SHPËRNDAJE

Në fillim, deri sa s’ ishte i vetëdijshëm ku gjendej, ai s’ luajti nga vendi ku ishte shtrirë. Kjo shprehi, që natë për natë të shkonte në banjo, i kishte ardhur në maje të hundës. A thua sa ishte ora, mor burrë? Një kohë, sa ishte më i ri, ai flente si gjylja e topit, ndërsa tani që kishte shkelur të shtatëdhjetat, ishte shndërruar në lepur dhe çdo krizmë ia prishte gjumin. Pastaj, pasi shkoi në banjo dhe e derdhi një ujt, ai, kujdes – kujdes, si fluturat kur ulen mbi lule, u kthye në krevat dhe e mbuloi kokën me jorgan. Vdekje e kishte kur ajo, që flente pak më tutje, kërcente nga krevati dhe e fajsonte se prap ia ia prishi gjumin.
Duhej t’ ishte herët, se dhoma ishte katran, dhe asnjëra nga mobiljet s’ dukej qartë: as portreti i Nënës Terezë, që ia kishte falë Dorlir Behluli, një shoku i tij, as skulpturat tajlandeze, as fotografia e marrë n’ oborrin e Shkollës Normale, të cilën ky, për hir të profesor Tajarit, e kishte zmadhuar dhe e kishte vënë përballë krevatit. E vetmja gjë që ndrinte pak, fare – fare pak, si lëkura e shojzës, ishte një trekëndësh drite që vinte nga llambat e godinës përballë. Ai trekëndësh përvidhej midis harqeve të një perde estoneze dhe thërrmohej në njërën nga pasqyrat që ishin montuar në faqen e kundërt të dhomës.
Ai u mbështet në krahun e djathtë dhe ia nguli sytë murit të brendshëm, atij që ishte veshur me pasqyra, por s’ e shihte trastën e kuqe që ajo e kishte blerë në Majorka. Ajo i donte suveniret dhe, ndonëse ishte cingune e madhe, sa herë që shkonin diku, blente ndonjë qeramikë të vogël, ndonjë Jezu Krisht apo ndonjë apostull të fesë së krishterë.
Prore qenkam gjallë, mentoi dhe, pasi u kthye në krahun tjetër, ia hodhi syrin perdes që ajo e kishte blerë në një dyqan të Korfuzit. Kjo kishte ndodhur shekuj më parë, kur ai, i shoqëruar nga Bardhyli, kishte dalë të pinte kafe dhe të njihej me të.
Atë ditë, pa e detyruar njeri, ai e kishte shkruar emrin e tij në ditarin e Vdekjes dhe i kishte vrarë të gjitha dëshirat për të dalë nga shtëpia kur ia donte qejfi, për të ngrënë bukë në cilindo restorant, dhe për t’ u sorollatur nëpër parqet e shumtë të Genevës. Që nga ajo ditë, ai rrallë se kish qenë një çast i vetëm, rrallë se kish shkuar një herë në bibliotekë, rrallë se e kishte shkruar një artikull të hajrit, rrallë se kishte vizituar një shok apo shoqe dhe rrallë se kishte bërë një punë për pa e ndjekur sytë e saj. E tillë ishte Kseni. Duhej të shihte, të dinte e të shënonte çdo gjë që ai bënte gjatë ditës. Çudi, pra, ai akoma s’ ishte dorëzuar dhe çdo vit duhej të bënte nga dy tri vetëvrasje për ta ruajtur fytyrën që ia kishte gërvishtur Lek Dukagjini me majë të pendës.
Tani që ishte kthyer në krahun tjetër, ai rishtaz ndjeu nevojë ta rregullonte jastëkun. E kishte paguar dreqin shtrenjtë dhe e donte si ta kishte vëlla. Kudo që kishte shkuar, në Spanjë, Kalabri, Qipro, Greqi apo Shqipëri, gjithëkund e kishte patur me vete.
Ashtu i këputur nga vitet, mbylli sytë dhe e falenderoi Zotin që gjithnjë ishte gjallë dhe çdo punë e bënte me duart e veta. Pastaj, pasi i përqëndroi mendimet në një libër që e kishte lexuar ditë më parë, provoi të ikte nga terri dhe të përvidhej në dritën e një ëndrre, por heshtja që mbretëronte në dhomë, si dhe prania e zotave që dikur kishin folur shqip, e tronditën edhe më tepër.
Kjo s’ ishte hera e parë. Atij shpesh herë i delte gjumi dhe atëbotë, për ta kursyer veten nga krizmat e gurëve që ajo bluante nëpër dëmbë, shkonte në dhomën tjetër, shfletonte ndonjë libër të shkrimtarëve klasikë, dhe priste t’ i lodheshin sytë. Tani s’ ishte i prirur të zihej me te. Ajo, edhe ashtu, s’ flente më shumë se dy orë në natë dhe tërë kohën e vriste mendjen mbi padrejtësitë që iu kishin bërë dikur, kur ishte e re dhe robëtonte për kafshatën e gojës.
Hala qenkam gjallë, mentoi. Po edhe sa muaj? Edhe sa vjet? Një ditë do të vdes, do të shkoj n’ atë botë. Vete fakti që askush s’ ma ka nisur një kartolinë nga Parajsa dëshmon se të vdekurit janë më burra se ne, të gjallët. Ne, për ta fshehur frikën nga vdekja, kemi shpikur një besëlidhje të poshtër dhe gjithmonë, që nga mëngjesi e deri në mbrëmje, që nga vera e deri në dimër, e mbajmë njëri tjetrin me dokrra për një botë ku kanë shkuar me mijëra të këqinj e të mirë dhe asnjëri s’ është kthyer prapa. Dhe pse të mos e mbajmë? Kush grua apo burrë do ta ndërrojë faqen e përkënduar të një livadhi me vlagën e një grope të ftohtë?
Jo, ai s’ e gënjente veten me një përrallë të cilën e kishin shpikur të tjerët dhe ua kishin vënë në sofër prindërve të tij. Përderisa askush s’ ishte kthyer prapa, kuptohej që edhe jeta, si shumë dukuri tjera, ishte rastësi. Ç’ është e drejta, të gjitha ato që kishte parë e përjetuar ai, kishte mundur t’ i përjetonte një tjetër vëlla apo motër e tij. Megjithate, ishte dëshira e Krijuesit të Gjithësive që pikërisht ai të dilte në dritë, të fliste shqip, të jetonte si shqiptar, dhe të plakej me emrin e Shqipërisë në gojë.
Ai e donte popullin e vet dhe, pa marrë parasysh ato që kishin ndodhur, tani që s’ kishte gjumë, ndjeu një trishtim të madh. Ai tërë jetën e kishte ngritur emrin e saj në qiell, madje edhe kur Fati e kishte trajtuar keq, por rrallë herë se kishte dalë i nderuar. Tani e ndiente veten si dikur, kur kishte ardhur në jetë dhe ishte tepër i vogël për ëndrra. Ato mendime, gjegjësisht ato përsiatje, që thurte n’ atë orë mëngjesi, ishin përpjekjet e funtme për të ikur si burrë, pa e rrezikuar fytyrën e vet. Kish gjasa që mentimet e tij ishin të gjymta, por s’ prishte punë. Ata që do të vinin pas tij do t’ i studjonin mangësitë e tyre dhe do ta gjykonin me kut të drejtë.
Shi n’ atë çast u dëgjua një zhaurimë makine dhe ai vuri re se mëngjesi, i trembur nga çirrmat e qafklave, s’ gjeti tjetër vend pos në parmakun e dritares së tyre. Edhe pak, ndoshta një orë dy, qyteti do zgjohej dhe, njerëzit, kush me bicikletë, kush me tramvaj e kush me makinë, do të turreshin në punë. Prania e muzgut e fërfëlloi në ca mendime që s’ donte t’ i shfletonte në praninë e gruas. Ajo. Edhe ashtu, vuante nga një sëmundje e panjohur dhe rrallë herë se flente si bota.
Ai që e kishte vizatuar atë perde dukej i lodhur nga jeta. Me sa duket, jetonte në një ambient të ftohtë dhe kurrë s’ e kishte parë fytyrën e përgjakur të diellit mesdhetar. Për ate s’ dëshmonin vetëm qeniet që kishte vënë në perde, por dhe ngjyrnat që kishte përdorur. Në perden e tij kishte kodra, lumenj, liqene, bjeshkë, egërsira, shpend e kafshë shtëpiake, por të gjitha ishin kyçur në ca flluska ovale, të cilat ishin radhitur pranë njëra tjetrës. Ajo botë s’ ishte si kjo e jona dhe pemët s’ kishin gjelbrim, qielli ishte i përhimtë, lëndinat ishin të kaltra, ndërsa sorkadhja, dhelpra dhe nja gjashtë a shtatë dele të shprishura nëpër lëndinë ishin të zeza. Me sa duket, atje s’ rritej tërfili, qielli s’ ishte i kaltër, oborret e shkollave ishin pa fëmijë dhe njerëzit s’ dinin të qeshnin apo qanin. Gjithçka ishte e gurëzuar dhe pa kuptim për vetëdijen tonë, që ishte rritur me bukë e groshë Delvine.
Si do vete kjo punë, o Zot, mentoi. Edhe sa kohë do të jem peng i kësaj qenie të dalë nga Inkognitua?
Ajo që e kishte trembur në fillim ishte fytyra. Kseni ishte fytyrëthatë, e këndshme, por e ngjashme me mumjet egjiptiane. Gjymtyrët tjera, me përjashtim të flokut që e kishte si teli, s’ i bënë përshtypje të madhe, por fytyra e saj pasqyronte diçka të vrarë e të përdhunuar, edhe pse ajo kurrë s’ e kishte thënë një fjalë të keqe për Shqipërinë e xhaxhit të Madh. Si vajzë e pestë e një familje tregtare, ajo kishte gëzuar vetëm ca të drejta elementare: të zgjohej n’ ora katër të mëngjesit, ta fshinte oborrin, t’ i lante enët dhe të shkonte në ca punë që ia gjente daja Stavri.
Ishte e turpshme. Ajo ishte aq e ndrojtur, saqë kurrë s’ e merrte rrogën me dorë të vet, por atë punë duhej ta bënte Nëna. Nëse i duhej ndonjë bluzë apo dy tri palë çorapa, ato ia blente Nëna. Ato tjerat, motrat e saj, visheshin, pinin cigare, shkruanin letra, kuvendonin për meshkuj, donin të bënin familje, qoftë edhe me ndonjë malazias nga Jugosllavia, por ajo s’ e donte askend. S’ e dinte dhe s’ donte të mësonte gjë për dashurinë. Për atë arsye, vëllezërit e saj e kishin trajtuar si sheme dhe shpesh herë, kur e thenin ndonjë gotë apo qeramidhe, fajin ia lenin asaj, sepse Kseni i merte fajet vetë, edhe ato që s’ i bënte, vullnetarisht. Me sa duket, të gjithë ishin të mendimit që ajo ishte e përsosura për të mbetur me pleqët. Se çfarë do të ndodhte pas vdekjes së pleqëve, ate s’ e mendonin as vëllezërit, as motrat, por edhe ajo nyje do zgjidhej diqysh. Mos tjetër, ajo mundej të punonte në ndonjë azil të pleqëve dhe t’ ua lante rrobat atyre që s’ kishin familje.
Ashtu kishte ikur jeta e saj: natën, duke i prishur sytë në kombinatin e qilimave, ditën duke pritur e duke përcjellë. Shyqyr Zotit, s’ ishin pak ata, vëllezërit e motrat e saj… Ata s’ kishin kohë për t’ u marrë me pleqët, por për të ardhur me gratë e burrat e tyre s’ pritonin fare. Dikush duhej t’ i priste, t’ ua vente bukën përpara, t’ i lante enët, t’ ua piqte kafetë dhe t’ i përcillte deri në stacionin e autobusëve.
Krejtësisht e bindur se çdo gjë ishte në rregull, ajo i kishte ngrënë vitet për pa menduar që do vinte një ditë kur Shqipëria e xhaxhit të Madh do binte në kokërr të shpinës. Kurrë s’ e kishte menduar që njerëzit, për një kafshatë buke, do t’ i lenin gratë, do t’ i lenin fëmijët, dhe do të hipnin nëpër gomone e do t’ iknin drejt bregdetit të Italisë Kapitaliste. Një ditë njëri nga vëllezërit e saj kishte hyrë në Ambasadën amerikane. Pak më vonë edhe dy motrat e saj kishin ikur në Greqi. Vetëm Pipi, vëllau i dytë, dhe dy motrat tjera kishin mbetur në Shqipëri. Edhe ata, kuptohet vetvetiu, donin të iknin, por në pritje e sipër shpesh herë kthenin ”te shtëpia” dhe ia këputnin ndonjë lek nga ata që Kseni fitonte duke çarë lejthia. Ajo, si të gjitha beqaret e plakura para kohe, përpiqej t’ ua zgjaste dorën dhe t’ i ndihmonte me aq sa mundej.
Njohja e tyre s’ ishte aspak romantike. Atëbotë ky e pinte duhanin dhe, para se të ikte për në Janinë, duhej ta blente një pako cigare. Pronare? Jo, jo, ajo s’ ishte pronare. Ishte motra e pronares dhe s’ e donte aspak tregtinë.
Kseni ishte modeste. Ajo vishej me rrobat që blente nga evgjitët e Greqisë dhe jetonte në shtëpinë e babit të saj me plakën e një çifti që kishte ikur në Itali. Po ju?
Ky ishte çam dhe pak më i madh se ajo, jetonte në kurbet, më saktësisht në Zvicër, dhe ishte i ndarë. Dukej i arsyeshëm por, pas atyre që kishte përjetuar në martesën e parë, i kishte thënë vetes që jeta bënte edhe pa puthje, pa dhelka, pa seks. Mjaftonte që ishte shqiptar, se ashtu e ndiente veten. Duke qenë se edhe ajo donte të ikte si motrat e saj, ai ia kishte lënë një kartëvizitë dhe kishte ikur në punët e tij… Ndonëse njohja e tyre ishte spontane, e pakuptimtë, ai, për pa i premtuar gjë, e kishte ndër mend t’ ia zgjaste dorën. Ajo s’ kishte nevojë ta puthte, ta donte apo të flente me të. E vetmja gjë që duhej të bënte ishte ta mësonte gjuhën e huaj, të gjente një punë dhe t’ i harronte ata mëngjeset e hershëm, kur e jëma ia nxirte gjumin dhe e niste në punë… Pse të mos e harronte shatin, vijat e gjata të misrit, vapën që rigonte nga qielli… Boll ishte nëse punonte për vete dhe jetonte e lirë.
Andaj s’ priste gjë prej saj. Edhe atëherë kur ajo i shkruante se e kishte pëlqyer, kishte mallë dhe ishte e gatshme të vdiste për te, ai ia kthente përgjigjen – se vdekjet s’ i duheshin askujt dhe – më së paku – një plaku si ai. Ai s’ ishte ngusht për një grua të vdekur, por për një grua të gjallë, që e donte dhe respektonte veten. Nëse donte të jetonte mirë, ajo s’ duhej të varej prej askujt dhe më së paku prej një zyre që quhej Zyra për Mirëqenie Sociale ose siç e quanin vendasit L’ administration Sociale.
Mjerisht, njohja e tyre doli me thinja. Duheshin vite e vite për ta kuptuar që dashit s’ i lakohet briri. Që nga dita kur kishte mbërritur në vend të huaj e deri sa doli në pension, Kseni s’ e kishte mbajtur asnjë punë më shumë se tri javë ditë. Në fillim, deri sa s’ e kuptonte gjuhën, ajo ishte e urtë, e këndshme, e kënaqur, por me ecjen e kohës kishte filluar t’ i trashej gjuha.
Papritmaz, çdo punëdhënës i saj ishte bërë qen i Gestapos. Se ku e kishte gjetur atë figurë të rrallë poetike, nuk dihej, por sa herë që e përdorte, ky e ndiente veten keq. Se qysh kishte qenë si vajzë, kush e kishte shoqëruar deri në kombinat, qysh e bënte punën, ate e dinte i Madhi Zot, por që nga ardhja e saj në Zvicër, ate e kishte mbërthyer një sëmundje që as kishte as emër, as kishte prejardhje. Ajo sikur ishte stërvitur që gjithkund – në shkollë, punë apo Zyrën e Inkuadrimit – të shkonte vetë e dyta. Kërkesa e saj ishte e qartë dhe shumë absurde. E keqja me te ishte se – s’ e donte punën. Ajo shkonte në punë, punonte një javë – dy, por atë çast që ia thonte truri, shkonte në shtëpi. Ishte armike e përbetuar e pluhurit dhe mos tri herë, sëpaku dy herë në javë, e fshinte dyshemenë, i pastronte dritaret dhe e ajroste shtëpinë.
Ai kishte rënë në hall. Ta dëgjonte Ksenin, duhej ta lente edhe punën e vet. Do të shkonin muaj, madje edhe vite, deri sa ta kuptonte që ai vetë, me dorën e tij, e kishte shkruar tekstin e një drame, në të cilën vetë duhej ta luante rolin e Jezu Krishtit, ndërsa ajo rolin e gruas së punësuar te burri. Ai duhej t’ i përmbahej kanunit të Lekës dhe ta ruante fytyrën, kurse ajo, për shkaqe që s’ ia thonte këtij, nga një qenie e turpshme e fjalëkursyer, ishte shndërruar në një shakë që zihej me çdokend. Çdo femër, qoftë shqiptare apo e huaj, për te ishte idiote. Nëse s’ ishte idiote, ajo me siguri që ishte kurvë.
Vitet iknin, por ajo s’ e vriste kokën për punë. E vetmja dëshirë që kishte, ishte ta shoqëronte deri te porta e shkollës dhe të kthehej prapa në shtëpi. Me shpresa se do dilte nga ajo guaskë e flamosur dhe do ta gjente vendin e saj, ai e kishte regjistruar në një kurs të gjuhës frengjishte, pastaj në një kurs të kulinarisë, pastaj në ca aktivitete të Qendrës për Integrim, etjera, etjera, por ajo kishte ikur edhe prej tyre. Shoqet e saj, si qorret ashtu dhe sakatet, arritën ta gjejnë ndonjë punë, qoftë edhe si pjatalarëse, kuzhinjere apo ambientiste, por ajo që kishte ”një qerre me shkollë”, s’ ishte në gjendje ta gjente asnjë punë të hajrit.
Pastaj filloi t’ ia thonte hapur: s’e dua punën. Përderisa ai e paguante qiranë e shtëpisë, elektricitetin, liçencën e televizorit e llogaritë tjera, dhe përderisa mbi tavolinë ia vente ata pak franga që tepronin nga rroga, asaj s’ i vinte turp ta ushqente me zarzavate gjysmë të kalbura dhe frangët tjerë t’ i ruante në një zarf, ku kishte shkruar një fjali shumë domethënëse: për udhëtime. Ndërkohë, për t’ ia mbyllur gojën, ajo gjeti edhe ca arsytetime tjera që kishte sjellë nga vendlindja e xhaxhit të Madh.
Njëri nga doemoset e saj më të shenjtë ishin – kremtet.
Kur vinin kremtet, sipas saj, të gjithë shqiptarët e nxirnin kuletën dhe festonin me javë. Ky që e mbante me bukë e me ujë ishte i vetmi shqiptar që s’ i donte kremtet. Përndryshe, kur vinte 8 Marsi, Pashka e Madhe, Dita e Shën Mërisë, 29 Nëntori e ca kremte tjera, shqiptarët e zgjidhnin kuletën dhe u blenin grave fustane, unaza, vëthë me diamantë dhe i qerasnin me shampanjë. Kjo ishte më e pakëta që bënin. Mjerisht, ai s’ çante kokë as për ditëlindjen e tij, jo më për Pashkët apo Krishtlindjen. Ashtu bënin çamët. Ata e kishin një bajram të madh e një të vogël dhe – ku rafsha, mos u vrafsha. Paçka se ajo ishte e krishterë dhe duhej t’ i kremtonte të gjitha me radhë. Ashtu ishte e gatuar ajo dhe ashtu bënin prindërit e saj…
Sëpari vinin kreshmet dhe ato s’ ishin pak. Pastaj vinin krishtlindjet me të gjitha gjellërat e salltanatet e tyre. Pas krishtlindjeve vinte emri i babait. Edhe ajo ditë, njësoj si Ujt e Bekuar, duhej të pritej me diçka të mirë. Pastaj vinte 8 Marsi, Dita ndërkombtare e Gruas. Pas 8 Marsit vinte Pashka, pas Pashkës – pushimet verore. Një verë, pa detë e ujë të kripur, s’ ishte verë, dhe nëse s’ kishin të holla për në Aruba apo Hawai, ata mundeshin të shkonin në Turqi, Qipro apo Kenia. Fundja, çdo ditë s’ bëhej njeriu gjashtëdhjetë e pesë vjet dhe donte ta kremtonte atë ditë të flamosur me burrin e saj.
Ai, pra, s’ i donte udhëtimet. Tani që kishte një moshë, e urrente fjalën udhëtim. Jo se s’ donte të udhëtonte, por sepse kishte marrë frikë nga surprizat. Surprizat, njësoj si skrrajat, rriteshin brenda ditës. Dikur, kur ishte më i ri, ai udhëtonte, por atëherë udhëtimet ishin më të rralla, më të shtrenjta e më të arsyeshme; tani që ishte lidhur me atë grua, gjithëçka kishte marrë tatëpjetën dhe ai, për kushedi të satën herë, ishte gdhirë herët dhe e qortonte veten.
Jeta e tij ishte poaq e natyrshme sa dhe natyra që shquante në perden estoneze. Një botë e huaj, e heshtur dhe tmerrsisht kuntradiktore. Një botë gri, ku e përhimta mbretëronte mbi të zezën, të bardhën e të kuqen, dhe ku lepujt, sorkadhet e korrilat hanin shpuzë e jo barë të njomë. N’ atë botë s’ kishte diell, s’ kishte aguliçe e dorëzonja, s’ biente borë e shi, dhe e kaltra e qiellit ishte e mjegullt, qumështore, si fara e një dashi plak, që kot nasikot iu kërcen deleve.
Ajo, sipas prindërve të saj, kishte lindur në janar. Ai muaj kishte qenë i mbarë për familjen e saj, por këtij s’ i kishte sjellë veçse telashe; aq më tepër që janari ishte i papërshtatshëm për udhëtime. N’ atë muaj më lehtë e gjeje një kontinent të panjohur, se sa një udhëtim normal. Për të qenë e keqja më e madhe, nga të gjitha femrat që kishte njohur, Kseni ishte cingunja më e madhe. Ajo s’ i hidhte as mollat e kalbura. Duke u nisur nga dëshira e saj që herë pas here të shkonte në Shqipëri dhe ta derdhte një lot te varri i prindërve, ai, përkundër krupës që ndiente në shpirt, kishte blerë dy bileta për në Greqi dhe e gënjente veten se ajo ishte rruga më e lirë për në Vlorë. Pa çka se midis vendimit të tij dhe ritualeve që duheshin bërë, shquante një humnerë e madhe.
O, Zot! Kush kishte nerva ta lente shtëpinë e vet e të katandiset në thonjtë e botës?
Ai e lëshoi një pshertimë të lehtë, diskrete, dhe u kthye në krahun tjetër. As ajo s’ flente. Ajo flente më pak se ai, por nuk rrokullisej si bualli në baltë. Ishte ai që s’ i donte udhëtimet dhe s’ e dinte sa ishte ora n’ ato çaste.
“ Ma grive jetën, o prekud,” e qortoi Kseni. Zëri i saj, i përzjerë me një errësirë të trashë si kosi, ishte i thekshëm si të rënat e kambanës. ” Si s’ u nisëm një herë pa na torturuar me ato shqetësimet tua. Lipsur qoftë edhe ditëlindja ime.”
“ Po e përdor gjuhën gabim,” ia ktheu ai, pa lëvizur nga vendi. “Njerëzit grijnë qepë, hudhra, duhan… Por ti s’ je as qepë as duhan, që të bëj cigare.”
Ajo e nxori edhe një rënkim të rëndë.
“ Eh, talle ti bythën me mua, se më ke gjetur. Unë s’ kam mbyllur sy gjithë natën. Lipsur qoftë edhe kjo rrugë, që po ma nxjerr nëpër vrima të hundës hala pa u nisur.”
Ai e hetoi shqetësimin e saj dhe deshti t’ ia kthente përgjigjen aty për aty, tamam siç e meritonte – eh, lipsur qoftë edhe dita kur ta dhash atë dreq kartëvizite dhe ua hapa rrugën të gjitha pislluqeve shqiptare – por e mbajti veten. Ai ishte ish arsimtar dhe s’ guxonte ta turpëronte veten.
“ T’ ishte për mua, unë s’ do të ikja kurrë nga shtëpia,” tha me zë të butë, shoqëror.
” Po si bëje me atë tjetrën,” deshti të dinte ajo.” S’ e kremtoje ditëlindje me të?”
” Kush tha që s’ e kremtoja,” kundërshtoi ky. Edhe pse s’ ishte i prirur ta kujtonte atë kohë.
” Po si e kremtoje? Si këta kosovarët e Zvicrës?”
” Edhe ata janë shqiptarë,” ia ktheu ky me inatë. ” Zgjohesha me natë, vishja një kostum të mirë, dilja në punë dhe, kur e mbaroja punën, ulesha në një restorant të mirë. Pastaj porosisja dy thela mishi, dy birra, dhe dy kafe me ëmbëlsirë. Me kaq i jepja fund historisë së Partisë…”
“ Me fjalë tjera, hanit një drekë, pinit nga një birrë dhe me aq mbaronte festa?”
“ Pak po të duket?”
“ Eh, sa keq më vjen për ty,” tha ajo duke u kthyer në krahun tjetër. ” S’ ta merr mendja sa keq.”

2.

Përjashta u dëgjuan uturimat e një makine. Ato dhanë të kuptohej se një ditë e re sapo kishte nga furri i kohës dhe kishte mbërritur në qytet. Bënte ftohtë dhe dielli të hante me dhëmbë.
Ai e hapi dritaren dhe e falenderoi Zotin që edhe një mëngjes i bukur, gadi se pranveror, ia kishte behur në midis të dimrit dhe dielli, i fshehur prapa një vrancine të bardhë, fërfëllonte rreze të ngrohta mbi lëndinat e parkut La Grange. Kjo që dimri po bëhej behar dhe fazanët kullotnin qetë – qetë në lëndinat e tij, s’ e gëzoi aspak. Ai e la dritaren hapur dhe u ul pran tavolinës së mbuluar me sofrazbez.
E shoqja ia vuri kafen përpara, hëngri nja dy lugë arapash dhe e qortoi që s’ mërzitej shumë për gjendjen e shtëpisë.
“ Si lum ti,” tha ajo. ”M’ i ke lënë të gjitha mua. Gdhihesh në mëngjes, lanë dy filxhane te kafesë dhe – hajt babë, dalim nëpër ara. Vetë duhet të laj, vetë duhet të gatuaj, vetë duhet të psonis, vetë duhet ta fshij shtëpinë dhe vetë duhet t’ i ndërroj llambat e djegura… Në gjuhën shqipe kjo do të thotë – vetë grua, vetë burrë.”
” Atë rol e ke zgjedhur vetë,” i tha ai. “ Sikur ta mbaje një punë, sot do kishe sherbëtore dhe ajo do t’ i bënte të gjitha. Po ti s’ deshte punë dhe gjithënjë po rron me djersën time.”
” Dhe akoma s’ jam penduar,” nguli këmbë ajo, duke hapur një zarf, ku mbante frangat që ia kishte dhënë ai. ” Tani do t’ i ndajmë detyrat. Unë do dal të blej diçka, ndërsa ti merru me ato që na duhen për rrugë. Njëherë fillo me tuat… Pastaj, kur të vij prapa, do vazhdosh me të miat.”
“ Mos ki dert,” i premtoi ai dhe, qetë – qetë, iku drejt dhomës ku kishte librat dhe ca nga rrobat e tij.
Pakëz më vonë, pas një rraptime që erdhi prej së largu, ai konstatoi se ishte vetëm, fillikati vetëm, dhe po e kërkonte një çantë ngjyrë gështenje, ku i ruante dokumentet e rëndësishme. Atje diku, midis kartave të identitetit, librezave të bankës, pasaportave dhe kontratave që kishte lidhur me firmat e ndryshme, duhej t’ ishte edhe Lista. Atë listë ai e kishte shskruar me shkronja të mëdha dhe e kishte ndarë në dy shtylla. Në krye të çdonjërës prej tyre kishte shkruajtur nga një fjalë me tush të kuq.
“ Do filloj me pasaportat,” tha me zë, thua se Kseni ishte aty, në kuzhinë, dhe ky po fliste me të.
Ai ishte mësuar me Ksenin dhe çdo punë që bënte kishte një synim të qartë, vetëkuptues. Të gjithë, ç’ është e drejta, kishin qejf të udhëtonin, ta shihnin vende të bukura, të sorollateshin nëpër qytete të huaj, të hanin dreka të shijshme dhe ta zbukuronin jetën e tyre me diçka të ëmbël, por kërkesat e saj ishin absurde. Shpesh herë, duke i mbledhur rrobat që do mernin me vete, ai ishte orvatur ta gjente një metaforë për udhëtimet e tyre, por s’ ia kishte dalë. Të udhëtoje me të ishte njësoj si ta merrje një thes me gurë dhe të ngjitëshe drejt majës së Tomorrit.
Ai i nxori pasaportat nga çanta dhe, pasi konstatoi që akoma s’ kishin skaduar, i gjuajti në trastën e hapur. Shyqyr Zotit, ata ishin në rregull. Të tjerat ishin më pak të rëndësishme.
Një herë, derisa po prisnin në radhë për t’ i dorëzuar valixhet, stjuardesa ua kërkoi pasaportat dhe, pasi ua hodhi një sy, i njoftoi se s’ hynin dot në Turqi. Po pse? Ne s’ jemi arabë dhe miq të Bin Ladenit, i thanë.
Mjerisht, ajo s’ lëshoi pê dhe i luti të dilnin nga rreshti.
Këtu s’ bëhet fjalë për juve, iu tha pastaj. Këtu bëhet fjalë për një ligj që ka nxjerrë qeveria turke dhe, sipas atij ligji, pasaportat e atyre që donë të hyjnë në Turqi duhet të jenë të vlefshëm edhe gjasht muaj pas atijudhëtimi. Atë ligj s’ e kemi nxjerrë ne, e ka nxjerrë Turqia. Mjerisht, pasaportat tuaj vlejnë edhe pesë javë pas sodit dhe kjo s’ përputhet me ligjin e tyre. Megjithate, s’ ka nevojë të mërziteni se ja ku është Policia dhe ajo ua lëshon dy pasaporta provizore. NJëmend do ju kushtojë pak, por s’ bëhet kiameti. Dyqind franga për shok.

Katërqind franga? Po me katëqind franga e nxjerr muajin. A janë këta qen të Gestapos në vete?
”Po dale, moj grua, i tha ky, se këta qenat e Gestapos janë zviceranë. Nëse duhet mallkuar dikush, janë ata qenat e Gestapos turk. Këta që ke përballë po të mësojnë për të mirë. Të mos shkosh deri në Antalia e të kthehesh prapa…”
” Kush tha të kthehem prapa? O, hëngça mutin tim, kur të vete edhe një herë në Turqi. Lipsur qoftë edhe kjo rrugë…”
” Amin,” tha dhe ai dhe u betua të mos udhëtonte kurrë me të.
Atë ditë u zunë keq me njëri tjetrin. Edhe tani, derisa sytë e tij po endeshin nga rreshti në rresht, se mos i shpëtonte gjë, fjalët e saj, si skumbrat kur iu sulen fulterzave, e pickonin në vesh.
” E keqja është se ajo s’ udhëton pa mua,” tha prap me zë.
Pastaj, për pa ia ndarë sytë listës që kishte në dorë, i mori pasaportat dhe, bashk me biletat e agjensisë Lufthansa, i vendosi në xhepin e brendshëm të çantës. Mos i rras nëpër xhaketa, se do na nxjerrësh telashe, e kish porositur ajo. Mos më shiko shtrembët, se s’ të vrava… Zotrote po plakesh… Tip o harron se pleqët e mi kishin edhe shtatë rryça tjerë, por unë i pleqërova dhe e di si arsyetojnë pleqët.
Ai shkoi në kuzhinë dhe nxori një qese me cifla misri e një paketë me rrush të thatë. Ate kurrë s’ e kishte interesuar dhe s’ e interesonte përvoja e saj. Tani, pas atyre që kishte mësuar, s’ e interesonte fare pashallëku i xhaxhit të Madh.
Me t’ i vënë ciflat pranë trastës, e hapi një sirtar tjetër dhe nxori një fletore të shënimeve, kutinë për syzat e leximit, laptopin që ajo ia kishte bërë peshqesh, një baterimbushës, një kamerë dore dhe një kavanos ku i ruante barnat e tensionit të lartë. Duke qenë se po merrej me çantën, ai i vendosi edhe biletat në xhepin e saj dhe rishtaz ia hodhi një sy listës që mbante në dorë.
Gjithëçka dukej në rregull. Celulari… Barnat… Kuleta me franga… Çipsi… Syzat e leximit… Ciflat e misrit… Paketa mer rrush të thatë… Fletorja e shënimeve… Laptopi… Shkuma… Zhiletat… Prerësja e thonjve… Të gjitha ishin aty. Lap topin duhej ta shtronte në fund të trastës, ngaqë ishte gjëja më e shtrenjtë që kishte, ato tjerat, si paketën me rrush të thatë, ciflat e misrit, zhiletat, kruajset e dhëmbve, brushat, kolinozin, makinën e qethjes, filmat dhe kremërat do t’ i vendoste më sipër. Ama ilaçin jo. Ate duhej ta paloste në valixhe, midis çorapave, sepse lëngjet ishin të ndaluara t’ i merrje në çantë. Pas asaj që kishte ndodhur në New York, lëngjet s’ kalonin nëpër Zonën ndërkombtare.
Tani vinte tjetra, ajo më e vështira. Ai ia hodhi një sy shtyllës tjetër, asaj ku kishte shkruar fjalën ”valixhe” dhe ndjeu një shtresë akulli në trup. Fjalën “valixhe” s’ e donte aspak.
Ku dreqin do shkonte me gjithë ato rroba, mor burrë? Tetë palë çorapa, tetë palë brekë të shkurtëra, tetë bluza, tri palë mbathje të gjata, tri palë pantallona, dy triko, tetë bluza, dy shalla, dy palë këpucë, një palë atlete, një palë shapka dhe lloj lloj artikujsh që ia mbillnin ethet në trup. Kush dreqin do t’ i hante e pinte gjithë ato sandviçe, vezë, shishe me ujë, qitro, banane? Kur djallin do t’ i vishte gjithë ato brekë e pantallone?
Ai e kruajti kokën dhe lëshoi një pshertimë të gjatë. Të udhëtoje me te ishte si të shkoje në luftë. Pa marrë parasysh që njerëzimi kishte shpikur kafene, restorante, frutore e aeroporte të sofistikuar, Kseni duhej ta sfidonte gjithëkend.
“Ku djallin po vemi me gjithë këto rroba,” e kishte pyetur një herë. Me dijeninë time, atje s’ po bëhet luftë dhe ne s’ do rrimë më shumë se dhjetë ditë. Unë jam rob i thjeshtë dhe s’ po vete për dasëm. Do gjejmë një hotel dhe, sa të mbrarosh punë, do të ikim prapa. Pastaj ai pashalluku i xhaxhit Tënd s’ është më i ftohtë se Zvicra.”
O, ai njeri i shkonte në nerva. Ai ishte aq i trashë dhe aq i paarsyeshëm, sa s’ donte t’ ia shihte sytë.
”A di çka? Shqipëria s’ është si lufta. Shqipëria është edhe më e qelbur se lufta, i kish thënë ajo. Ata që jetojnë atje s’ janë shqiptarë, siç mendon zotrote, po ujqër e shkuar ujqërve. Ata, edhe kur ta këpusin mishin me dhëmbë, s’ ngopen. Ti po vete në Shqipëri, por s’ po vete te kunata, që t’ i mbledhësh çorapat e brekët e t’ i lash në makinën e saj. Ti s’ ke tjetër punë pos të ma hash jetën me ato kritikat tua. Ç’ po na duhet kjo, ç’ po na duhet ajo?… Kollaj të flasësh, por nesër do më japësh të drejtë. Nesër do gdhihemi me natë dhe do t’ ikim pa ngrënë. Ku djallin do ta hash atë arapashin tënd, atë vezën e zier, ata sandviçët me djathë? N’ aeroport? Atje ka gjithëçka… Lëng portokalli, sandviçe me djathë, sandviçe me mish, rost biff… Por ata kushtojnë më shumë se këta flokët e mi të zbardhur. S’ di si ke udhëtuar më atë tjetrën, por unë po përpiqem të udhëtoj rehat. Eh, Shqipëria ka mish, ka zarzavate, por s’ ka dhoma ku gatuan… Atje duhet të hash në restorant… A ke ngrënë ndonjë herë në restorantet e Shqipërisë? Të mbytë pisllëku i tyre. Ti s’ je femër që ta dish. Secili do të të mashtrojë, të të vjedhë e të t’ i këpusë ca franga. Kollaj ti… Gdhihesh në mëngjes, m’ i lanë nja dy filxhana dhe – hajt, babë, por atje ku po vemi, të gjitha duhet t’ i bëj unë. Unë duhet të bëj mëngjes, t’ i laj pjatat, të mendoj për drekën, të mendoj për darkën, të mendoj për rrobat… Po nëse bën ftohtë? Nëse sëmuremi? Nëse s’ gjejmë banane? Të gjitha duhen menduar… ”
Të gjitha duheshin menduar. Çudi, pra, ndonëse shumë herë, me dhjetra herë, i kishte thënë vetes – mjaft më, më mirë ta kthej atje ku e gjeta – ai s’ kishte patur zemër ta lente në hyqmin e Zyrës Sociale. Sa herë që ajo, me atë pacipësinë e saj këmbëngulëse, e kishte nxjerrë nga takti, ai, në vend se t’ ia vishte një flakareshë apo ta nxirte nga shtëpia, kishte ikur vetë në hotel, por asaj s’ ia kishte thënë një fjalë të keqe.
Atje, krejtësisht i braktisur nga bota, ai, duke u përpjekur ta prekte kurmin e saj, e kishte prekur edhe kurmin e vet. Sipas pasaportës që mbante, ajo duhej t’ ishte shqiptare, por ambienti ku ishte rritur s’ ishte shqiptar. Ajo ndoshta e gënjente veten që ishte shqiptare, por s’ kishte asnjë cilësi, asnjë virtyt, që e bënte të tillë. Çdo gjë që bënte, ajo e konsideronte si kryevepër të madhe, thua se ky e kishte punësuar dhe duhej ta paguante për shërbimet e saj. Ajo s’ e kishte për turp të gënjente dhe pak ditë më vonë, pasi gjente ndonjë argument të shëndoshë, i zyrtarizonte gënjeshten e saj.
Ai ishte diçka tjetër. Edhe atëbotë kur Zvicra kishte provuar ta bënte shvic dhe ta shndërronte në evropjan, ai s’ kishte dalë nga kurmi i vet dhe ishte i ndërgjegjshëm që, përpara çdo gjëje tjetër, ishte shqiptar. Shi për ate, shtëpia e tij, para çdo gjëje tjetër, ishte shtëpi e mikut dhe e Zotit dhe Kseni mundej të rrinte edhe njëzet vjet dhe ai të mos ia thonte asnjë fjalë. Mjerisht, për arsye që s’ mundej t’ i kuptonte, ajo kishte dalë nga kurmi i saj. Ajo trembej nga tingujt e lartë dhe kur ai mllefosej e e qortonte për diçka, strukej në një qoshe të shtëpisë dhe s’ luante nga vendi i saj. Edhe atëbotë kur ai, pasi ikte nga shtëpia e s’ shkonte dy tri ditë me radhë, ate e gjente aty ku e kishte lënë. Ajo as hante, as pinte. Rrinte dhe ia picërronte sytë një ore austriake që ky e kishte blerë në ankand.
Sa herë që e gjente ashtu, flokëbardhë e fytyrëvrenjtur, si një plakë të dalë nga përrallat, thuajse të gurëzar n’ atë kolltukun e kaltër, ai ndiente një dhembje të çuditshme për te. Ajo s’ ishte dashuri, sepse ata kurrë s’ e kishin dashur njëri tjetrin, por diçka tjetër, më e fortë se dashuria, të cilën ai s’ ia kishte dedikuar asnjë femre tjetër. Ai s’ ia kishte thënë, por përderisa ishte rritur në Shqipëri dhe i thonte vetes shqiptare, ai kurrë s’ do ta prekte me dorë sepse ishte e paprekshme.
Ku ta dijsh se ç’ i ka ndodhur, mendoi. S’ ka dyshim që dikur, në rininë e saj, ajo ka qenë e bukur. Gjykuar nga një fotografi që e mbante në kuletë, ajo ishte e pashme, me sy të mëdhenj e flokë të bujshëm, por në vend se ta gjente ndonjë brigadier apo byrokrat siç kishin bërë të tjerat, ajo kishte ndenjur me pleqët e saj dhe ditën kishte robtuar në kuzhinën e nje hoteli shtetëror, ndërsa natën kishte çarë lejthia për të blerë barna. N’ axhamillëkun e tij, ai kishte menduar që Shqipëria ishte shndërruar në parajsë, por parajsa – nëse egzistonte diçka e tillë – ishte larg Vendlindjes se Kuqe.
(vazhdon)

Shkruan: Ramadan Rexhepi