepse nesër na priste një rrugë e gjatë dhe një çfaqje tjetër. Xhemal Fetiu, prej të cilit prisja diçka tjetër por jo dhe një arsye aq të shëndoshë, propozoi të shkojmë dhe të flemë. Edhe ata tjerët ishin për të njejtën gjë, por po e prisnin Ismet Xhelën që prore s’ kishte ngfrënë dhe tani ishte më i disponuar.

Natën, pasi u krodha në aromën e çarçafëve të larë, mua, në vend se të më merte, më doli gjumi fare. Çeshtja për të cilën kishim ardhur në Odense eci mirë dhe s’ kishim arsye ta gërvishtnim ndërgjegjen me gjëra të kota, por brenda kishte mbetur një ferrë që gjithë kohën, si ferrë kaçe, ma sëmbonte trurin e lodhur. Përse kishte ardhur, vallë? Ç’ ishte ajo që e kish nxitur Safet Selimin të na ndiqte si qen dhe të na nxinte faqen para botës? Mos ishte edhe ai, si Fadil Cfilaka, duke u ndarë nga gruaja dhe kërkonte mbështetje, ngushllim? Çka se sytë e zgurdulluar, çirrmat që nxirte nga fyti dhe lëvizjet e trupit të tij dëshmonin për diçka tjetër. A ishte vallë e mundur që ai na ishte bashkangjitur me një qëllim të caktuar?

Të nesërmen u zgjova herët, por s’ luajta nga vendi. Moti dukej gri, ngjyrë shkumësi, dhe unë s’ kisha asnjë arsye të ngutesha. Pak më vonë u zgjua edhe Xhemali. Unë e dëgjova si kërceu nga krevati, shkoi në banjo dhe, pasi e zbrazi fshikëzën, doli në korridor. Ai s’ e mbylli derën fare dhe unë, deri sa po i kujtoja ngjarjet e natës së kaluar, i dëgjova hapat e tij nëpër korridor, kllap kllup, kllap kllup, dhe trokitjen e tij nëpër dyer. Me sa duket, të gjithë kishin rënë vonë dhe bënin kokrrën e gjumit.

Nuk shkuan shumë minuta dhe unë, njësoj si pak më parë, ndjeva hapat e tij që vinin drejt dhomës tonë. Ai u kollit nja dy tri here, thua se donte me çdo kusht të ma nxirte gjumin.

” A di çka,” më tha kur e zura jastëkun dhe u mbështeta në te.” Do të kallëzoj diçka, po më premto se nuk do të shqetësohesh.”

“ Ça paska pjellë, o Xhemal,” e pyeta.

Ai dukej i zbehtë, i shqetësuar. E thithte cigaren me afsh dhe vëzhgonte përtej dritares së hapur.    

“ Sa fola me Arsimin dhe më kallëzoi se asnjëri nga ata kodoshat tanë, përpos tij dhe Hilmiut, s’ kishin fjetur në konvikt. Të gjithë e kishin kaluar natën në qytet, duke pirë e duke u rrahur me danezët.”

“ Ça po thua, pash Zotin? Ata sikur paskan ardhur me tjera mendime,” i thash. ” U pa puna qysh se dolëm në liman.” 

“ Një Zot e di,” tha ai. “ A shkojmë e hamë mëngjes?”

“ Sa t’i laj dhëmbët,” i thash. 

Sado absurde, ajo ishte e vërtetë. Me të ikur unë e Xhemali, ata tjerët, të provokuar nga sarkazmat e Safet Selimit, që s’ e konsideronte veten murg të kishës ortodokse, kishin dalë në qytet dhe pasi kishin provuar nja tri katër pijetore, ishin katandisur në një klub nate që gjendej pranë Kishës katedrales të Shën Knutit. Qejfllinjtë danezë i kishin pritur mirë, i kishin njoftuar me vajzat e tyre, i kishin gostitur, por kur e kishin parë se albanasit ishin goxha të pacipë dhe donin t’ ua preknin e pickonin vajzat, kishin brofur në këmbë dhe i kishin nxjerrë përjashta me grushta, kriklla, shqelma dhe shishe të birrave. Të gjithë më përjashtim të Arsimit, ishin me faqe të gërvishura dhe leukoplaste.

Mirë që s’ hapej toka e të na gëlltiste fare. Akrepi i orës së murit sillej rrotull rrotull, po asnjëri nga trimat e Safet Babës nuk dukej gjëkundi. Me sa duket, policia i kishte mbajtur brenda gjatë natës dhe s’ ishte e gatshme t’ i lëshonte nga burgu. N’ ato rrethana s’ kishim opcion më të mirë se të hanim mëngjes dhe t’ i mblidhnim plaçkat. 

M’ ora nëntë e njëzet minuta, deri sa po i nxirnim çantat nga konvikti, erdhën edhe ata, kokulur e të zbukuruar me njolla e leukoplaste dhe, pa na dhënë asnjë  shpjegimin, u zhdukën nëpër dhomat e tyre. Ata e dinin se m’ ora dhjetë zero zero duhej të ishim në traget. Tani mbetej edhe një çfaqje e dytë, pas të cilës do të flenim në një konvikt tjetër gjimnazial dhe – pastaj – do të ktheheshim në Suedi. Se si do t’udhëtonim drejt qytetit Orhus, që poashtu ishte qytet i vjetër e universitar, si do ta shihnim njëri tjetrin në sy, pa pyetur për ato që kishin ndodhur gjatë natës, nuk e dija as vetë. Unë, ç’ është e drejta, nga mëngjesi i asaj dite s’ e kisha të qartë se cilin rol e kishin ata që e quanin veten anëtarë të Shoqatës ”Vëllazërimi”. Me përjashtim të Sami Dashit, kushërinjëve Reçi, Xhemal Fetiut, Arsim Ahmetit e Hilmi Kasaballiut, të tjerët s’ i njihja fare. Le të supozojmë se Safeti kishte ardhur me një qëllim të caktuar. Po ata tjerët? Cilën detyrë e kishin marrë përsipër dhe pse e kishin shoqëruar nëpër klube të natës?

Ata silleshin sikur s’ kishte ndodhur gjë. Edhe kjo dëshmonte se cilët burra e përfaqsonin një shoqatë kulturore shqiptare. Thua se ne tjerët, që kishim ndenjur në konvikt, ishim lopë dhe s’ kishim ndjenja apo dinjitet. Sidoqoftë, më e mira që mund të bënim ishte t’ i dorëzonim çelësat dhe të niseshim për në Havnegade.  

Safet Selimi hyri i pari në traget dhe, pa na folur fare, ngjiti shkallët që çonin drejt hyrjes së një restoranti që shquante në thellësinë e mjetit lundrues. Ai s’ kishte ngrënë mëngjes dhe tani, i ndjekur nga Fadil Cfilaka, Bahri Zujferri, Ismet Xhela, Ajet Abdyl Latifi e Hysen Kaja, çau drejt banakut ku ishin shtruar pjatat, thikat dhe pirujt e atyre që po prisnin në radhë. Të udhëtosh nga Odense e deri në Orhus me bark të zbrazur ishte torturë e madhe. Atë ditë ishte e djelë dhe me dhjetra çifte udhëtonin me bileta vajtje – ardhje, sepse nesër ishte e hënë dhe duhej të shkonin në punë.

Isha gjithnjë i mllefosur. Pas atij ahengu që kishte filluar dje dhe do të vazhdonte eventualisht deri nesër, Safet Selimi duhej të dilte nga shkurret dhe të na dëftonte ku e kishte hallin. Pse na ishte bashkangjitur dhe çka synonte me ahengun e tij? Koha ishte ta shikonim njëri tjetrin në sy dhe të mirnim përgjigje. 

” Hajde të shkojmë edhe ne,” i thash Xhemalit.

“ Po pritoj të rri me ta,” tha ai. “Nëse më dëgjon, s’ e prek mutin me krënd, se do të bie erë. Do të vijë koha për atë punë.”

“ S’ ka nevojë të rrimë me ta,” i thash. “ Marrim nga një kafe dhe ulemi me Hilmiun, Hjadarin e Arsimin.”

“ Mos harro se ma dhe fjalën,” tha ai.     

“ Ta dhash, pra.”

Atje brenda kishte filluar monologu i gjatë i një pijaneci para pesë shqiptarëve që e konsideronin veten jugosllavë. Duke qenë se pijaneci fliste me zë të lartë, pasagjerët danezë kishin pirë kafet dhe kishin dalë në kuvertë, por këta tjerët vazhdonin të pinin. Tani ai ishte i lirë të fliste e të turfullonte si të donte. Ai shtirej gjithnjë i dehur, sytë i rrokulliseshin si demit spanjoll dhe, sa herë që gabonte ndonjëri dhe i përgjigjej me zë të lartë, ai çirrej si maniak. Sado i dehur, ai ishte jashtzakonisht i ndërgjegjshëm për fuqinë e lekut. Ai e kishte blerë atë shansë me korona  korona suedeze dhe, që t’ i mbante arnautët ”gaditu” dhe t’ ua fuste frikën në palcë, s’ e lente asnjërin të paguante. Ai qeraste me verë, me punç, me irish coffee, me wisky dhe çkado që donin të pinin, por kurrësesi t’ i kërcenin në fjalë.

Tani salla ishte thuajse e zbrazët dhe ata që kishin blerë diçka rrinin larg nga llafazanët shqiptarë. Unë mora dy tasa me kafe dhe u ula pranë Hilmiut e Arsimit, që kishin zënë vend anash. Safeti, që ta dëgjonim të gjithë, e çoi zërin pak më lartë. 

” Nuk e doni ju Ismet Xhelën sa unë, jo,” thirri ai. ” Unë me Ismet Xhelën e kam ndarë bukën… E kam ndarë pijen… I kam ndarë kurvat… Fol, mos më le të gënjej!… Ndërsa ky, me votën tuaj të qelbur, ma mori të vetmen gjë që e kisha të shtrenjtë… Ma mori postin e kryetarit… Dhe harroi me cilin kishte punë… Harroi se unë jam pjesmarrës i demonstratave të 68-tës…”     

Dhe sapo iu kujtuan demonstratat, ai ia dha të qarit. Ismet Xhela rrinte si pulë e lagur. Ajet Abdyl Latifi, që e njihte nipin e vet, e luste ta mbante veten, të mos bëhej qesharak.

“ Dur be kardash, dur… Erdhe bajagi të kënaqesh, kurse tani po qan.  Ama edhe Ismeti i ka fajet,” shtoi me inatë. ” Nuk e zë atë dreq fizarmonike e të këndojmë pak, por po rri si buf këtu.”

Ismet Xhela e pa me sy të turbullt dhe, papandehur, mbase për të na dëftuar se gjithnjë ishte ai Ismeti i vjetër, brofi në këmbë dhe e zuri fizarmonikën. Papandehur vaji u shndërrua në këngë. Ata pak pasagjerë që kishin mbetur brenda ranë në hall, se s’ e mernin vesh ç’ ishte ai spektakël: dasëm apo varrim?! Ismet Xhela këndonte për një top që krisi në zabel, Ajet Tetova e ndiqte me def, Safet Selimi qante me birrë në dorë… Tani edhe Hilmiu duhej ta zente klarinetin… Ismet Reçi, që e kishte vallen në gjak, e hoqi xhaketën nga trupi dhe, pasi i ftoi nja dy daneze që kishte afër, e nxori shaminë nga xhepi dhe duke vallëzuar e duke kënduar, iku në drejtim të kuvertës… 

Unë e Xhemali s’ luajtëm nga vendi. Jo se s’ donim të këndonim, përkundrazi, por ne kishim fjetur mirë dhe s’ kishim nevojë ta pudrosnim faqen me nisheste.  U ulëm në qoshe të kuvertës dhe e ndiqnim ahengun prej sëlargu.

Dikur pushoi kënga dhe qejfllinjtë iu rikthyen pijes. Tani ishin më të qetë, se iu kish dalë pija. Shi n’ ato çaste, deri sa po ngroheshim në diell dhe po i vëzhgonim vilat dhe fermat e çifligarëve danezë, erdhi Hilmiu me krikëll në dorë dhe na pyeti pse s’ po pinim?! Ai ishte i pikëlluar për ato që kishin ndodhur dhe më njoftoi se s’ e kishte ndër mend të na shoqëronte edhe një herë.  

E pashë në sy dhe s’ dija ku të filloj: te kontributi që kishte dhënë në Geteborg, te ky tjetri që kish dhënë një natë më parë apo te ai që na priste në Orgus. Vendosa të filloj me ate që kish dhënë një natë më parë.

” Sëpari dua të falenderoj për kontributin e mbrëmshëm,” i thash me sinqeritet të madh. ” Mbrëmë, më tepër se kurdoherë, ishim në pragun e një turpi të madh. Ti e zure klarinetin me dorë dhe na zbardhe faqen para një populli që po e quan veten mik të popullit shqiptar. Me miq të tillë do ballafaqohemi edhe sonte, andaj po të lutem: mos prito edhe një here. Ta përmbushim edhe këtë obligim e të mos qeshë bota me ne. E sa iu përket ardhmërisë, nuk do të mentohesh vetëm ti, por do të mendohemi edhe ne.”

” Valla, ta dinte im atë se kam punë me këta dilinxhinj, do ma këpuste kokën me dorë,” tha ai.

” Dhe mbase me të drejtë,” i thash. “ Ta kalojmë edhe këtë mbrëmje, se herën tjetër s’ do më shohesh në këto rroba. Unë jam mik i të gjithë atyre që e duan popullin tim, por me këta shokë që kemi, as forcohet, as ligshtohet miqësia ynë me popujt tjerë.”

“ Unë e thash mendimin tim,” tha ai dhe, pasi na solli edhe nga një kafe, iu bashkangjit Fadil Cfilakës, që poashtu ia kish thënë vajit.

“ Po Fadili ç’ ka,” e pyeta Xhemalin.

“ E ka lënë gruaja dhe ka ikur me një italian,” m’ u përgjegj ai, gjithnjë i mentuar. Ai edhe herën tjetër kish qenë i menduar, atëherë kur do shkonim në Geteborg, por këtë herë ishte më i ngrysur, më i shqetësuar.

” Po kur paska ndodhur kjo punë”, e pyeta.

” Ka një javë, dy. S’ e di tamam,” më tha i bezdisur. Pastaj, pasi u mendua pak, kaloi në një temë tjetër.  ”Ky turné do t’ i nxjerrë punë Selman Patokut,” shtoi ai. 

Unë ia zgjata paketën e cigareve. Jo dhe aq se s’ kishte cigare, por sepse deshta të mësoj diçka për lidhjen që kishte udhëtimi ynë me veprimtarinë e Selman Patokut. Unë, ç’ është e drejta, pas angazhimit të Xhejlanes me kursin e rrobaqepsisë, e kisha futur në listën e burrave të mirë dhe s’ e kisha vrarë kokën më për hallet e tij. Tani që Xhemali e zuri në gojë, deshta të mësoj ç’ lidhje kishte Selmani me shoqatën “Vëllazërimi”.

“ Ç’ lidhje ka ky udhëtim me Selman Patokun,” e pyeta. “ Ne, duke kënduar e duke vallëzuar shqip, s’ po punojmë për Shqipërinë e Enver Hoxhës, por dhe për viset e shkëputura nga Shqipëria… Po punojmë për trashigiminë tonë kulturore që shtrihet nga Preveza e deri në Ulqin dhe nga Ulqini e deri në Preshevë…”

Ai shikoi rreth e përqark, thua se po na dëgjonte dikush, dhe pastaj u rras në një monolog të gjatë. 

” Ka, si s’ ka,” tha Xhemali. ” Selmani thuajse natë për natë i lajmërohet njëfarë Isa Demës dhe, duke qenë se s’ e morëm me vete, ai, po them, se s’ jam i sigurtë, s’ pati tjetër rrugëdalje pos të na qepë Safet Selimin. S’ e di a po më kupton si duhet, po provo të arsyetosh me kokën time!… Për çka tjetër na është ngjitur ky sarhosh, pos për të shtjerë mish thiu në tenxhere? A të kujtohet si na tha në mbledhjen e kryesisë? Unë jam i papunë, unë jam i gatshëm të këndoj, unë jam i gatshëm të vallëzoj, po s’ bëri gjë deri më sot. Mos e veshi njëherë kostumin kombëtar? Mos këndoi një herë me ne? Leshin tim. Përkundrazi, ai veç ka pirë dhe ka sabotuar. Sikur të mos vinte me ne, asnjërit s’ i shkonte ndër mend të dilte nëpër klube dhe të rrihej me botë. Apo e kam gabim?”

Jo, Xhemali s’ e kishte gabim. Nëse ishte dikush i gabuar, isha unë që haja dhe pija dhe orvatesha ta kuptoj popullin tim, por ai më dukej tinzar, dhelpnak dhe shumë i koklavitur.

Ku ta dish, nderuar. Ka gjasa që të gjithë njerëzit e rritur në robëri janë tinzarë, dhelpnakë e të ndërlikuar. Po mbasi mbërritëm mirë në Orhus dhe e dhamë çfaqjen që na priste atë mbrëmje, e konsideroj veten shumë të lumtur që s’ u katandisëm në grupën e turpit. Zotrote ma kisha shtruar edhe një pyetje për atë zonjën e Fadil Cfilakës, por ai rast s’ ka të bëjë me peripecinë tonë daneze. Nëse më lejon koha, unë do t’ i kthehem atij rasti tragjik në një rrëfim të mëvonshëm. Letra s’ është për tjetër punë, pos për t’ i vizatuar plagët tona në faqen e saj të bardhë.

 

Shkruan: Ramadan Rexhepi