SHPËRNDAJE

Books
me përrallën. Në këtë shtëpi kam jetuar dy vjet dhe shpesh herë e kam spastruar trotuarin nga bora, por s’ e mbaj mend asnjëhërë herë ta kem parë natën kaq të bardhë e kaq të hutuar para mrekullisë që i ka veshur dritaret e ballkonet me atë prush që m’ i kujtojnë florinjtë, smeraldët, rubinët e karneolët e shitoreve të mëdha. Ky trill i shartuar mbi lëkurën e dimërit ma mbush shpirtin me një mall të çuditshëm për verat e ngrohta të vendlindjes dhe kopsat e hardallëve, kokoçelëve e lulëgjakeve që vit për vit nxjerrin kokë midis kallinjëve të drithit.
Kjo ditë quhet ”e dyta”. Kjo është ajo dita, kur gratë dhe burrat, të ngopur me proshuta të ziera, patate, mish, xhelatinë, brinjë të pjekur, salçiçe, këmbë derri, salmon të zbutur në shëllirë, ngjala të freskëta, peshkt të tymosur, bukë të bërë me birrë e lloj lloj delikatesash tjera, i marrin fëmijët dhe dalin nëpër farefis gjoja për urime, por në të vërtetë për t’ u shkundur nga Luçia, xhenxhefili, psonisja, tryeza e gjellërave, ndarja e peshqesheve dhe ai cirku i dashurisë familjare, që shitet e blehet me pare në dorë.
E di, e di. Kjo s’ është në përputhje me mësimet e Jezu Krishtit, por unë, si mysliman që jam, e kam pakëz më lehtë të notoj nëpër këtë moçal dokesh e zhgënjimesh. Mos për tjetër, pikërisht për arsyen e thjeshtë se jam një burrë i arsimuar dhe nuk ndiej kurrëfarë kënaqësie në përbuzjen e dokeve që kemi kultivuar me shekuj.
Të merremi vesh: krishtlindja nuk është si ajo magjia që na çfaqet në vitrinat e veshura me pinguinë, arinj, baldosa e ketra të veshur me rroba të kuqe, por një gjithësi e ndërtuar hap pas hapi, ku çdo fjalë e çdo veprim, si ato që janë thënë para lindjes së Jezu Krishtit, ashtu dhe ato që janë sajuar pas lindjes së tij, kanë një qëllim të caktuar dhe, të gjitha sëbashku, e bëjnë një stil të cilin as ne, myslimanët, s’mundemi ta hedhim poshtë. Krishtlindja është si ajo lëvorja e një plage, përtej së cilës pushon ndërdija që ne të gjithë, të bardhë e të zinj, jemi të vdekshëm. Ajo është si pëlhura e rudhosur e detit, në horizontin e së cilës ne, legjionarët e fesë islame, e kërkojmë hënën, i kërkojmë yjet, për pa qenë të ndërgjegjshëm se nën këmbët tona pushon një nënkontinent i ndërtuar me stalaktite e stalagmite. Për pa qenë të ndërgjegjshëm se atje poshtë ka male, gremina të thella, rrafshira të mbuluara me rërë, korale dhe një varg gjallesash me të cilat kurrë s’ jemi ballafaquar.
Tani kremtja po merr fund. Po digjet si faqja e një letre dhe pak nga pak po shndërohet në shpuzë. Me përjashtim të bredhave që ende janë të gjelbër dhe mund të rrojnë ca ditë, ndoshta deri në kremten e Ujtit të Bekuar, gjithëçka tjetër është duke u tharë, duke e humbur freskinë dhe duke kaluar nga koha e tashmja në kohën e kaluar. Ajo darka pompoze që u shtrua për nder të nobelistëve mori fund. Ata matufat e shkencës dhe artit, ashtu siç erdhën, të veshur në frakë e të shoqëruar nga plakat e tyre, i morën paratë dhe ikën në vendet e tyre. Më në fund edhe vetë Krishtlindja – në jetën e së cilës kanë hyrë lloj lloj përrallash, ritualesh, dëshirash, gjellërash, pijesh, dhuratash e fjalimesh, pa e përjashtuar as Meshën e orës Dymbdhjetë, kur përfaqsuesit e krishterëve të botës, secili në gjuhën e vet, i premtojnë besnikëri Atit të Shenjtë – iku me një banket që popullit suedez do t’ i kushtojë dhjetëra miliarda, ndërsa afaristëve s’ iu kushton asnjë metelik. Me pak fjalë, dhuratat që deri dje kushtonin dhjetëfish më shtrenjtë – u ndanë, mishrat e kavërdisur me shumë mund – u hëngrën, fjalimet që ishin shkruar nëpër kartolina – u mbajtën, dhe njerëzit e dërrmuar nga ai vrapi i gjatë shumëjavor, tërë ditën e shkuan nëpër shtëpitë e tyre. Gjithnjë duke ngrënë e duke pirë nga ato që kanë mbetur mbi tavolinë.
Sot filloi edhe “Zbritja e midiskremteve”. Kështu quhet allishverishi që zhvillohet gjatë javës që ndanë Krishtlindjen nga Viti i ri, tani me çmime shumëfish më të lira, dhe qytetarët e ngratë, për t’ i zëvendësuar humbjet e javës së kaluar, do të turren përsëri drejt shitoreve që ishin të mbyllura gjatë këtyre dy ditëve të fundit. Ky cirk do të vazhdojë deri më shtatë janar. Pas asaj dite do të hidhen edhe bredhat e veshur me gogla të kuqe.
Ashtu si dhe tjerët, që nxorën makinat e dolën në vizita, edhe ne kemi ardhur në Uppsalë. Unë s’ kam njeri në këtë qytet, përpos tre miqëve të mi shqiptarë, por Nina ka tre xhaxhallarë dhe një varg kushërinjsh e kushërirash. Më e mira është se ajo ka një shtëpi dykatëshe, që u takon prindërve të saj, dhe ku mund të qëndrojmë deri sa të fillojë semestri i dytë shkollor. Kati i saj i poshtëm, që është i lidhur me një oborr të madh, ka katër dhoma të fjetjes, kuzhinë e një sallon. Në katin e dytë, që ka poaq dhoma e sallon, jetojnë dy pleq penzionerë, të cilët janë edhe kujdestarë të shtëpisë.
Uppsala s’ ka ndryshuar fare. E gjetëm të stolisur me borë e me drita dhe rrugët e saj ishin plot me njerëz. Rruga ku gjendet shtëpia e vjehrrit tim ishte veshur me një qetësi solemne. Rreth e përqark nesh dëgjohej zukama e televizorëve dhe aty këtu ndonjë muzikë e lehtë. Këto i ka Krishtlindja. Dikush ha proshuta, salçiçe, bakallaro e fruta të ardhura nga Amerika Latine, të tjerët hanë bukë e qepë dhe dërsijnë në rrezet e diellit.

35. Pikëllimi

Këtu është gjithëçka si qëmoti. Atëbotë isha më i ri dhe gjithëkund e gjithëçka bëja me bicikletë. Në mëngjes, pak kohë pasi Nina ikte në punë, unë sulesha drejt Fakultetit Filozofik, dëgjoja ligjëratat e caktuara për atë ditë dhe, pasi pija kafe në Lidhjen e Studentëve, kthehesha prapa në shtëpi. Jeta ime s’ dallonte shumë nga jeta e një murgu që – edhe atëherë kur është i lirë – s’ i jep vetes më shumë të drejta se në kishë.
Tani ora është një, por unë s’ kam gjumë. Po e zhbiroj muzgun e zbehtë të dritës, për pa ditur si ta përshkruaj pikëllimin që më ka hipur në shpirt. Nuk është mirë që jam kaq i rrebtë ndaj shqiptarëve të mi, po njeriu s’ dilka nga lëkura e tij.
Sapo jam ndarë nga Veziri dhe s’ kam as deshirën më të vogël për gjumë. Kisha qejf ta takoja Lefterin, të flisnim për Shqipërinë, për librat që kishte lexuar si gjimnaist, por ai paska ikur në Sala. Me kend mundesha të flisja shqip pos me Vezirin dhe Tullën?
“ Po vete te Veziri,” i thash gruas.
“ Mos i do çelsat e makinës,” më pyeti. “ Unë do vete te xha Eka dhe, nëse ka nevoje, vuj me taksi.”
“ Jo, jo. Rri ti sa të duash, se unë do të fle në dhomën e vogël. Nuk ta nxjerr gjumin.”
“ Kujdes me pijet, se nuk të bëjnë mirë,” më porositi.
” S’ do pi më shumë se një birrë,” i thash.
Të rrish me Vezirin e të mos pish është – e pamundur. Mjerisht, edhe pija do shkaqe. Të rrish e të pish me një njeri të qytetëruar është – kënaqësi e madhe. E kundërta ndodhë kur rri dhe pi me një tutkun.
Ora ishte shtatë kur e mora Vezirin dhe e njoftova se isha në Uppsalë. S’ isha i sigurtë që do ta gjeja në shtëpi, por llogarinë e kisha bërë pa e pyetur hanxhiun.
“ E ke marrë gabim,” tha ai. “ Sot jam i lirë. Mos do të vij e të marr me makinë?”
“ Jo, jo. Do të vij në këmbë,” i thash. “ Ka kohë që s’ kam qenë n’ Uppsalë dhe dua t’ i vë këmbët në lëvizje.”
” Ani, hajde kur të duash, se këtu më gjen.”
As vetë s’ e di pse nuk e pyeta fare për Atullain. Mbase kisha dëshirë të rri vetëm me te, atë mburravecin e keq, që de facto ishte i mirë, por s’ kishte as tri vjet arsim. Po ku e lente Tulla të qetë? Me të marrë vesh që isha n’ Uppsalë, e kish marrë një kokdush të gjatë, me mollëza të dala, dhe ia behu në shtëpinë e Vezirit. Ai shtatgjati, me sy të mëdhenj sa dardhat, ishte bosnjak dhe quhej Muhamet.
Në fillim ishim të qeshur, miqësorë, për arsye se në mesin tonë kishte hyrë edhe një i huaj, një mysliman, dhe mirësjellja s’ na lejonte t’ i kërcenim në fjalë.
Ai kish qenë një kriminel i madh. Ku s’ kishte qenë dhe çka s’ kishte provuar. Në fillim Muhameti ishte arratisur në Bashkimin Sovjetik dhe gjatë kohë kishte punuar në një kooperativë bujqësore. Më vonë, me ndihmën e një agronomi gjerman, ai ishte katandisur në Gjermaninë Lindore dhe ishte fejuar me një minoritare sllave që jetonte në Berlinin Lindor. Atejpari endeshin edhe mafiozët jugosllavë. Rrjedhimisht, edhe ai, si shumë bashkatdhetarë tjerë, fillon karrierën e shitësit të drogave. Kuptohet, deri sa s’ e kapin në vepër dhe e rrasin në burg. Atje Muhameti e mëson gjermanishtën dhe, me të dalë nga burgu, kërkon të kthehet në vendlindje. Me të dalë në Ҫekosllovaki, ai vazhdon për në Francë dhe me ndihmën e ca myslimanëve marokanë, regjistrohet në Legjionin e të Huajve. Si legjionar, ai merr pjesë në ndjekjen e partizanëvce arabë, në mbrojtjen e Algjerit dhe, krejt rastësisht, fillon të shoqërohet me një imam që e këshillon të distancohet nga qafirët françezë dhe ta fillojë një jetë të re. Me atë mendje kishte ardhur e kishte kërkuar strehim në Suedi…
Dhe ka mundësi që ”muhabeti” ynë të përfundonte me avanturat e atij kokdushit që s’ dinte të ndalej, sikur të mos i tekej Tullës të na dëftonte për vizitën e tij në Kavardarci.
“ S’ di a të dëftova kur ishim në Jysne, po desh më mbytën bullgarët e Maqedonisë, ” tha ai, duke m’ u drejtuar mua personalisht.
Jo, mua s’ më kishte dëftuar.
“ Po si ndodhi dhe për ç’ arsye deshën të mbysin?” e pyeta.
“ Ҫeshtje politike,” tha. “ Ta kisha ditur që do më bënin për lëkurë qengji, s’ do të shkilja kurrë n’ atë stel të thive. Ama gabova dhe për pak s’ e lash kokën dhe gruan në hyqmin e tyre. Kisha qejf ta çoj gruan te të sajët, se s’ pat shkuar tri vjet me radhë, veçse i nxora punë daç vetes, daç kunetërve. Të mos ishin kunetërit, s’ do të dilja i gjallë nga Maqedonia. Si një dhe një që bëjnë dy.”
“ Po pse të mos dilje, ti s’ kishe bërë gjë,” i thash. “ Ti ke ardhur me pasaportë, s’ ke vrarë njeri, me politikë s’ je marrë. Përse të të mbanin në Maqedoni?”
“ Shko e pyeti bullgarët,” tha ai. “ S’ të besohet, o vëlla, po tri ditë e tri netë më kanë mbajyt pa bukë. Herë më rrihnin, herë më ledhatonin, tërë kohën duke më pvetur për jugosllavët e Uppsalës. – Po ça t’ ju dëftoj, o vëllezër, u thoshja. Ku di unë se kush jeton n’ ate qytet dhe me çka merret… Unë jam student… Dhe s’ kisha ça t’ ju them tjetër, se Vezirin e kam kushëri, ty të kam shok, ndërsa Lefteri është nga Shqipëria.”
” Dhe për atë punë të torturuan?”
” Ja, ku e ke Vezirin dhe pyete vet,” insistoi Tulla. ” Ky ma ka parë këmishën e përgjakur. Po deshte, eja ta shikosh me sytë e tu. E kam vënë në sallon, që ta shohin të gjithë.”
Unë po e pyesja veten – ç’ ishte e vërtetë dhe ç’ ishte gënjeshtër – kur Veziri, dukshëm i nxirë në faqe, filloi t’ i fliste shqip.
“ O, kushëri,” i tha Tullës. ” Leri përrallat, se s’ po të kanë hije. Mos harro se je baba i katër fëmijve. Ata që të kanë rrahur s’ kanë qenë bullgarë, por vëllezër të gruas sate. Mu për këtë arsye duhet të jesh i lumtur që ke dalë i gjallë nga duart e tyre, se po të kisha qenë unë, do të mbysja në vend. Ama mirë ta kanë bërë, se po ua trajton motrën si kudër. Jo, s’ kam kundër që po e nxjerr në punë, se këtu punojnë të gjithë, gra e burra, por edhe hyzmeqarllëku ka kufijt e vet. Ҫka dreqin deshte ti që, pak para se të hyje në katund, e nxore Hazbien nga makina dhe e detyrove të vishej mini? Pse duhej Hazbia t’ ua dëftonte shalët komshinjëve tu? Kujt dreqi deshte t’ i shisje mend? Bythëcullakëve shqiptarë?”
Tulla u bë trëndafil në fytyrë dhe kërceu në këmbë.
” Ti mos u tall me mua, se këto që thua s’ janë shaka,” u hakërrua ai. ” Ti mundesh lirisht të tallesh për ca punë tjera, ama jo për çeshtje nderi, se ja ku është Hazbia, ja ku janë vëllezërit e saj, dhe po deshte mundemi t’i pyesim. Unë va paguaj telefonin.”
Rëndomt, kur bënte shaka, Veziri e mbante buzën në gaz. Mjerisht, këtë herë ishte serioz, se nuk i qeshi buza.
“ Po përse t’ i pyesim,” ia ktheu ai. ” Unë kam pyetur, ani po flas. Ti bën mirë të mos shkosh edhe një here në Maqedoni, se t’ i kanë mbledhur betë goxha keq. O njeri, kush je ti që va trajton motrën si hyzmeqare? Ti bredh me makinë si Llaza Koleshevski, ajo t’ i ruan fëmijët dhe të furnizon me benzinë? A je normal ti?”
Kështu erdhi deri te një zënkë që s’ duhej të zhvillohej në sytë e një njeriu që, për fatin tone të keq, ishte edhe më faqezi se bashkatdhetarëte mi. Tulla bërtiste, Veziri bërtiste, ndërsa ne duhej t’ i ndanim. Paçka se ne s’gjallërojmë pa e përbuzur dhe ofenduar njëri tjetrin. Veziri kishte të drejtë, se ishte në mbrojtje të asaj që e dinin të gjithë, por edhe më mirë do bënte të mos debatonte faqe me atë “zadrugarin faqetharrtë” që kurrë s’ lidhej në një fjalë. Ai, sa herë që e ka hapur gojën, gjithmonë e ka lëshuar ndonjë gënjeshtër. Nuk m’ erdhi mire aspak që u zunë për kot.
Nesër duhet të vete në Stockholm. Ashtu i kam premtuar Nazmiut. Sa isha në fshat, kisha qejf të shkoja bashk me gruan, tani kam ndërruar mendje. Cirku që pash sonte më thotë të rri urtë dhe të mos e ngatërroj Ninën në kënetën e marrëzive tona. Ajo, duke u nisur nga informatat e mia, ka krijuar botëkuptim se ne, shqiptarët, jemi vërtet të varfër, po dhe të kursyer në fjalë e të ndershëm. Sikur të vinte sonte me mua, botëkuptimet e saj do thërrmoheshin në pluhur.
Jo, s’ ka as dymbëdhjet orë që kam ardhur në Uppsalë – dhe u mërzita. Dua të kthehem në fshat dhe të rroj me ata pak libra që kam vënë mbi tavolinën e punës. Librat janë më të mirë e më të ndershëm. Ata të gëzojnë, të pikëllojnë, të bëjnë të qeshësh, të bëjnë të qash, por kurrë s’ të mbushin me pikëllime të panevojshme.
Uf, sa shumë më mërzitën vëllezërit e mi!

36. Stacioni Qendror

Sa herë që ulem në tren, më kujtohet stacioni hekurudhor i Preshevës dhe udhëtimi im i parë për në Bujanoc. Ato frymëmarrjet e rralla të lokomotivës, që pastaj bëhen gjithnjë e më të dendura, gjithnjë e më të forta, gjithnjë e më të papërmbajtura, duke e çarë hapësirën si një përbindësh jotokësor, m’i kujtojnë çastet kur unë, krejtësisht i hipnotizuar nga shpejtësia e tij, po e gënjeja veten se ai mundej ta rrokulliste botën si bahe. Sapo dëgjohej fishkëllima e tij e prerë, ai sikur lëshonte rrënjë në tokë dhe fërfëllonte gjithëçka rreth e përqark vetes: arat, lëndinat, shtëpitë, xhamitë, brigjet, kodrat dhe fshatrat që shquanin në largësi. Atbotë isha vetëm katër pesë vjeç dhe s’ e dija që do vinte një ditë dhe unë do të hipja rishtaz në tren dhe – dyzet minuta më vonë – do të zbrisja në Stockholm.
Stacioni Qendror është udhëkryq më vete. Për ata që çdo ditë duhet të dalin e të kthehen nga puna, ai kompleks ndërtesash, ku kryqëzohen 17 platforma të trenave, është vetëm një vendtakim i thjeshtë. Për mua, pra, ai ka një domethënie të veçantë dhe sa herë që hyj e dal nga salla e tij madhështore, në shpirtin tim ndiej një trishtim që është poaq i ngushtë dhe poaq i pjerrët sa faqja e varrit.
Do të dëshiroja t’ ishte e kundërta. Që dashuria të jetë si martesa dhe martesa të jetë si dashuria.
Mjerisht, dashuria është si agimi i mëngjesit, si etja ynë për dritë, ndërsa martesa është si muzgu i mbrëmjes. Sikur t’ ishte si thotë arsyeja e shëndoshë, s’ do më kujtohej ai behar kur unë, tmerrsisht i dehur nga sytë e saj të qeshur, endesha nëpër lagjen Odenplan dhe i thoshja vetes se çdo ditë që s’ e kisha pranë ate pranë ishte si nata pa yje e pa hënë.
Elizabeta s’ ishte ndonjë vajzë e gjatë. Vinte mesatare nga shtati, flokët i kishte të zinj e të shkurtër dhe, në krahasim me Agnetën, motrën e saj stjuardesë, ishte shumë e thjeshtë dhe shumë e këndshme. Kishte punuar nja dy vjet si mësuese dhe, pasi kishte mbledhur ca të holla, ishte kthyer përsëri në Stockholm, këtë herë me një dëshirë të shumë modeste: t’ i kompletonte dituritë e saj me letërsinë mesjetare ruse. Shtëpia e saj, një godinë e madhe dykatëshe, gjendej në Broma dhe ajo, sa herë që kishim provim, vinte me metro dhe zbriste në Odeplan. Aty e kisha marrë një dhumë me qira dhe për t’ u ndeshur me sytë e saj – e për të lidhur ndonjë fjalë me te – gjithmonë dilja nja dy orë para kohe dhe shtiresha se dhe vetë udhëtoja me metro. Ajo e dinte që shtiresha dhe, sa herë që e teproja, më godiste me grusht në gjoks.
Pastaj erdhi behari dhe unë duhesha të shpërngulem në Uppsalë. S’ kisha mundësi të jetoja në kryeqytet, se jeta ishte shumë e shtrenjtë. Por lidhjet me të i mbaja dhe, sa herë që kishim ndonjë provim, udhëtoja me po atë tren që tani do më lente në Stacionin Qendror.
Do të dëshiroja t’ishte e kundërta. Që dashuria t’ ishte si martesa dhe martesa si dashuria.
Paçka se dashuria është si rrëkeja që ndahet nga akulli dhe zbret malit teposhtë pa më të voglën mundësi të ndërrojë ngjyrë apo përbërje. Martesa është tjetër. Martesa është si Jysna, ai lumi i madh e i ngopur me ujë, që s’ do të përzihet me detin, sepse aty merr fund vrapi i saj. Sikur t’ ishte si dua unë, Elizabeta s’ duhej të më priste në Stacionin Qendror dhe unë s’ do ta ndiej tehun e këtij trishtimi që më ka mbërthyer për fyti. Ajo e dinte që e dashuroja shumë dhe s’ ishte mirë që më joshte me sytë e saj të qeshur si ëndërra pranverore.
Përjashta bënte mot i mirë. Stockholmasit e rinj, të veshur në rroba të lehta, endeshin nëpër trotuarin e rrugës Kungsgatan dhe bënin shaka me njëri tjetrin. Ne morëm më të majtë dhe u katandisëm në rrugët e Qytetit të Vjetër. Ishte goxha vonë për t’ u kthyer në Uppsalë dhe unë isha tepër frikacak për ta ftuar veten mysafir në krevatin e saj…
Më në fund, ajo e bëri zemrën gurë dhe më tha se kishte ardhur koha të shkonim ”te shtëpia”. Por me një kusht: s’ guxonim të flisnim me zë të lartë, se Agneta, ajo motra e saj që punonte si stjuardesë në aeroportin e Bromës, zgjohej goxha herët. Unë jo vetëm që s’ ia prisha, por s’ isha dhe aspak i prirur ta takoja Agnetën n’ atë orë të mbrëmjes.
Ashtu filloi dashuria ynë. Unë do të doja që Elizabeta të rrinte urtë dhe të mos përvidhej në krevatin që ma kishte shtruar në katin e dytë të shtëpisë së saj. Por dashuria është si era që përvidhet nga thesi i orkaneve dhe ndjek kokën e vet e rrëzon çdo pengesë që i del përpara. Ashtu erdhi dhe ajo për ta shkruar emrin e saj në parzmin tim. Pa më pyetur nëse kisha frikë n’ atë vetmi të madhe.
Ajo vinte edhe më vonë. Herë pas herë buante në dhomën që e kisha marrë në Qytetin e Studentëve. Në muajin qershor zura punë si edukator. Ajo erdhi edhe atje dhe ne, për herë të parë e të fundit, e kaluam mesverën sëbashku… Por gratë janë qenie të arsyeshme dhe e dinë se dashuria nuk është dardhë, që ta shuash etjen me lëngun e saj dhe ndoshta mu për këtë arsye, ajo vajti në Zyrën e Inkuadrimit dhe gjeti punë në Norrlandë. Pa marrë parasysh se sa më donte, ajo e dinte që unë, si student i huaj, pa nënë e baba, pa vëllezër e motra, nuk isha në gjendje ta mbaja as veten, jo më dy veta, dhe iku e gjeti një bashkudhëtar tjetër. Dhe ai zjarri që flakëronte në zemrat tona u shua nga shirat e kohës.
Kështu ka qenë gjithmonë, mendova. Sa herë që kthehesha nga Stockholmi mërzitesha për vdekje. Pasagjerët, në të shumtën e rasteve studentë ose nëpunës qeverie, sapo ngjiteshin në tren, i hapnin gazetat e përditshme dhe kridheshin në lexim. Ashtu po bënin edhe tani që po shkonin në punë.
Nazmiun më priste në hyrjen e Stacionit Qendror. Ai dukej mirë me shëndet dhe e kishte mbuluar kokën me një kapelë franceze.
” Hajde, mirë se erdhe,” tha, duke më marrë në grykë. ” Ta kam gjetur edhe Lumin e vdekur, se mora vesh që s’ e ke lexuar.”
” Jo, ç’ është e drejta,” i thash. ” Por e kam porositur nga Shqipëria dhe po pres të më vijë cilëndo ditë.”

37. Kanceri

Po vemi drejt një viti të ri. Për shumë qytetarë të këtij vendi, Viti i Ri shënon agun e një piste të shtruar me trëndafile të bardha. Për disa të tjerë, ai shënon agun e një varfërie absurde.
Dje, deri sa po kthehesha nga Stockholmi, lexova se minatorët e Kirunës kanë hyrë në grevë. Sot, në shenjë solidariteti, qytetarët e Uppsalës kanë nxjerrë kontejnerë dhe po mbledhin rroba, ushqime e të holla për t’ ua dërguar atyre që do mbeten pa punë.
Por jo te gjithë. Ajo pjesa tjetër, që kanë investuar me mijëra korona nëpër fonde të ndryshme, kalojnë përskaj vullnetarëve me pula të pjekura, fyshekzjarre e gota të verës, por s’ ua hedhin as sytë. Papandehur, njeriut i duket sikur greva e minatorëve të ngratë nuk egziston për ata të privilegjuar. Proletarët suedezë, edhe pse kanë një parti të fuqishme në parlament, duhet ta presin Vitin e Ri si lypësa dhe me lëmoshën e atyre më të pasurve.
Përse, vallë, po i shënoj këto gjëra? Kush pyet për opinionin tim? Ky shtet, që po shtiret më i begatë se të gjitha shtetet skandinave, ka një parti të fuqishme socialdemokrate. Në kushtetutën e këtij shteti është shkruar që 1% e të ardhurave të tij brutonacionale do të shkojnë për ndihmën e popujve të varfër e të pazhvilluar. Me miliarda korona nxirren nga Banka Kombëtare dhe shkojnë gjoja në ndihmën e popujve të Amerikës Latine e Afrikës Jugore, por kur vijnë në pyetje proletarët suedezë, atëbotë Mbretëria s’ ka mjete për t’ i mbushur dy vagona me rroba e ushqime për ata që po e mbushin arkën e saj me dollarë.
Konti Tolstoj kishte të drejtë. Shteti nuk është tjetër veçe një organizatë mafiozesh, gjegjësisht një ideologji e shpikur nga shfrytëzuesit, për t’ i rjepur dhe shfrytëzuar qytetarët e vet.
Tani që iku Krishtlindja, ne duhet të kthehemi në Jysne, po asnjëri prej nesh sikur s’ kemi të ngutur. Veçanërisht Nina. Ajo ka studjuar këtu dhe shumicën e shoqeve e ka në Qytetin e Studentëve. Ansa, Maria, Maggi, Pirkko, Gunila, të gjitha po merren me studime postdiplomike. Edhe unë kam nja tre bashkatdhetarë, të cilët duhej t’ i mbaja afër, por njëri ka shkuar në Sala, ndërsa këta tjerët janë ngatërruar me serbë e boshnjakë. S’ka mëdyshje se si Veziri, ashtu dhe Tulla, janë njerëz të mirë, por unë kam përshtypje që ata, duke pirë e duke ndenjur me jugosllavë, s’ kanë tjetër pos allishverishe dhe duhan. Në vend se t’ i mbush mushkëritë me tym, do vete në ”Karolina Rediviva” dhe do t’ i shfletoj katalogjet e asaj biblioteket ë pasur.
Unë e dua fort Uppsalën. Gjallëria e Uppsalës është modeste, e padukshme. Këtu s’ kremtohet si në Stockholm, me pordhë e piskamë, por në mënyrë diskrete, nëpër shtëpi private, nacione, apo thjeshtë në familjen. Sot, deri sa po kaloja pranë Kishës Katedrale, rastisa Vojon, një shok të vjetër nga Shkupi. Ai e ka studjuar dramën dhe tani kishte zënë punë në Teatrin e fëmijve.
” Ҫ’ kemi,” e pyeta. ” Si po të shkon puna?”
” Mirë, mirë,” më tha duke qeshur. ” Kam filluar ta lexoj ”Aniarën” e Martinsonit, se edhe vetë jam për atë rrugë. Mjekët kanë konstatuar që shumë shpejt do të dalë nga koha. Kanceri, vëlla, kanceri. Kend s’ po e ha kjo sëmundje e poshtër?”
Sapo kam hyrë në shtëpi dhe piva një lëng. Nina ka ikur te Ansa, unë do vete në dhomën time.

38. Një heroinë e re

Ka tri ditë që s’ kemi dalë nga shtëpia. Si rëndomtë, Nina po i përtypë ata krimi-romanet e saj, unë jam duke e përfunduar romanin e Jakov Xoxës ”Lumin e vdekur”.
Jakov Xoxa më ka befasur shumë. ”Lumi i vdekur”, si të gjithë romanet e kësaj periudhe që po quhet soc-realiste, ka të meta, por është më i fortë se romanet tjerë. Ate ka për ta mbajtur fuqia e fjalës. Jakov Xoxa është maestro dhe, nga sa po shoh, e njeh mirë shpirtin e myzeqarëve. Pa sa për kosovarët, ata i ka idealizuar pak, dhe kjo e ka ligështuar romanin. Adili, ashtu siç e përshkruan Xoxa, duhej të kishte ”diçka” më shumë për ta merituar dashurinë e Vitës. Megjithate, synimet e autorit për ta ndërtuar një ”përrallë” me dy heronj që janë nga dy treva të largëta të Shqipërisë Etnike, njëri mysliman e tjetra ortodokse, njeri gegë e tjetra toskë, prek aty ku duhet: në amanetin e rilindasve shqiptarë. Unë jam shumë i sigurtë se jo vetëm Vaso Pashë Shkodrani, por të gjithë autorët e Rilindjes Kombëtare, do ta pëlqenin këtë roman.
Vita është një heroinë e re e letërsisë shqiptare. Ne kemi edhe heroina tjera, të skalitura më mirë, por ajo ua shkon motrave të saj për arsyen e thjeshtë se Jakov Xoxa s’ e ka vizatuar në kominoshet e heroinave të Partisë, por si një myzeqare të padjallëzuar, që del drejt e nga toka e Shqipërisë Etnike. Edhe heroinat tjera të letërsisë shqiptare – Tana e Fatmir Gjatës, Afërdita e Sterjo Spases e Dija e Haki Stërmillit – kanë luajtur një rol të rëndësishëm në emancipimin e femrës shqiptare, por ato janë veshur me fjalë e rroba të një ideologjie të huazuar. Fjalori i tyre, sado i ëmbël që na duket, nuk u drejtohet bijave të rritura me lopë e me dele, por zonjushave të një pakice të huaj, joshqiptare, e cila s’ ka të bëjë me klasën punëtore, por shtiret si e tillë, pasiqë ashtu e donë rregullat e konspiracionit. Fjalori e heroinave të lartpërmendura s’ ka për qëllim t’ i emancipojë vajzat e varfëra të Shqipërisë së Kuqe, por ta forcojë frymën e Partisë, në mënyrë që ato vetë të mos gërmojnë nëpër ara, por të studjojnë në Tiranë dhe të martohen me drejtorë të ndërmarrjeve ose me ambasadorë.
Me Vitën puna qëndron ndryshe dhe unë do të thoshja se letërisa shqiptare nuk ka shumë heroina të ngjashme me të. Jakov Xoxa na ka nxjerrë në pah një heroinë që shumë më tepër është myzeqare, se social-realiste.
Duke shkruar kështu, s’ dua të hedh baltë mbi prozën që po shkruhet në Shqipëri. Ajo prozë dallon nga proza ynë, se po shkruhet në një truall që flet e shkruan vetëm në gjuhën shqipe. Sado e prapë që na duket, ajo – në këto momente – është më e saktë se proza ynë që po shkruhet në një ambient multietnik. Kësaj duhet t’ i shtohet edhe një argument tjetër: Shqipëria ka një kapacitet të madh krijues, edhe ate, të përgaditur brenda e jashtë shtetit. Emrat Ismail Kadaré, Fatmir Gjata, Sterjo Spase, Petro Marko, Shefqet Musaraj, Spiro Ҫomora, etj. etj. thonë shumë, edhe kur heshtin. Unë them: shyqyr që i kemi.

39. Vendlindja

Sonte, deri sa po i analizoja mrekullitë e Jezu Krishtit sipas dëshmive që kanë lënë apostujt e tij, në dhomën time hyri Nina dhe shumë natyrshën, me sy të qeshur, më pyeti me një zë diplomatik.
“ Ferrush, përse s’ kemi ne fëmijë?”
Ajo s’ ishte e dehur. Sepse t’ ishte e dehur, ajo do të dukej nga mënyra si ecte, si fliste apo si merrte frymë. Mënyrat për ta kuptuar nëse dikush e ka kthyer ndonjë gotë janë të shumta. Në rastin tonë, ajo më quajti “ferrush” sipas personazhit kryesor të një përralle që e dinim vetëm unë dhe Nina.
Pyetja e saj ishte aq e papritur. Unë isha nja njëmijë e nëntqind e gjashtdhjetë e nënte vjet larg nga dëshira e saj, andaj m’ u desht ta shikoj me sy të hutuar dhe t’ ia qëlloj se kush fshihej prapa atij frymëzimi hyjnor. Kish katër vjet që hanim e pinim e debatonim sëbashku, po kurrë s’ e kishim prekur atë çeshtje. Me sa duket, njëra nga ato tri shoqet e saj e kishte frymëzuar ta forconte lidhjen tonë edhe me një qenie që duhej ta leja peng nëse kultivoja dëshira për t’ u ktheyr në vendlindje.
Nxora një ofshamë të thellë nga shpirti dhe e pash me një shikim qortues.
“ Qysh të them,” ia ktheva unë. “ Ne s’ kemi fëmijë sepse jam duke përdorur hapa profilaktike,” i thash me ironi, duke dashur t’ ia kujtoja se andej nga vi unë burrat nuk mbeten me barrë dhe, përderisa veetë përdorte mjete preventive, duhej të dinte përgjigjen. Andaj edhe e pyeta: “ Aman, të keqen, kush të paska frymëzuar për atë aventurë të madhe: Birgita, Ansa apo Pirko?”
“ Jo, për Zotin, “ u betua ajo. “ Unë i dua dhe respektoj shoqet e mia, por jo deri n’ atë gradë sa të marr mendimin e tyre. Bash përkundrazi. Po meqë pyete, do ta them të vërtetën. Edhe martesa e ka rendin e vet. Njëherë është fejesa, pastaj vijnë studimet dhe, në fund vjen familja. Përderisa s’ i kishim mbaruar studimet, fëmia mundej të na bëhej ferrë e panevojshme dhe të mos i mbaronim studimet. Tani që jemi gati dhe unë kam zënë punë të rregulltë, kush është ajo që na pengon?”
” Askush, ç’ është e drejta,” i thash me sinqeritet, edhe pse s’ isha i gatshëm për një aventurë të tillë. Unë isha i sigurtë që Nina, duke parë shoqet e saj me fëmij, kishte ardhur në përfundim se prindërit e saj, duke na parë neve me dy tre rryça, do t’ iknin më të lumtur në vdekje. Kjo ishte në përputhje me atë fjalën e urtë popullore – sheh molla mollën dhe skuqet.
Kjo vetëm njëra. Ka dhe tjera. Nina është vajzë e vetme dhe e di se jeta ka surpriza. Ajo ka marrë gjithëçka parasysh, madje edhe ate më të keqen, që unë do të kthehem në vendlindje, dhe ajo do të mbetet e vetme: pa prindëri, pa mua dhe pa asnjë fëmijë. Nëse do kemi fëmijë, ajo do të ketë një varg përparësish: do të lirohet nga puna ca muaj, do të ketë shtesa fëminore, do ta fitojë një vend në çerdhen e fëmijve, do të ketë ndihmë për qiranë e shtëpisë dhe do më ketë në grusht. Ti mund të shkosh edhe përtej Shqipërisë, por një ditë do kthehesh prapa, se të kam në grusht. Përderisa ke një fëmijë me mua, s’ ke ku vete. Spekullime? Krejtësisht e mundur. Këtu çdo gjë është e mundur. Këtu edhe dëshirat për Vitin e Ri janë të mundura. Do Zoti dhe dëshira e saj është e sinqertë, pa kurrfarë prapavije.
” Ani ça po na pengon ta kemi një fëmijë?” vazhdoi ajo arsyetimin e saj. ” Unë, pa marrë parasysh mospërputhjen e botëkuptimeve tona, s’ po të kërkoj diçka që është e pamundur. Ti ke dëshirat tua, unë kam të miat. Unë jam e vetme dhe më duket normale që emri i familjes time të jetojë edhe më tutje. Shyqyr Zotit, kam dy shtëpi, mal, një shtëpi verore dhe punë të rregulltë. As ti s’ je keq, se ke një punë dhe mund ta gjesh një më të mirë. Përderisa Kosova është e pushtuar dhe ti s’ je i gatshëm ta ulësh kokën, s’ duhet ta shash Suedinë.”
“ Suedia është venlindja yte,” i thash.
“ Njëherë për njëherë edhe e jotja,” tha ajo. “ Necesitas non habet legem.”
Nina ka të drejtë. Sot për sot, s’ kam gjë tjetër pos ca ëndërra të thata si baruti. Gjysmën e Vendlindjes time e kanë pushtuar bythëcullakët moldavë, gjysmën tjetër ua falën vëllezërve të tyre grekë, jugosllavë e bullgarë. Ҫ’ ka mbetur për neve, shqiptarët e ngratë?

40. Zonja Gun

Sikur ta merja autobusin që gjithnjë priste para Qendrës shëndetsore, unë do të zbrisja për pesë minuta në qendër. Ndërkohë, duke qenë se Nina s’ ishte te shtëpia, vazhdova të eci rrugës Sankt Johanesgatan dhe, kur mbërrita përballë unazës ku kryqëzohej me një tjetër, mora më të djathtë për të dalë te Biblioteka Universitare. Tani isha i sigurtë se Lefteri, miku im kolonjar, s’ do kthehej nga Sala.
Isha i pikëlluar. Me Lefterin më lidhte një miqësi e gjatë dhe e padjallëzuar. Askush s’ më dhimbsej sa ai. Ai është i vetmi njeri që s’ e gjente vendin e në Suedi, edhe pse ishte një natyrë e qetë dhe shumë i edukuar. U mata një herë të hyja në Bibliotekën Universitare por, për ca arsye të paqarta, e kërceva rrugën Slottsgatan dhe e ndoqa atë tjetrën, që e kisha para këmbëve. Deri sa po ecja tatëpjetës dëgjova një zë të ëmbël dhe shumë të njohur.
” Nämen, ti je apo sytë po më bëjnë? Ku dreqin ke humbur që s’ po ta shoh surratin? Ku ishe kështu?”
Ishte zonja Bergman. Gun Bergman.
“ Isha në Qytetin e Studentëve, te një mik shqiptar,” i them, duke e mbajtur gjithnjë për dore. “ Përndryshe, ka muaj që s’ jam këtu. Jam shpërngulur në Helsinglandë.”
” Në Helsinglandë? Ҫa bën njeriu në Helsinglandë?” tha duke më parë me ata sytë e saj të qeshur.
” Eh, ça bën njeriu?” i thash duke e zënë për krahu dhe duke e ndjekur rrugën Drotninggatan. “ Ҫa bën njeriu pos gjallëron?… Po mbaj nja dy kurse dhe po parazitoj. Një kurs në gjuhën rusishte… Dhe një tjetër në gjuhën frengjishte… Po përkthej nga pak, sa për ta mashtruar veten…”
” Njeriu mundet edhe të doktorojë. Kushtet janë të mira për të doktoruar,” shtoi ajo. Pastaj, krej papandehur, më pyeti: “ Ҫ’ është ajo që je duke përkthyer?”
” Kam filluar me ”Zonjushën Zhulí”… Sa për ta ngrohur karrigën… Pastaj do të vazhdoj me diçka tjetër,” i thash. “ Por kjo s’ është ajo kryesorja. Kryesorja është se dramat apo novelat që më pëlqejnë mua, s’ u pëlqejnë kuqaloshëve shqiptarë. Si ata të Shqipërisë, ashtu dhe ata të Kosovës, s’ i donë veprat ”dekadente”. Ju e dini përse”.
” E di,” tha me një shikim të hutuar. “ Ku je nisur kështu?”
“ Askund. Ҫ’ është e drejta, thash ta pi një kafe në Qendër, para se të shkoj te shtëpia e t’ i mbledh plaçkat.”
Ajo qëndroi në vend dhe m’ i zuri të dyja duart thua se ishim të dashur dhe, para se të ma falte një puthje të gjatë, do më dëftonte diçka të rëndësishme. Shumë të rëndësishme.
“ Unë s’ kam ngrënë drekë,” tha. “ Kisha një punë të rëndësishme në Institutin e Letërsisë. Hajde të hamë sëbashku, pastaj marrim edhe kafe. Si thua?”
“ Unë drekën e kam ngrënë, por s’ kam kundër të ju bëj shoqëri.”
“ Mrekulli. Eja të kalojmë rrugën, sa është e hapur,” tha duke më më mbajtur për dore.
Zonja Gun është gjithnjë e pashme. Ajo është fytyrthatë dhe ka një shtat mesatar, sy të qeshur e buzë të trasha, mishtore. Edhe pse nuk bënte ftohtë, ajo ishte veshur trashë, si shumica e suedezeve, me çizme të thella, pallto të gjatë, ngjyrë fazani, dhe kokën e kishte mbuluar me një kapuç rus.
Ajo s’ është delikate në të ngrënë. Pasi ma zgjati pallton e saj dhe zuri vend përballë meje, porositi një pjatë me kalops dhe dy birra të forta holandeze.
“ S’ di a të kam dëftuar, po unë jam kuzhinjere e ligshtë,” më tha. “ Fajet m’ i ka Ebba, ashtu quhej nëna, se donte të bëhesha balerinë, dhe unë do të shkoja larg, sikur të vazhdoja me atë zanat, por prindërit s’ ishin të pasur. Arrnoheshim disi… Kësisoj, në vend se të vazhdoja me balet, zura punë në një shtëpi botuese dhe u pavarsova pak. Qe ta them të drejtën, aty mora mësimet e para në letërsi dhe fillova t’ i çmoj gdhendësit e fjalës.”
” Kjo do ketë ndodhur para se të martoheshit, apo jo?” e pyeta, duke ia mbushur gotën me birrë. “ Një here do krijonit familje, do bënit dasëm dhe do jetonit si zonjë?”
Ajo bëri po me kokë. Gjykuar nga mënyra si hante dhe komunikonte me mua, si martesa e parë, ashtu dhe ajo dyta, s’ kishin lënë mbresa të mëdha në shpirtin e saj. Ajo ishte lëkurëbardhë dhe, gjykuar nga hija që i kishte rënë mbi fytyrë, rrallë herë shkonte në pushiume.
“ Hugo ishte burrë i mirë. Si nga pamja, ashtu dhe nga shpirti. Inxhinjer… Punonte në Entin e Regjistrimit të Patenteve… I sjellshëm, besnik… Por martesa ynë ishte e thatë… Shkretirë… Mjerisht, as ajo e dyta, me atë regjisorin e madh, nuk doli gjë… Një marramendth, një ferr i vërtetë… Unë duhej ta rrisja djalin, ai duhej të merrej me famën…”
E kuptova që s’ donte të fliste për te. Mbase e kishte dashur dhe preferonte të mos e zinte në gojë.
“ As ju s’ jeni më pak e famshme,” i thash. “ Pa përkthimin tuaj, Andriqi do t’ ishte poaq i njohur sa dhe daja im. Ҫuditërisht, ju keni filluar me gjuhët sllave goxha vonë?”
“ Jo dhe aq,” kundërshtoi. “ Por falë përmbajtjes që gjeja në brendinë e tyre, i fitova të dyjat. Njëherë i mbarova studimet, pastaj fillova me përkthime. Përktheja ç’ kërkonte pazari. Në fillim, shtëpitë botuese I kishin sytë nga Rusia, Bashkimi Sovjetik desha të them, dhe çdo gjë që kishte shkruar Sergejeviç Rozovi, Tolstoj, Gorki, etjerë, ishte interesante. Pastaj interesi i tyre për komeditë ruse, kazake e ukrainase shterroi… Bashkimi Sovjetik u katandis në burgun shtëpiak dhe botuesit filluan t’ i hedhin sytë nga Jugu… Atje ishin grekët, shqiptarët, kroatët, bosnjakët… Unë s’ isha ndonjë tifoze e madhe e Andriqit, ç’ është e drejta… Shumë më tepër e kam dashur Kërlezhën, një borgjez kokëfortë, por përrallat e Andriqit shkonin më mirë në pazar… Përrallat e tij, një kontinent i pafund me ngjarje, legjenda, dukuri e terma orientalë, shkonin si bukë e djathë. Kështu erdhi deri te përkthimi i ”Urës mbi Drinë” që atij ia dha Ҫmimin Nobel, ndërsa mua Ҫmimin e Përkthimeve Akademike. Edhe ujku i ngopur, edhe delet tamam.”
” Mos qofsha gabim, ju keni përkthyer edhe Kërlezhën,” e pyeta.
” Qëndron. Disa novela të tij,” tha ajo duke e shtyrë pjatën anash. ”Nuk po më kujtohen të gjitha, por njëra prej tyre quhet ”Varrimi në Terezienburg”. Tani që s’ jam nevojtare për të holla, përkthimet janë bërë si hobby. I teket zotit Lundkvist dhe – vëëëërrrr telefoni. Si thua, ta përkthejmë një poet që quhet Vasko Popa? E përkthejmë. Prap – vëëëëërrrr. Si thua ta përkthejmë një poete me emrin Bagrianova? E përkthejmë. E kështu me radhë. Tani si thua: ta pijmë atë kafen që kishe qejf ta pije me mua?”
” Gjithësesi, e nderuar. Mos doni ndonjë ëmbëlsirë?” e pyeta.
” Jo, kafen të zezë e të fortë,” tha ajo duke më parë me sytë e saj të qeshur.
” Rrini pa marak,” i thash dhe shkova vetë, me dorën time, i mbusha tasat e kafes.
Zonja Gun s’ është plakur fare. Po shkon drejt të pesëdhjetave por gjykuar nga sytë e saj, lëkura e qafës dhe shtati i thatë i një ish valltare të baletit, të jep përshtypjen e një zonje që do ta shijojë jetën si akullore.
Në fillim, deri sa po flisnim mbi përkthimet e saj të funtme, ajo dukej e papërqëndruar, se s’ janë të pakët librat që ka shkruajtur dhe përkthyer, por pastaj, deri sa po pinte kafe dhe po i dëftoja mbi vështirsitë që hasja në përkthimin e vargjeve dhe frazave me të cilat isha ballafaquar deri n’ atë ditë, pashë se bebzat e saj kishin veshur një ngjyrë më të errët. Ajo po më dëgjote me një kurreshtje aq shembullore, sa e ndjeva veten keq.
” Mos ma merrni për të madhe, se e di që ju mërzita,” i thash.
” Përkundrazi,” tha. ” Duke dëgjuar për të përditshmen tënde, po e kujtoja timen. Por tani duhet të dalë në Stacionin, se ora po shkon pesë e një çerek.”
” Prish punë nëse ju përcjell deri në Stacion?”
” Definitivisht jo,” tha duke qeshur si një vajzë e re. ” Pyetja yte po ma kujton kohën kur isha më e brishtë dhe djemt e rinj, të shastisur nga gjymtyrët e mia – je e dini cilat – më përcillnin deri në platformë dhe unë, pasi hipja në tren, u dërgoja puthje me dorë. Ah, sa të mjerë më dukeshin. Burri im, regjisori, atë resursë tonën e quante ”femëri të pathyeshme.”
” Ai e ka ditur pse. Për ate e quajnë të madh,” i thash.
Përjashta binte një borë e thatë dhe fjollat e saj, sa herë që më preknin në fytyrë, më dukej sikur më kafshonin me thumbat e tyre të akullt. Jemi në pragun e një viti të ri dhe një zot e di se kur do të shihem me të edhe një herë.

( Fragmente të nxjerra nga veprat ” Reflektime të pathëna të një shkrimtari” dhe ” Gjymtyrët e një vetmie”)

Shkruan: Ramadan Rexhepi