SHPËRNDAJE

 
ta imitosh të Madhin Zot. Të gdhihesh në mëngjes, t’ i afrohesh dritares së pluhërosur me fije bore, ta vështrosh qiellin e lartë e të zhveshur nga retë, duke pirë kafe në filxhan, dhe të nxitosh pastaj fshatit si i shushatur, përherë i zhytur në mendime, përherë duke i kërkuar fjalët që po të duhen – është torturë e madhe. Aspak e këndshme për gruan që ke në shtëpi, aspak e këndshme për fqinjët që donë të përshëndesin, aspak e këndshme për njerëzit që s’ arsyetojnë si ti. Ja, kjo është e përditshmja e krijuesit. Ky është misioni që ia kemi caktuar vetes: ta imitojmë të Madhin Zot dhe ta mashtrojmë veten që po ua zbusim shpirtin pasardhësve të xhaxhit Kain.
Ajo – që ne, gjuetarët e fjalëve, jemi tepër të trashë për t’ i kuptuar aluzionet e tij, nuk po më pikëllon edhe aq. Përkundrazi, ajo po më trimëron edhe më shumë, se – duke i ndjekur gjurmët e të panjohurës – gjithnjë e më qartë po e kuptoj se Krijuesi ynë është i Gjithëpushtetshëm dhe nuk shqetësohet për asgjë. La i Lahe il Allah! Ai është më i madh se Toka e Qielli dhe ka kohë sa të duash. Por unë dhe ti dhe të tjerët jemi të përkohshëm. Ne s’ kemi veçse pak minuta për të gërvishtur diçka që është në shërbim të arsyes. Mjerisht, përpjekjet tona, që nga çasti kur zgjohemi e deri në çastin kur shtrihemi të pushojmë, janë në shërbim të një torture që s’ e meritojnë familjarët tonë. Për ta kuptuar domethënien e saktë të këtij mendimi duhet të thejmë qafën nëpër male, si profetët e kohërave biblike, dhe të reflektojmë natë e ditë. Ata – dhe vetëm ata – e dinin se krijimtaria e të Plotfuqishmit është si Gjithësia. Ky ishte shkaku që e nxiti Jezu Krishtin, mu në çastet injorantët kur po e goditnin me grushta e shkopinj, t’ i drejtohej të Madhit Zot e t’ i shfajsonte me fjalët: Falua, o Zot, se nuk dinë më shumë.
Misioni ynë është i rëndë. Ashtu si dhe Zoti, që me një urtësi të paparë e të padëgjuar, krijon natë e ditë për të fisnikëruar me shembullin e tij, edhe ne, për të përvijuar diçka që s’ e dimë si do të dalë në fund, gdhihemi çdo ditë, kërkojmë fjalë e fraza që përputhen me njëra tjetrën, shkruajmë, gdhendim e komponojmë me shpresa se do të nxjerrim diçka të bukur, të këndshme. Edhe atëherë kur na mbyllen sytë nga gjumi, ne s’ e lëmë trurin të pushojë, sepse jemi në ndjekje të një magjie që s’ kapet me duar, por merret me mend.
Kjo që po shënoj duket qesharake. Unë, askujt, madje as gruas time, s’ i flas për gjërat që dua të shkruaj. Duke i prekur personazhet në sy, vetulla e flokë, përpiqem t’ iu përmbahem disa rregullave e parimevet që nuk artikullohen me zë, të paktën deri sa rrëfimi të mos veshë rrobat përfundimtare, sepse krijimtaria, edhe atëherë kur jemi të pandërgjegjshëm mbi qenien e saj, është një ritual, një konsultim me ate që n aka sjellë në jetë. Ata që sot po thirren se shkrimtari është inxhinjer dhe, duke u mbështetur në teorinë marksiste – leniniste, mundet të shkruaj tregime, novela, romane, drama, komedi e tragjedi me normë, shohin ëndrra në mesditë; pikërisht për ate, se krijimtaria nuk theket në dritën e hënës por në një zjarr të fortë shpirtëror. Të krijosh njerëz, siç bëri i Madhi Zot kur e krijoi Adamin e Evën, edhe ate, vetëm me ndihmën e fjalëve që kemi mësuar, nuk është si të gatuash japrak apo të shtrosh peta byreku. Të krijosh njerëz është ta angazhosh lexuesin deri n’ atë gradë, saqë ai, pa marrë parasysh përkatësinë gjindore, të harrojë se është duke lexuar një përrallë, një rrëfim, dhe t’ i përjetojë njerëzit si qenie që jetojnë pak përtej lagjes së tij.
Këto ditë kam lexuar tre rrëfime. Njëri flet mbi ”kthesat” që ka bërë Shqipëria Marksiste – Leniniste, i dyti flet mbi një ”dasëm” të re shqiptare dhe i treti mbi një botë që gjendet përtej Finlandës dhe ”Perdes së hekurtë”.
Rrëfimi i parë, ”Kthesat e forta”, është një pasqyrë e gjallë e ëndrrave që shikohen në zyrat e Partisë së Punës dhe Komitetin e saj Qendror. Unë s’ di shumë për autorin, për të cilin po mësoj se qenka edhe kritik letrar e – ndoshta – edhe mik i Shefqet Musarajt, por proza e tij ma turbulloi gjakun. Jo për tjetër, po sepse edhe Raziu përpiqet t’ i përjetësojë ndryshimet që ka bërë Shqipëria gjatë kohës që po e drejtojnë pasardhësit e Injacio Lojolës. Nuk po më çuditë, pra, që ky libër të merret si shembull i freskët për ”inxhinjerët” e rinj të letrave shqiptare, të cilët duhet me çdo kusht ta rrafshojnë distancën që po e ndanë fshatin mesjetar shqiptar nga Tirana e Kuqe.
As ”Dasma” e Ismail Kadaresë nuk ma mbushi syrin. Me përjashtim të atyre dhjetë – pesëmbëdhjetë faqeve të fillimit, ku autori përshkruan të kaluarën e prindërve të vajzës, fabula tjetër e rrëfimit bie si kulla e ndërtuar me qerpiç. ”Dasma”, për mendimin tim, është shembulli më i mirë i agonisë që po kalon letërsia shqiptare. Në vend se ta lënë shkrimtarin të lirë, në vend se t’ ia japin një rrogë e t’ i thonë shkruaj, krijo, policët e Dhimitër Shuteriqit e Shefqet Musarajt ia kanë caktuar edhe normën që duhet ta përmbushë. Dhe Ismaili, medoemos, e ka plotësuar. Fundja, edhe ai e ka diktuar se qysh i do mushka drutë. Përndryshe, nëse nuk e plotëson normën e caktuar, mund të katandiset në ndonjë zonë të humbur të Shqipërisë. Ҫ’ i duhet jeta pastaj? Ҫ’ i dihet letërsia?
Libri i tretë, ”Galuboe i zeljonoe” është një përmbledhje tregimesh që ka shkruar rusi Jurij Kazakov. Ajo ka nëntëmbëdhjetë tregime të bukur, të shkruar në një rusishte të thjeshtë e të kuptueshme, pa pretendime të sherbejnë si ”yrnek” i letërsisë sovjetike. Janë tregime të shkruara thjesht, pa shumë elemente të realizmit socialist dhe pa shumë politikë. Diçka në stil me tregimet dhe novelat e Ramiz Kelmendit.
Duke lexuar rrëfimet e shkrimtarit Kazakov krijova një përshtypje se njeriu, kudo që ka lëshuar rrënjë, ka mbetur rrëfim në vete. Se sa i mirë, guximtar apo mizor na duket në faqet e një libri, ajo varet nga autori që na përshkruan ate. Fjala, pra, është një vegël e fuqishme; aq më tepër kur e dimë se personazhet e veprave artistike nuk janë njerëz të vërtetë. Përkundrazi, ata janë embrione historish që kurrë s’ kanë egzistuar, por ne – për hir të ngazëllimit estetik – i absorbojmë ashtu siç na janë çfaqen në planin fiktiv. Mjerisht ato krijesa të dala nga imagjinata nuk kanë virtyte të realitetit objektiv dhe ndjenjat e tyre autori duhet t’ i huazojë nga bota empirike. Me fjalë tjera, përpjekjet tona për ta pasqyruar realitetin ashtu siç është janë suspekte, por nëse ato janë në shërbim të fisnikërimit shpirtëror, mund të përdoren ne çdo gjini të artit bashkëkohor.
Ajo që më nxiti t’ i shkruaj këto fjalë është sa vijon:
Kam përshtypje se ne, shqiptarët, jemi larg prozës që rrjedh qetë – qetë, si në romanet e Tolstoit, Sholohovit, Pasternakut, Viktor Hugós e Steinbekut. Nuk është e tepërt të them se ato pak proza që kam lexuar kohëve të fundit po më shkojnë në nerva. Po i lexoj më shumë nga kurreshtja, se dëshira për të mësuar diçka të re. Ҫ’ është e drejta, të gjithë librat që kam lexuar deri tani, me përjashtim të ”Lumit të Vdekur” e ”Gjeneralit të Ushtrisë së vdekur” janë ”shund” dhe më mirë do t’ ishte të mos kishin qenë seç janë.

*
Kjo që jam mbyllur në pallatin e vetmisë dhe tërë kohën po e shkoj duke lexuar a përkthyer – me përjashtim të ndonjë pauze kur i shikoj lajmet e ditës – nuk po më pëlqen aspak. Të jetosh nën të njejtin kulm, të ndash të njejtën hapësirë, të hash të njejtën gjellë dhe të shihesh kaq rrallë me gruan, është absurde. Paçka se kjo është jeta ime bashkëshortore. Nina punon para dite, unë punoj pasdite. Nina blen ushqime, unë i gatuaj. Nina ulet dhe ha vetë, duke i përcjellur lajmet, unë ha përjashta, në një supermarket të madh.
Kur kthehem në shtëpi, ate e gjej duke lexuar. Nina i pëlqen romanet detektivë – Ekman, Larsson, Mankel, Trenter, Greek, Lang, Westerberg – dhe unë s’ e shqetësoj në qejfin e saj. Ajo është rritur si vajzë e vetme, prindërit e kanë lazdruar dhe s’ ka dëshirë më të madhe se të lexojë gjatë kohës së lirë. Unë jam rritur me katër vëllezër e motra, më shumë me zënka se me bukë, dhe i dua klasikët e popullit suedez – Strindberg – Lagerlöv – Lagerkvist – Andersson – Martinsson – Ivar Lo – Johansson… Unë s’ dua t’ i them kujt se jam shkrimtar dhe në studion time kam nja dy tre manuskripte me mbresa që kam mbledhur rrugëve të Evropës Perendimore… Sikur ta merrja ndonjërin nga fqinjët e mi te shtëpia dhe t’ i thoshja se jam duke e pëkthyer ”Zonjushën Zhulí”, ai, njësoj si ime grua, do më quaj të krisur. Si mund të merresh me diçka që nuk ka shansë të botohet?..
Këtë gjendje nuk do ta përjetoja në Shkup, Prishtinë, Tetovë apo Tiranë. Atje do t’ isha i rrethuar me shokë, duke diskutuar për ndonjë pjesë teatrale, film apo novelë… Mjerisht, diçka e tillë s’ është e mundur këtu. Këtu secili e shikon punën e vet dhe unë, sado që s’ e dua vetminë, sado që s’ i dua përsiatjet e gjata, jam i detyruar të kyçem në pallatin tim.
Kjo mbretëri – pjesërisht e fshehur në smeraldin e një deti të gjelbër dhe pjesërisht e fshehur prapa Perdes së hekurt – ma kujton mbretërinë ku zbret Odiesu i ngratë për ta takuar Tiresiun dhe shokët që i kishin rënë në luftë. Ironi e çuditshme. Metaforë e dalë nga dhuna. Ata që do takonte Odiseu hanin dhe, ishin të vdekur, ndërsa shokët e mi – Ali Podrimja, Vehbi Kikaj, Anton Pashku, Mirko Gashi, Zeqë Gervalla, Esat Mekuli – të gjithë janë shëndosh e mirë, por s’ guxojnë të ma dërgojnë as një përshëndetje të vetme. Dhe unë s’ ua marr aspak për të madhe.

23. Ne dhe Herodoti

Herodoti s’ është i pari. Në listën e poetëve që më pëlqejnë më së shumti janë de Rada dhe Naimi. Ata janë si majat e Pindit, ku mblidhen jo vetëm zotat e mitologjisë pelazge por edhe zanat e arteve. Pas Naimit e De Radës vijnë Lazgushi, Gjergj Fishta, Mit’hat Frashëri, Faik Konica, Fan Noli, Thimi Mitko, Zef Serembe e një plejadë e fuqishme shkrimtarësh që, me sakrifica të mëdha, e ndërtuan kullën e letërsisë shqiptare. Të gjithë ata xhaxhallarë, që s’ i ndaj nga njëri tjetri, i mbaj karshi krevatit, në një vitrinë ngjyrë citrini, me rafte të gjërë, dhe sa herë që e ndiej veten të mërzitur, e zë ndonjërin nga librat e tyre dhe e vras mendjen mbi gjenezën tonë shqiptare.
Në këtë aspekt, Herodoti është i treti dhe ate e mbaj pranë Naimit e Gjergj Fishtës. Nuk e ndaj aspak nga shqiptarët.
Herodoti u lind 2450 vjet më parë. Edhe unë, si të gjithë nxënësit e Ali Hadrit, kisha dëgjuar për emrin e tij, por përse ai burrë i pashëm, me mjekërr të gjatë, konsiderohej babá i historisë dhe cilat merita ia kishin dhënë atë epitet, nuk e dija. Do të duhej të kalonin dhjetë vjet që – rastësisht – duke kërkuar fjalorë e libra tjerë në një antikuariat, ta gjeja dhe ” historinë” e tij dhe ta vendos pranë ”veprave të zgjedhura” të Naim Frashërit.
Herodoti është i madh. Jo vetëm për shijen time, që jam 2400 vjet më i ri, por edhe për shijen e Naim Frashërit, Jeronim De Radës, Thimi Mitkos, Dora D’ Istrias e Dhimitër Kamardës, që përbëjnë shtyllat e kulturës tonë kombëtare. Ndryshe nga shokët e tij, që ishin filozofë e qeveritarë të përmbajtur, Herodoti ishte turist i palodhur. Ai ishte intelektual dhe, për të mësuar sa më shumë mbi gjeografinë, historinë e etnografinë e popujve tjerë, iku herët nga Halikarnasi dhe e vizitoi Egjiptin, Babiloninë, qytetet bregdetare të Detit të Zi, Greqinë dhe Kalabrinë. Në fund, me të dhënat që kishte mbledhur në trastë, ai sajoi një enciklopedi, të cilën helenët e asaj kohe do ta quanin ”Libri i Nëntë Muzave”.
Ҫdo gjë që njerëzit do të mësonin – për herë të parë – mbi Kirin, Darin, Kserksin, luftërat greko – persiane dhe qeveritarët tjerë, grekë e ”barbarë”, i kemi nga Herodoti. Ҫdo gjë që shqiptarët do të mësonin – për herë të parë – mbi të parët e tyre ilirë e pelazgë janë shënuar në librat e tij.
Cilët jemi ne, atëherë? Jemi thrakë, ilirë apo pelazgë? Ate duhet ta gjejnë historianët shqiptarë. Ca prej tyre, posaçërisht historianët marksistë leninistët, thonë se jemi ilirë. Ca të tjerë, më të pavaruar nga dogmat dhe politika, thonë se jemi iliro – pelazgë. Herodoti, pra, thotë se të parët tanë, përderisa s’ flisnin greqisht, ishin barbarë. Dikur, para se të vinin grekët në Balkan, barbarët jetonin në një vend që quhej Pelazgia dhe, pikërisht për këtë arsye, Herodotit duhet t’ ia dimë për nder që, me ato pak të dhëna që ka lënë, na ka caktuar vendin ku duhet t’ i kërkojmë vazot dhe poçet e të parëve tonë.
Ajo që po më nxit t’ i shënoj këto fjalë janë prangat e rënda të historisë shqiptare. Nuk ndërtohet historia me fragmente e kallashë. Sikur t’ ishte në pyetje “marksiszmi”, “leninizmi” e “stalinizmi”, Partia e Punës do t’ i nxirte lekët edhe nga nëntoka për t’ i përkthyer e për t’ i nxjerrë në dritë ato ”perla” të rralla të dhunës pansllaviste. Ҫuditërisht, kur është në pyetje “Historia” e Herodotit, që na jep dituri të mëdha mbi popujt e botës antike, historianët e saj kënaqen me tre katër inserte të shkurtër dhe qesharakë. Për mendimin tim, botëkuptimet e një njeriu nuk ndërtohen vetëm nga kockat e një njeriu që gjendet në një varrezë, por nga të gjitha objektet tjera materiale e arkivore që janë mbledhur nga arkeologët, historianët e lingvistët e një populli. Puna më e mirë që mund të bënte Tirana ishte ta ngarkonte ndonjërin nga ata grekafonët e saj që ta përkthente “Historinë” e Heroditit dhe t’ ia vente në dorë lexuesit shqiptarë, që ky të mësonte edhe për veten, edhe për tjerët.
Pak ditë më parë, duke e lexuar librin e dytë të “Historisë” së tij, ate që ka të bëjë me doket dhe zakonet e popujve egjiptianë, më ra në sy një shënim që ai ka bërë mbi emrat e zotave që adhuronin qytetarët e atëhershëm helenë. Do ta përkthej këtu më poshtë, që ta kuptojmë përse bëhet fjalë.
“ Thuajse të gjithë emrat e zotave të Heladës,” na dëfton Herodoti, ”kanë ardhur nga Egjipti. Që ata vërtet i kemi marrë nga barbarët, sipas gjurmimeve të mia, kjo është shumë e vërtetë.
Unë mendoj se shumica e tyre kanë ardhur nga ai vend. Me përjashtim të emrave të dioskurëve dhe emrit të Poseidonit, të cilin e kam përmendur gjetiu, si dhe emrave të Herës, Hestias e Temit, zotave të karitëve e nereidëve, të gjithë emrat e zotave tjerë, kanë qenë vendas. Po them ato që thonë egjiptianët.
Por emrat e zotave që s’ i dinë egjiptianët, për mendimin tim, me përjashtim të emrit të Poseidonit, kanë ardhur nga pelazgët. Se emrin e Poseidonit e kemi mësuar nga libiasit ( afrikanët). Në fillim, pos libiasve, që e kanë adhuruar Poseidonin nga kohërat e lashta – askush s’ e dinte emrin e tij. Egjiptianët s’ kanë gjysmëzota.
Të gjitha këto, po dhe shumë doke tjera, për të cilat do të flas më vonë, helenët i morën nga egjiptianët. Po zakonin që ta paraqesin Hermesin me penis të ngritur s’ e kanë mësuar nga egjiptianët. Janë athinasit ata që e përvehtësuan këtë zakon nga pelazgët. Prej këtyre e morën edhe grekët tjerë.
Përndryshe, pelazgët ishin ata që erdhën dhe u vendosën pranë athinasve, që atëbotë konsideroheshin helenë; shkak ky që edhe pelazgët filluan të konsiderohen helenë. Ai që është i njohur me meshat sekrete të kabirëve dhe të cilat samothrakasit i morën nga pelazgët, e kupton përse e kam fjalën. Këta pelazgë jetonin dikur në Samothrake, pastaj u përzinë me athinasit dhe athinasit e morën atë zakon prej tyre. Athinasit, pra, janë të parët që mësuan nga pelazgët ta pasqyrojnë Hermesin me penis të ngritur. Pelazgët e tregonin edhe një legjendë të shenjtë për këtë çeshtje që është praktikuar në misteret e Samothrakes.
Dikur, siç kam dëgjuar me siguri në Dodonë, pelazgët i bënin flijimet n’ atë mënyrë që – përderisa e therrnin viktimën – iu luteshin zotave të tyre; por emra e tituj nuk artikullonin, sepse s’ kishin dëgjuar diçka të tillë. Zotat e tyre i quanin ”rregullues”, sepse zotat kanë pjesë në gjithëçka dhe rregullojnë çdo gjë. Pastaj, pas një kohe të gjatë, ata mësuan nga egjiptianët emrat e zotave, me përjashtim të Dionisit, të cilin emër do ta mësonin më vonë.
Ca kohë më vonë pelazgët e pyetën orakullin e Dodonës si të bëjnë me emrat e zotave. Ky orakull konsiderohej si më i pari dhe më i vjetri i asaj kohe në Helas. Kur e pyetën nëse duhej t’ i pranonin ata emra të zotave barbarë, orakulli iu tha po.
Nga ajo kohë, gjatë flijimeve që bënin, pelazgët përdornin emrat e zotave të tyre. Pastaj helenët i morën nga pelazgët. Por nga kanë ardhur ata emrat dhe nëse të gjithë janë nga kohërat më të lashta e çfarë gjymtyrësh kishin, ate s’ e kanë ditur deri vonë, të mos them deri dje, se unë mendoj që Hesiodi dhe Homeri kanë jetuar 400 vjet para meje, jo më shumë, dhe janë ata që e kanë sajuar shkencën mbi lidhjet farefisnore të zotave, iu kanë dhënë emra, ua kanë ndarë titujt dhe e kanë përshkruar dukjen e tyre. Poetët tjerë, për të cilët thuhet se kanë jetuar para të lartpërmendurve, besoj se kanë jetuar më vonë. Pjesën e parë të kësaj hamendje e pohojnë edhe priftëreshat e Dodonës, ndërsa të dytën, mbi Homerin e Hesiodin, po e them vetë.
Lidhur me dy orakujt, ate që që gjendet në Helas dhe ate që gjendet në Libi, egjiptianët dëftojnë këtë legjendë.
Prifterinjtë e Zeusit teban dëftonin se dy priftëresha të atij tempulli ishin grabitur nga fenikasit. Ata kishin dëgjuar pastaj se njëra tyre ishte shitur në Libi, ndersa tjetra ne Helas. Këto dy gra ishin të parat që themeluan faltore te popujt e lartpërmendur. Kur i pyesja egjiptianët qysh e dinin dhe qysh ishin aq të sigurtë n’ ate që thoshin, ata ma kthenin se kishin bërë hetime për ato dy gra dhe ndonse nuk i kishin gjetur, kishin dëgjuar për ato që shënova më lartë. Këto i kam dëgjuar nga prifterinjtë e Tebës.
Ndërkohë, fallxhoret e Dodonës më kanë dëftuar sa vijon.
Dy pëllumbesha të zeza kishin fluturuar nga Teba e Egjiptit dhe njëra prej tyre kishte shkuar në Libi, ndërsa tjetra në Dodonë. Kjo e dyta kishte zbritur në një lis dhe kishte njoftuar me zë njeriu se aty duhej të ndërtohej një faltore për Zeusin. Dodonasit e kishim marrë si kumt hyjnor dhe kishin vepruar sipas dëshirës saj. Ndërkohë pëllumbesha tjetër, që kishte shkuar në Libi, dëftonin ato, kishte urdhëruar që libiasit t’ ia ndërtonin një faltore zotit Amon. Edhe ajo faltore i është dedikuar Zeusit. Priftëreshat e Dodonës e kanë dëftuar këte. E madhja quhet Promenea, e dyta Timarete, e vogla Timandra. Të gjithë dodonasit që jetonin rreth e përqark atij orakulli e dëftonin të njejtën gjë.
Unë për vete kam këtë mendim. Nëse fenikasit vërtet i kanë grabitur priftëreshat dhe njërën e kanë shitur në Libi e tjetrën në Helas, ma merr mendja që kjo e dyta t’ iu ketë shitur thesprotasve në Heladën e soçme ose Pelazgji siç quhej dikur.
Sa ishte robëreshë ajo ia kishte ngritur Zeusit një faltore nën një lis të vërtetë. Më duket krejt e natyrshme që një grua e cila kishte shërbyer në faltoren e shenjtë të Zeusit të Tebës ta ketë marrë me vete kujtimin e atij zoti që e kishte adhuruar me kohë. Pastaj, kur e mësoi gjuhën helene, ajo themeloi edhe një orakull dhe dëftoi se motra e saj ishte shitur në Libi nga të njejtit fenikas që e kishin shitur ate. Mendoj poashtu se ato gra quheshin pëllumbesha pasiqë ishin barbare dhe gjuha e tyre tingullonte në veshët e dodonasve si gjuhë e zogjëve.
Pas ca kohësh, thuhet, pëllumbesha kishte filluar të fliste me zë njeriu dhe kjo ndodhi kur filluan të kuptojnë se ç’ thonte. Por deri sa ajo fliste një gjuhë barbare, mendohej se fliste si një shpend. Ndryshe, qysh mundej të fliste një pëllumbeshë me zë njeriu? Duke pohuar se pëllumbesha ishte e zezë, theksohej se ajo ishte egjiptiane. Mënyra e parashikimit të fatit ne Tebe dhe në Dodonë janë shumë të ngjashme me njëra tjetrën. Aftësia për ta parashikuar fatin me gjymtyrë të kafshëve të therrura ka ardhur nga Egjipti…”

24. Dita e Flamurit

Sonte është e premte, 28 Nëntor. Pesëdhjetë e shtatë vjet më parë, me kërkesën e të gjithë atdhetarëve shqiptarë, Ismail Qemali e shpalli Shqipërinë të lirë e të pavarur.
Se si kemi ardhur deri te ky turp, që Dita e Flamurit të Skenderbeut të bie më poshtë se trikolori i Jugoslavisë Titiste, ate e dinë vetëm Enver Hoxha dhe kërxhallinjtë e tij. Lefteri, që është toskë dhe e di Shqipërinë më mirë se unë, më thotë se – pa marrë parasysh ato që thuhen në valët e Radio Tiranës – Shqipëria ecën gjithnjë në rrugën e Pansllavizmit. Merre Titon e bjeri Enverit. Ose anasjelltas, merre Enverin e bjeri Krushevit.
Qysh jemi katandisur, vallë, kaq keq? A është e mundur që këta langaraqë donë ta shkrumojnë historinë tonë kombëtare? Ku e gjetën 29 Nëndorin, kur të gjitha enciklopeditë botërore thonë se Shqipëria është shpallur e lirë dhe e pavarur më datën 28 Nëntor?! S’ di njeriu çka të mendojë. Ç’ është kjo punë që një bashkqytetar i Ҫerçiz Topullit, yllit më të ndritshëm të Shqipërisë, pretendon të na zhveshë nga petku i të parëve dhe të na shndërrojë në arixhinj? Me ç’ argumente po na bën nomadë, kur ne, den babaden, kemi qenë në Gadishullin Balkanik?
Nesër do të shkoj në Bibliotekën Lokale dhe do ta lus Andersin të ma porosit librin e anglezit Julian Amery “Sons of the Eagle”. Ky libër qenka botuar thuajse menjëherë pas prishjes së Jugosllavisë me Stalinin. Nëse e kam kuptuar drejt, nëpër bibliotekat universitare të Suedisë ka mjaft udhërrëfime e memoare të oficerëve amerikanë apo anglezë dhe të cilët, duke kryer shërbimin e tyre ushtarak, kontaktuan me partizanët shqiptarë.
Përndryshe, shoqëria e sotme shqiptare – sipas lajmeve që herë pas here po dëgjoj natën, përbëhet nga tri shtresa shoqërore: punëtorëve, fshatarëve dhe kulakëve.
Nëse fjala “punëtor” simbolizon shqiptarin e ndershëm, shqiptarin e drejtë, shqiptarin besnik – dhe nëse fjala “fshatar” simbolizon shqiptarin e varfër, patriot e të gatshëm për ta zënë pushkën e për të dalë në mal, fjala “kulak” simbolizon shqiptarin e poshtër e të degjeneruar, që me ndihmën e grekëve, turqve, italianëve e gjermanëve, e ka sabotuar Luftën Nacional – Ҫlirimtare. Kjo shtresë e popullit është reakcionare dhe bën çmos për ta sabotuar zhvillimin e industries së re shqiptare. Ata njerëz nuk janë “reakcionarë” se kanë qëlluar të pasur, por sepse nuk mendojnë si Enveri dhe mafiozët e tij vllaho – dropullitë.
Dhuna bën çmos. Dhuna e bën të bardhën të zezë, edhe pse e bardha është e bardhë dhe e zeza – e zezë. Merre me mend! Kryetar i të gjithë proletarëve shqiptarë është bërë Enver Hoxha, edhe pse – sipas vetë Enverit – ai është rritur në një familje të pasur. Proletar quhet Hysni Kapo, edhe pse është pinjoll i një familje të pasur dhe farefis me Kapot e Shteteve të Bashkuara. Proletarë quhen minoritarët e Labërisë, sepse në fund të Luftës së Dytë Botërore shkuan për t’ i ndihmuar Aleksandër Rankoviqit dhe masakruan shqiptarët e Drenicës. Proletare quhen bijat e tregtarëve të Vlorës, Korçës e Beratit, sepse nuk i “begenisnin” vëllezërit e tyre korçarë e shkodranë dhe i preferonin “vëllezërit” serbë e malazias.
Çudi, pra. Unë që kam ngrënë bukë të thatë dhe vetëm dy herë mish në vit, nuk dua ta e quaj veten proletar, edhe pse familja ime i plotëson ato kushte më mirë se të lartpërmendurit.

25. Radio Tirana

Përjashta po bën ftohtë. Më në fund, dimri u kthye prapa dhe Jysna ka veshur një gëzof të bardhë, shumë të ngjashëm me ata gëzofët që vishnin mollat, dardhat dhe qershitë e tim ati. Ditën po na ngrohë dielli, natën po na kafshon acari. Qielli është i lartë e i veshur me një cipë të ndotur kallaji.
Edhe sonte jam ngjitur në tavan. Ditën, para se ta marr makinën e të dal në qytet, ku më presin orët e gjuhës rusishte, shkoj deri në shitore dhe blej ndonjë paketë mishi, ndërsa në mbrëmje, por të mos ia prishur gruas qetësinë, ngjitem në këtë dhomë të godinës dhe, pasi mbështillem me një batani të trashë, përpiqem ta zë Radio Tiranën, fijen e vetëme që më lidh me planetin Vendlindje.
Kjo dhomë është bërë çerdhja ime ilegale. E ftohtë, e zbrazët dhe e përshtashme për t’ u mbështetur në një kolltuk të madh e për t’ i dëgjuar ata redaktorët e huaj, që më urnizojnë me kashtëza të thata. Drejtori i shkollës, zoti Rydberg, më ka thënë se dhoma është e papërshtashme për harta apo mjete tjera mësimore dhe unë, nëse jam i gatshëm ta mobiloj për nevojat individuale, mundem ta përdorë sa herë që dua.
Këtu s’ kam nevojë të vuaj nga dhëmbja e ndërgjegjes. Dhoma ku e kam vendosur një radio të madhe gjendet nën kulmin e godinës dhe midis saj e sallonit ku pushon Nina, me pirgun e ”krimeve” të saj, gjendet një kat i madh me klasa të zbrazta. Mjerisht, kjo pjesë e fshatit gjendet në gropë dhe zëri i radios është tepër i dobët. Ka mundësi që dhe antenën s’ e kam vënë si duhet.
Ta dëgjosh Radio Tiranën këtu është njësoj si ta dëgjosh një spiker amerikan që përpiqet të lexojë një tekst shqiptar. S’ ka lajme të përditshme Tirana, s’ ka halle ekonomike, s’ ka manifestime kulturore, s’ ka emra të librave të botuar, s’ ka pjesë teatrale që jepen në vend, s’ ka tjetër pos – politikë. Vetëm ca oshtima të pandërprera zëri – dhe ca artikuj të shkruar në ndonjë zyrë të Shkollës së Partisë dhe të përkthyer keq në gjuhët botërore. Nëse ndodhë që s’ i keni dëgjuar në gjuhën serbishte, mos u mërzitni, se gjysmë orë më vonë mund t’ i dëgjoni në arabishte, anglishte, keçu, burmanishte, japonishte, norvegjishte apo spanjollishte.
Jo, as këtë vit s’ e përmendën 28 Nëntorin. Në vend se ta kujtonin historinë e tyre të lavdishme, legjionarët e Partisë së Punës na lëshuar një artikull të gjatë revizionizmin jugosllav, të cilin, nga sa kuptova, e kishin marrë nga ai seriali i njohur: ” Marksizëm – Leninizmi do të triumfojë mbi Revizionizmin.”
Kështu veprojnë ata që ndryshe flasin dhe ndryshe mendojnë. Po duket ashiqare që ”shoku” Enver, njësoj si ai Qorri i Radoje Domanoviqit, s’ po di nga t’ ia mbajë me ata njëzet e sa mijë legjonarët e tij, të cilët duhet t’ i mbajë me bukë e me ujë e me cigare. Edhe pse s’ po shkruan askund, të gjitha shenjat e deritanishme po flasin se komisarët e tij politikë, për ta fshehur mjerimin e Shqipërisë, s’ po kanë tjetër rrugë veçse ta vizatojnë Djallin në mur dhe t’ ia lënë fajet revizionizmit jugosllav.
Unë s’ e dua Jugosllavinë. Kjo, pra, nuk do të thotë se për këtë arsye duhet ta shaj natë e ditë edhe për ato që nuk i ka. Jugosllavia, për ata që janë sllavë dhe flasin serbisht, kroatisht, sllovenisht e maqedonisht është një vend i mrekullueshëm. Ajo është e pasur, e begatë dhe e lidhur me Evropën Perendimore. Shqipëria, nga ana tjetër, që tërë ditën po e shanë Jugosllavinë, ka mbetur në baltë. Në vend se të lidhet me Francën, Gjermaninë, Anglinë e Japoninë, ajo po paraziton nga dromcat e Kinës së Kuqe dhe po e quan veten fanar ideologjik të tërë Evropës. Unë s’ e kam të qartë nga doli kjo llambë e fuqishme që do ta ndriçojë botën, kur shtetasit e saj, njësoj si shtetasit e Bolivisë apo Pakistanit, nuk po kanë bukë ta mbushin barkun.

26. Anna Liza

Iku edhe Kreshma e parë, po shkojmë drejt të Dytës. Dhjetori ka marrë i ftohtë dhe banorët e fshatit janë mbyllur nëpër shtëpi. Vetëm të rinjtë e të rejat që enden nëpër rrugë dhe, për t’ iu shmangur syve qortues të të rriturve, hyjnë e dalin nga ” Shtëpia e Aktiviteteve të Lira”. Ndonëse shtypi i këtushëm po shtiret i shurdhër, lufta, një luftë e gjatë nacional – çlirimtare, e ka mbërthyer Azinë Juglindore dhe s’ do ta lëshojë pa ia marrë frymën. Beteja të mëdha, rreqethëse, po zhvillohen në zonën kufitare të Viet Namit. Me mijëra gra e burra e fëmij po vriten e po digjen me napalm.
Unë s’ kam frikë nga lufta, se prore jam i vetëm, por ato që shoh në ekranin e televizorit po më nxisin të flas, të reagoj. Unë kam reaguar edhe atje ku protesta kanë qenë e ndaluar, por këtu po më duket thuajse e pashmangshme. Mjerisht, kjo gjë po më armiqëson edhe me njerëzit e afërm. Kjo ndodhi edhe me vjehrrën time.
Ndonëse i ka kaluar të pesëdhjetat, Anna Liza është e pashme. Edhe më i pashëm është zoti Bergkvist, burri i saj, që tërë jetën ka punuar si drejtor shkolle. Ata u njohën në Ursa, ku vjehrri im , si mësues i ri, kishte shkuar të praktikonte. Një vit më vonë u martuan dhe filluan jetën bashkëshortore.
Ata kishin dy fëmijë: një djalë e një vajzë. Eriku, djali i tyre, ishte nxënës i shkëlqyeshëm dhe ëndërronte të bëhej gazetar. Kjo, me sa duket e nxiti t’ i regjistrojë gjuhët nordike në Uppsalë dhe ai, pa humbur kohë, i mbaroi studimet. Ai kërkoi punë në Radiotelevizionin Suedez, por ata të Drejtorisë ia bënë me hile dhe Eriku, kundër dëshirës së tij, u detyrua të punonte në Bibliotekën e qytezës Sandviken. Dy vjet më vonë ai e vrau veten…
Kurrë s’ kam pyetur për vdekjen e tij, edhe ate, për këto arsye. E para – dhe kryesorja – është se Anna Liza nuk më ka dhënë shenja që do ta kujtojë atë ngjarje të trishtë. E dyta – dhe poaq e rëndësishme – është se unë s’ jam pervers, që t’ ia gërvish plagën e saj prindore. Përderisa ajo e ka lënë punën si mësuese dhe ka dalë para kohe në pension dhe mjeku i ka rekomanduar të marrë hapa qetësues, unë s’ kam të drejta morale ta shqetësoj me pyetje të panevojshme. Përkundrazi, unë gëzohem sa herë që ajo vjen dhe rri me Ninën. N’ ato ditë, unë e marr një libër dhe vij e rri këtu, në çerdhen e ftohtë.
E keqja me Anna Lizën është se asaj i duket çdo gjë e këndshme. Argëtuese. E lezeçme. Edhe atëherë kur të rinjtë pijnë duhan të përzjerë me hashash, asaj i duket e lezetshme. Ah, sa mirë që bëjnë. Edhe atëherë kur vajzat e vogla dalin në rrugë e bashkdyzohen me nga dy tre meshkuj, asaj i duket zbavitëse. Ah, sa mirë që bëjnë. Le të kënaqen, se s’ do rrojnë njëmijë vjet. Ajo sikur e ka vrarë dhembjen e saj me hapa qetësues dhe asgjë s’ i bën përshtypje.
Paçka se Suedia s’ është ajo që ishte. Bashk me dezertorët e rinj amerikanë, këtu ka mbërritur droga, mjerimi social, krimi, vrasjet dhe prostitucioni i hapur. Ato që kanë zënë kolltuqet e butë, spikeret, gazetaret, drejtorët egzekutivë, drejtoreshat e përgjithshme, kryetaret e gjykatave, deputetet e prostitutat e qeveritarëve të lartë me siguri që arsyetojnë si ime vjehërr, por kështu s’ arsyetojnë punëtorët e Fabrikës së Letrave në Sandarne, xehtarët e ndërmarrjes LKAB dhe ata tjerët që duhet të paguajnë tatime. Anna Liza sikur s’ do ta pranojë se gjaku i vjetër suedez është përzjerë me ujin dhe ajo Suedia e mirë, Suedia e pastër, Suedia e Klasës Punëtore ka perënduar një herë e përgjithmonë. Ajo edhe tani do të besojë se Suedia është e begatë dhe suedezët janë populli i vetëm që përmbush obligimet e tija.
Sonte, deri sa po kuvendonim mbi kohën kur ajo shkonte në “ Shkollën e Lartë Popullore” dhe vëllau i saj punonte si punëtor sharre, filloi emisioni i lajmeve. Ky emision është një orë i gjatë dhe përfshinë edhe pak lajme nga bota e jashtme. Në emisionin e sotëm, përpos tjerash, do ta shikonim një intervistë me drejtorin e Agjensisë Turistike ”Spies”, e cila, momentalisht është më e forta e Gadishullit Skandinav. Ate e drejton çifuti Spies, i cili, për ta ngritur veten në pidestalin e biznesmenëve ideal, doli në lajmet e Radiotelevizionit Danez dhe, në sytë e të gjithë danezëve të kulturuar, i hoqi rrobat nga trupi. Merre me mend: një milioner i plakur para kohe, me flokë të gjatë e të thinjur si shtrig, eventualisht i droguar para se të shkonte në studio, zuri vend përballë redaktores së programit dhe dëftonte përralla mbi liritë e të drejtat e shoqërisë demokratike.
Mua s’ më pëlqeu sjellja e çifutit spes. Pa marrë parasysh kuletën që kishte në xhep, ai duhej ta trajtonte gruan që kishte përballë si përfaqsuese të shtypit danez e jo si përfaqsuese të Lidhjes Sindikale të Prostitutave.
Kjo, pra, s’ i bëri përshtypje aspak time vjehrre. Anna Liza u shkrif së qeshuri dhe argumentet e atij matufit plak i dukeshin thuajse gjeniale. Tani e kam të qartë se ne, njerëzit, s’ jemi njësoj dhe kemi botëkuptime të ndryshme.

27. Gjymtyrët e një vetmie

U bënë disa ditë që s’ jam në formë. Kjo s’ është rrufë, siç mendojnë pilotët e mi suedezë, por një gjendje shpirtërore me të cilën jam mësuar që nga koha kur fillova të punoj si mësues dhe të endem nëpër majat e bregoret e vendlindjes. Ky është shkaku pse nuk shkoj te mjeku dhe preferoj të shtrihem në dhomë e ta lexoj ndonjë roman kalorsiak. Tamam siç bënte don Kishoti, ai sojliu mendjemprehtë i krahinës La Mança. Pastaj, pasi lodhem nga heroizmat që kam mësuar, veshi pallton dhe dal për ta shikur vrapin e Jysnës.
Eci unë nëpër fshat dhe, pasi e kaloj fabrikën e dërrasave, dal në bregun e atij lumi të madh, që – me vrap të ngutur, duke i shtyrë degët dhe copat akujve që ia kanë zënë rrugën, nxiton drejt detit të hapur. Unë qëndroj një çast dhe e dëgjoj oshtimën e valëve të tij, pastaj vazhdoj drejt urës që i lidh dy lagjet e fshatit.
Një heshtje e bardhë mbretëron përjashta. Qielli është i bruztë, i lartë dhe i veshur me shtëllunga të bardha. Aty këtu xixëllon ndonjë dritë e rrallë, ndonjë yll që sapo është këputur nga qielli. Ҫdo gjë tjetër është e heshtur, memece.
Mbështetem në parmakun e ftohtë të urës dhe, pasi i fiksoj me sy gjymtyrët e peshkaregjeve të lidhura në liman, e kthej kokën në anën e kundërt, drejt mështeknave që e shoqërojnë lumin deri në hyrje të fshatit. Atje është një mur i lartë si Muri i Gjatë Kinez.
Vetmia e Jysnës është e ngjashme me këtë timen. Ajo s’ është aq e gjatë – se unë kam bërë shumë kilometra për të ardhur deri në atë vend – por avulli që shpërthen nga trupi i saj, shkëmbinjtë që rrokullis përpara, dhe frymëmarrjet e saj të lagëta, të përzjera me kemikalie, më kundërvihen me tërë forcën e tyre. Dhe kanë të drejtë, se Jysna është katërqind kilometra e gjatë. Deri sa vjen e derdhet në detë, ajo kalon njëzet e pesë pellgje të mëdhenj dhe mbledh me dhjetra lumenj gjatë rrugës. Vetmia e saj i përngjanë trupit të një vidhi plak, të cilin zotat e kanë gjuajtur me breshër e vetëtima.
Sa herë që vij këtu, shpirti im rrëzohet në lumë dhe unë, njësoj si copat e akullit, që prore s’ donë të shkrihen me të, por kridhen e dalin nga uji, kundërshtojnë, përplasen rishtaz me shkëmbinjtë që ua kanë zënë rrugën, notoj dhe përpiqem ta gjej vendlindjen. Eheeej, thërras me një zë të brendshëm. Ku je, vendlindje? Ku jeni, o vise të shtrenjta shqiptare?..
Ja, ky është kurbeti. Kjo është toka e huaj. Jashtzakonisht e bukur dhe jashtzakonisht e huaj. Unë e di dhe jam i sigurt se një ditë do të shkoj në vendlindje, do ta shoh Rrethin Legjendar, do të çmallem me te, por ajo s’ do të quhet dashuri e vërtetë. Ajo do të quhet dashuri e vonuar. E vetmja gjë që mundem të bëj është: të bie në gjunj dhe ta përshëndes me ballë të vrarë. Asgjë tjetër.
Sado që po i kërkoj fjalët e përshtashme, asnjëra s’ po më duket e fortë për ta mbështetur pikëllimin tim. Këtu ku gjendem tani, në këtë orë të natës, jam i dyfishtë. Edhe i lumtur, edhe i pikëlluar. I lumtur, se askend s’ e kam shitur, s’ e kam tradhëtuar, s’ e kam marrë në qafë dhe sado i dëshpëruar që jam, po mundohem të jetoj me ndërgjegje të pastër. I lumtur jam se gjatë kësaj kohe që po endem nëpër këtë vend të qëruar nga plehrat, plastikat e kasoqet, s’ kam hyrë në sherbim të atyre që ma kanë pushtuar atdheun. Njëherit jam i pikëlluar që ende s’ e kam gjetur rrugën për t’ i shërbyer popullit tim.
E di mirë, e di shkëlqyeshëm, që shokët e mi do më quajnë të kotë, por pak më bën për botëkuptimet e tyre. Secili e ndjek kokën e tij. Këtu ku gjendem unë, këtu ku gjendem në këtë çast, ndiej dhembshuri për të gjithë ata, të cilët, kundër dëshirës së tyre, duhet të luftojnë për kafshatën e gojës. Fatlumnisht, ata janë më të lumtur se unë se, përpos vendlindjes, e kanë njëri tjetrin pranë. Si të gjallë, ashtu dhe të vdekur, janë të pandashëm.

27. Kremtet

Të jesh si unë – është si të jesh një eremit korean, i cili, për shkak të një dashurie që i ka vdekur në rini, rraset në pyll dhe harron çdo gëzim tjetër të jetës. Sikur të mos ishte dashuria që përmenda më lartë, unë do t’ isha tjetër njeri.
Ca ditë më parë, deri sa po hanim darkë, Nina m’ i kujtoi krishtlindjet dhe tha se duhet të marrim vendim. Prindërit e saj janë pleq dhe, duke qenë se s’ kanë fëmijë, dëshirojnë ta presim Krishtlindjen sëbashku.
” Unë s’ jam i prirur të vij,” i thash. “Po kjo s’ do të thotë se duhet të rrish me mua. Merre makinën dhe, për dy tri orë, do jesh në Ludvika.”
“ Unë s’ të pyeta kot,” më qortoi ajo. “ Ti s’ ke njeri dhe duhet t’ i shmangesh vetmisë.”
“ E dua vetminë. Jam mësuar me të, ” i thash.
Ҫ’ është e drejta, Krishtlindjen e kisha harruar fare. Jo pse s’ dua të shkoj në Ludvika apo vuaj nga paragjykimet fetare apo s’ i dua prindërit e saj.
Zoti na ruajt. Si Anna Liza, ashtu dhe zoti Bergkvist, janë njerëz të shkëlqyeshëm. Ata e dinë që s’ jam mysliman dhe bëjnë çmos që ta hartojnë një menu të veçantë, pa mish peshku, se peshkun s’ e dua, pa mish derri, se derrin ma ndalon feja, dhe tërë kohën më qerasin me birrë. Problemi qëndron gjetiu. Unë, që nga koha kur shkoja për mësues dhe lexoja gjithçka që më binte në dorë, e kisha hetuar se fetë që diktohen me dhunë janë të neveritshme. Anasjelltas, besimet që diktohen me buzëqeshje, respekt e krenari, janë të mira.
Ajo që po shënoj këtu s’ ka të bëjë me Jezu Krishtin, për të cilin ndiej respekt e admirim, por me ndjekësit e tij, të cilët, nëse ua donte puna – dhe xhepi – ishin të gatshëm ta vrisnin cilindo ithtarë të të vërtetës. Edhe Galileo Galileun. Sikur t’ ishte e kundërta, gjegjësisht sikur të mos ishte kështu, njerëzimi s’ do t’ ishte siç është sot, por siç mësonte Jezu Krishti. Dhe sikur t’ ishte siç mësonte Jezu Krishti, Rruzulli tokësor nuk do të përjetonte hiroshima e okinava e dy luftëra botërore.
Kjo tingullon mbrapsht, por edhe unë – njësoj si ai miku korean – kam hyrë në pyll dhe s’ dua të ndahem nga Zoti. Më lehtë më vjen të shtrihem mbi gjethet e një lisi dhe të vdes si ndonjë ujk i lënduar për vdekje, pranë vijës së pastër të një lumthi, me cërcërimën e zogjëve mbi kokë, se sa të më shkelin konzumentët e uritur për peshqeshe e dhurata. Unë jam shqiptar dhe më shumë e dua Shën Gjergjin, atë kremte të njerëzve e të kafshëve, që e praktikonin të parët e mi, se sa Krishtlindjen apo Bajramin. Si sot më kujtohen mëngjeset kur unë dhe im atë, të larë e të veshur në rroba që kundërmonin kungull të egër, ngjiteshim drejt Hurdhës për të mbledhur barkukunjëza, algje, barberonja, vjollca, lulëlejthia e këmbëgjata për delet që mbanim n’ oborr. Pastaj, pasi e mbushnim një trastë të madhe me barëra, zvarriteshim edhe nëpër Vrimën e arushës, për t’ i lënë të gjitha sëmundjet që kishim patur gjatë dimrit.
Përse po i shkruaj të gjitha këto?
Jo dhe aq për ta shplarë zemrën e lënduar për vdekje, sa për ta nxjerrë unin tim të vërtetë. Për mendimin tim, të gjitha ditët që na ka bërë peshqesh i Madhi Zot duhet të jenë kuptimplota. Përse duhet të jetë kaq e rëndësishme dita kur është lindur Jezu Krishti dhe jo ditët kur janë lindur njerëzit tjerë? Nëse fqinjët e mi e dinë dhe nuk thonë gjë, ajo është tjetër punë. Unë po e hedh në letër ate që kam përjetuar çdo dhjetor.
Krishtlindja është një ditë e kremte dhe të gjithë ata që e kremtojnë sipas dokeve të të parëve meritojnë respekt e urime të ngrohta. Por që nga koha kur kjo kremte është shndërruar në cirk dhe çdo matrapaz, hajdut e rrenacak na josh me lloj lloj zbulimesh, ajo e ka humbur domethënien e saj. Ҫ’ është e drejta, kjo garë e përditshme e vëllezërve dhe motrave suedeze, të cilat, katër javë me radhë duhet të vrapojnë e të sorollaten nëpër shitore për të gjetur dorezat, këmishat, gëzofet, syzat, orat e shtrenjta zvicerane, radiot, manjetofonët, televizorët e peshqeshet tjerë të krishtlindjes, mua më shkon në nerva. Simbolika e kësaj shpirtmadhësie globale – në një kohë kur një pjesë e njerëzimit po vuan për bukën e gojës – më duket cinike.
Këto janë arsyet pse s’ dua as të marr, as të jap në emër të Jezu Krishtit, edhe pse kam respekt për time shoqe dhe prindërit e saj. E njejta vlen për Vitin e Ri, Ujt e Shenjtë, Bajramin dhe Pashkët.. Të gjitha këto ditë të rëndësishme mund të kremtohen edhe në ditën kur është lindur Gustav Vasa, Gjergj Kastrioti, Naim Frashëri apo ndonjë personalitet tjetër. Kjo është e lidhur me mënyrën si e përjetojnë anëtarët e një shoqërie ecjen e kohës. Egjiptianët e ndiqnin një kalendar diellor dhe çdo muaj kishte 30 ditë. Atje viti i ri fillonte menjëherë pas verës, kur Nili dilte nga shtrati dhe vërshonte rreth e përqark. Duke qenë se muaji kishte 30 ditë, pesë ditët para vitit të ri kremtoheshin si ditë të kremte. Po kështu bënin edhe popujt tjerë që jetonin në Lindjen e Afërme.
Viti i Ri shënon agun e një periudhe 365-ditore. Mjerisht, bashkatdhetarët e mi suedezë e qelbin fillimin e tij duke pirë sasira të mëdha alkoholi, duke e lënduar njeri tjetrin me fyshekzjarre dhe duke e dhunuar ndonjë vajzë të pafajshme. Kjo më ka dhënë shkas të mos përzihem me ta dhe Vitin e Ri ta pres te shtëpia, duke lexuar ndonjë libër të mirë ose duke shikuar ndonjë program televiziv. Nuk e mbaj mend kurrë t’ i kem kushtuar më shumë se pesëmbëdhjetë minuta, edhe ate, duke shikuar nga dritarja se si të tjerët, në ngazllimin e tyre fëminor, e gjuajnë qiellin me fyshekzjarre.
Më vjen keq për time shoqe. Si bijë e vetme, ajo ka nevojë të shkojë e të çmallet me prindërit e saj, por Nina nuk shkon pa mua. Ajo e di se unë, duke iu shmangur Ludvikës, ku jetojnë prindërit e saj, nuk rri në Jysne për të harbuar me një tjetër. Ajo, edhe kur ikën vetë te prindërit e saj, më lajmërohet rregullisht. Aftësia e saj të mos më largojë nga jeta e përditshme dhe të më le të qetë është meritë që kurrë s’ ia kam mohuar. Duke më kursyer nga dërdëllisjet e nikoqirëve të Radiotelevizionit Suedez, këngëtarja Lil Babs e langaraqët tjerë, më jep të kuptoj se ka mirëkuptim për liritë dhe të drejtat e mia njerëzore.
Unë, ç’ është e drejta, jam në hall. Ajo shpesh herë ankohet se arsimi i vjen i rëndë. Sa shumë do të dëshiroja t’ isha në Prishtinë apo Tiranë dhe të punoja vetë, ta kurseja nga puna. Mjerisht, Prishtina është e pushtuar dhe të gjitha ëndrrat e mia për një ardhmëri shqiptare janë të kota. Kjo është një plagë me të cilën kacafytem çdo ditë.
Mbrëmë, deri sa po i mblidhnim rrobat e lara, i thash të mos dëshpërohej shumë se unë shumë shpejt do të thejë qafën nga Suedia.
” E ku do të shkosh, sipas teje?” më tha duke qeshur.
” Ate s’ e kam gjetur gjithnjë,” i thash.
Mirë do t’ ishte të kisha një përgjigje më të saktë, një përgjigje më të shkurtër, një përgjigje më njerëzore, por mosprania e saj dukej prej sëlargu. Po e ngushëlloj veten se trishtimi i Ninës nuk do të jetë i gjatë. Të paktën jo më i gjatë se trishtimi i time nëne, kur shkova t’ ia puth dorën dhe e njoftova se, ndoshta, nuk do të shiheshim kurrë në jetë.
A thua e kuptoi nëna që ndarja ynë ishte e pashmangshme? A thua do ta kuptojë Nina që ndarja ynë është e paevitueshme? Ka mundësi që dhe ajo, si të gjitha femrat e pikëlluara, në fillim do më quaj egoist, shpirtkatran, të poshtër… Pastaj do të qetësohet, sepse një ditë, mbase gjashtë muaj më vonë, ajo do të jetë shumë më e lumtur se tani. Atë çast që unë do të dal nga Suedia, ajo do të shlirohet nga një barrë e rëndë dhe do të lulëzojë përsëri.

Jysne 1969

( Fragmente të nxjerra nga veprat ” Reflektime të pathëna të një shkrimtari” dhe ” Të regjura në llumin e kafesë”)

Shkruan: Ramadan Rexhepi